Adhyaya 23

Verse 1

लोमश उवाच । एतस्मिन्नंतरे तत्र महेशेन प्रणोदिताः । आजग्मुः सहसा सद्य ऋषयोऽपि हिमालयम्

Lomaśa berkata: “Pada saat itu juga, para resi—didorong oleh Maheśa (Śiva)—segera datang dengan cepat ke Himālaya.”

Verse 2

तान्दृष्ट्वा सहसोत्थाय हिमाद्रिः प्रतिमानसः । पूजयामास तान्सर्वानुवाच नतकंधरः

Melihat mereka, Himādri (Himālaya) segera bangkit dengan hormat. Menundukkan kepala, ia memuja mereka semua lalu menyapa mereka.

Verse 3

किमर्थमागता यूयं ब्रूतागमनकारणम् । तदोचुः सप्त ऋषयो महेशप्रेरिता वयम्

“Untuk tujuan apa kalian datang? Katakan sebab kedatangan kalian.” Lalu tujuh resi menjawab, “Kami diutus oleh Maheśa (Śiva).”

Verse 4

समागतास्त्वत्सकाशं कन्यायाश्च विलोकने । तानस्मान्विद्धि भोः शैल स्वां कन्यां दर्शयाशु वै

“Kami datang menghadapmu untuk memandang sang gadis. Wahai Gunung, ketahuilah kami datang untuk itu; perlihatkanlah putrimu tanpa menunda.”

Verse 5

तथेत्युक्त्वा ऋषिगणानानीता तत्र पार्वती । स्वोत्संगे परिगृह्याशु गिरीन्द्रः पुत्रवत्सलः । हिमवान्गिरिराजोऽथ उवाच प्रहसन्निव

Sambil berkata, “Demikianlah,” ia membawa Pārvatī ke hadapan para resi. Sang penguasa gunung, penuh kasih seperti ayah, segera memangkunya; lalu Himavān, raja gunung, berbicara seakan tersenyum.

Verse 6

इयं सुता मदीया हि वाक्यं श्रुणुत मे पुनः । तपस्विनां वरिष्ठऽसौ विरक्तो मदनांतकः

Inilah sungguh putriku—dengarkan lagi sabdaku. Madanāntaka Mahadewa, pembinasā Kāma, adalah yang utama di antara para pertapa dan bebas dari keterikatan duniawi.

Verse 7

कथमुद्वहनार्थी च येनानंगः कृत स्मरः । अत्यासन्नेचातिदूरे आढ्ये धनविवर्जिते । वृत्तिहीने च मूर्खे च कन्यादानं न शस्यते

Bagaimana mungkin ia menghendaki pernikahan, dia yang menjadikan Smara (Kāma) si tanpa tubuh demikian rupa? Lagi pula, kanyādāna tidak dipuji bila jodoh terlalu dekat atau terlalu jauh, bila lelaki kaya atau papa, tanpa penghidupan, atau bodoh.

Verse 8

मूढाय च विरक्ताय आत्मसंभाविताय च । आतुराय प्रमत्ताय कन्यादानं न कारयेत्

Janganlah mengatur kanyādāna kepada orang bodoh, kepada yang lepas dari tanggung jawab dunia, kepada yang congkak pada diri, kepada yang sakit menderita, atau kepada yang lalai dan sembrono.

Verse 9

तस्मान्मया विचार्यैव भवद्भिरृषिसत्तमाः । प्रदातव्या महेशाय एतन्मे व्रतमुत्तमम्

Karena itu, wahai para resi termulia, setelah kupikirkan bersama kalian, aku menetapkan: ia harus dipersembahkan kepada Maheśa (Śiva). Inilah vrataku yang paling luhur.

Verse 10

तच्छ्रुत्वा गिरिराजस्य वचनं ते महर्षयः । एकपद्येन ऊचुस्ते प्रहस्य च हिमालयम्

Mendengar sabda raja gunung itu, para maharsi menjawab dalam satu kalimat saja, sambil tersenyum kepada Himālaya.

Verse 11

यया कृतं तपस्तीव्रं यया चाराधितः शिवः । तपसा तेन संतुष्टः प्रसन्नोद्य सदाशिवः

Dengan tapa yang amat keras dan pemujaannya kepada Śiva, Sadāśiva menjadi puas oleh tapa itu dan kini berkenan dengan penuh anugerah.

Verse 12

अस्यास्तस्य च भोः शैल न जानासि च किंचन । महिमानं परं चैव तस्मादेनां प्रयच्छ वै

Wahai gunung, engkau sungguh belum mengetahui kemuliaannya yang tertinggi; maka serahkanlah dia kepada Śiva.

Verse 13

शिवाय गिरिजामेनां कुरुष्य वचनं हि नः । तच्छ्रुत्वा वचनं तेषामृषीणां भावितात्मनाम्

Serahkanlah Girijā ini kepada Śiva—laksanakanlah sabda kami. Mendengar ucapan para ṛṣi yang berjiwa terkendali itu, ...

Verse 14

उवाच त्वरया युक्तः पर्वतान्पर्वतेश्वरः । हे मेरो हे निषधकिं गन्धमादन मन्दर । मैनाक क्रियतामद्य शंसध्वं च यथातथम्

Lalu penguasa para gunung, digerakkan oleh ketergesaan, berseru kepada gunung-gunung: “Wahai Meru, wahai Niṣadha, wahai Gandhamādana, wahai Mandara, wahai Maināka—laksanakan hari ini juga; umumkan dan aturlah semuanya sebagaimana patut.”

Verse 15

मेना तदा उवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदा । अधुना किं विमशन कृतं कार्यं तदैव हि

Lalu Menā, yang mahir bertutur, berkata demikian: “Kini apa lagi yang perlu dipertimbangkan? Tindakan yang wajib itu telah terlaksana pada saat itu juga.”

Verse 16

उत्पन्नेयं महाभागा देवकार्यार्थमेव च । प्रदातव्या शिवायेति शिवस्यार्थेऽवतारिता

Yang amat mulia ini lahir tepat demi terlaksananya tugas para dewa; ia harus dipersembahkan kepada Śiva—ia turun demi maksud Śiva sendiri.

Verse 17

अनयाराधितो रुद्रो रुद्रेण परिभाविता । इयं महाभागा शिवाय प्रतिदीयताम्

Oleh dirinya Rudra telah dipuja, dan oleh Rudra pula ia telah disucikan. Hendaklah wanita mulia ini dipersembahkan dengan semestinya kepada Śiva.

Verse 18

निमित्तमात्रं च कृतं तया वै शिवपूजने । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्यामेनायाः परिभाषितम्

Dalam pemujaan kepada Śiva, ia sungguh hanya bertindak sebagai perantara semata. Mendengar kata-kata yang diucapkan oleh Menā itu, ...

Verse 19

परितुष्टो हिमाद्रिश्च वाक्यं चेदमुवाच ह । ऋषीन्प्रति निरीक्षंस्तां कन्येयं मम संप्रति

Himādri pun sangat berkenan di hati lalu mengucapkan kata-kata ini sambil memandang para resi: “Gadis ini kini sungguh putriku.”

Verse 20

ततः समानीय सुलोचनां तां श्यामां नितंबार्षितमेखलां शुभाम् । वैडूर्यमुक्तावलयान्दधानां भास्वत्प्रभां चांद्रमसीं व रेखम्

Kemudian ia menghadapkan gadis bermata indah itu—yang suci dan membawa berkah—berkulit gelap, pinggulnya dihiasi ikat pinggang yang elok; mengenakan gelang dari batu vaidūrya (cat’s-eye) dan mutiara, bercahaya laksana garis sinar rembulan.

Verse 21

लावण्यामृतवापिकां सुवदनां गौरीं सुवासां शुभां दृष्ट्वा ते ह्यृषयोऽपि मोहमगन्भ्रांतास्तदा संभ्रमात् । नोचुः किंचना वाक्यमेव सुधियो ह्यासन्प्रमत्ता इव स्तब्धाः कान्तिमतीमतीव रुचिरां त्रैलोक्यनाथप्रियाम्

Memandang Gaurī—laksana telaga amerta dari keelokan, berwajah elok, berbusana indah, dan membawa keberkahan—bahkan para ṛṣi pun tersihir oleh takjub; dalam keterpanaan mereka seakan kebingungan. Para bijak itu tak mengucap sepatah kata pun; terpaku bak orang mabuk, menatap Sang Kekasih Tuan Tiga Dunia, yang amat bercahaya dan teramat memesona.

Verse 22

एवं तदा ते ह्यृषयोऽपि मोहिता रूपेण तस्याः किमुताथ देवताः । तथैव सर्वे च निरीक्ष्य तन्वीं सतीं गिरिन्द्रस्य सुतां शिवप्रियाम्

Demikianlah, bila para ṛṣi saja telah terpesona oleh rupanya, apalagi para dewa. Melihat Satī yang ramping—putri Girindra, Raja Gunung, dan kekasih Śiva—semuanya pun terpikat sama adanya.

Verse 23

ततः पुनश्चैत्य शिवं शिवप्रियाः शशंसुरस्मा ऋषयस्तदानीम्

Kemudian, saat itu juga, para ṛṣi—para bhakta yang dikasihi Śiva—kembali melantunkan pujian kepada Śiva.

Verse 24

ऋषय ऊचुः । भूषिता हि गिरीन्द्रेण स्वसुता नास्ति संशयः । उद्वोढुं गच्छ देवेश देवैश्च परिवारितः

Para ṛṣi berkata: “Sungguh Girirāja telah menghiasi putrinya sendiri—tiada keraguan akan hal itu. Wahai Deva-īśa, pergilah untuk mempersuntingnya, diiringi para dewa.”

Verse 25

गच्छ शीघ्रं महादेव पार्वतीमात्मजन्मने । तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां प्रहस्येदमुवाच ह

“Pergilah segera, wahai Mahādeva, kepada Pārvatī—yang ditakdirkan sebagai pasangan sejatimu.” Mendengar ucapan mereka, beliau tersenyum lalu bersabda demikian.

Verse 26

विवाहो हि महाभागा न दृष्टो न श्रुतोऽपि वा । मया पुरा च ऋषयः कथ्यतां च विशेषतः

Wahai para resi yang mulia, pernikahan seperti ini belum pernah terlihat, bahkan belum pernah terdengar. Maka, wahai para resi, mohon jelaskan kepadaku—terutama dengan uraian yang rinci.

Verse 27

तदोचुरृषयः सर्वे प्रहसंतः सदाशिवम् । विष्णुमाह्वय वै देव ब्रह्मणं च शतक्रतुम्

Lalu semua resi, sambil tersenyum, berkata kepada Sadāśiva: “Wahai Deva, panggillah Viṣṇu; dan undang pula Brahmā serta Śatakratu (Indra).”

Verse 28

तथा ऋषिगणांश्चैव यक्षगन्धर्वपन्नगान् । सिद्धविद्याधरांश्चैव किंनरांश्चाप्सरोगणान्

“Demikian pula, panggillah rombongan para resi, para Yakṣa, Gandharva, dan Nāga; juga para Siddha dan Vidyādhara, para Kiṃnara, serta kelompok Apsarā.”

Verse 29

एतांश्चान्यांश्च सुबहूनानयस्वेति सत्वरम् । तदाकर्ण्य ऋषिप्रोक्तं वाक्यं वाक्यविशारदः

“Bawalah mereka dan banyak yang lainnya juga—segera!” Mendengar ucapan para resi itu, sang fasih yang mahir bertutur menyimpannya dalam hati.

Verse 30

उवाच नारदं देवो विष्णुमानय सत्वरम् । ब्रह्माणं च महेन्द्रं च अन्यांश्चैव समानय

Sang Bhagavān berkata kepada Nārada, “Bawalah Viṣṇu dengan segera; dan bawalah pula Brahmā serta Mahendra (Indra)—panggil yang lainnya juga.”

Verse 31

शंभोर्वचनमादाय शिरसा लोकपावनः । जगाम त्वरितो भूत्वा वैकुण्ठं विष्णुवल्लभः

Menerima titah Śambhu dengan kepala tertunduk, sang penyuci jagat—kekasih Viṣṇu—segera bergegas menuju Vaikuṇṭha.

Verse 32

ददर्श देवं परमासने स्थितं श्रिया च देव्या परिसेव्यमानम् । चतुर्भुजं देववरं महाप्रभं नीलोत्पलश्यामतनुं वरेण्यम्

Ia menyaksikan Sang Dewa bertakhta di singgasana tertinggi, dilayani Dewi Śrī; berlengan empat, terbaik di antara para dewa, bercahaya agung—tubuhnya gelap laksana teratai biru, amat layak dipuja.

Verse 33

महार्हरत्नावृतचारुकुण्डलं महाकिरीटोत्तमरत्नभास्वतम् । सुवैजयंत्या वनमालया वृतं स नारदस्तं भुवनैकसुन्दरम्

Nārada memandang Dia—keindahan tunggal seluruh jagat—berhias anting elok bertatah permata tak ternilai, bermahkota agung berkilau oleh ratna terbaik, serta diselubungi kalung hutan Vaijayantī yang mulia.

Verse 34

उवाच नारदोऽभ्येत्य शंभोर्वाक्यमथादरात् । ब्रह्मवीणां वाद्यवीणां वाद्यमानः सर्वज्ञ ऋषिसत्तमः

Lalu Nārada mendekat dan dengan hormat menyampaikan sabda Śambhu; sambil memetik vīṇā ilahi—Brahma-vīṇā dan vīṇā pengiring—ia sang mahatahu, terbaik di antara para ṛṣi.

Verse 35

एह्येहि त्वं महाविष्णो महादेवं त्वरान्वितः । उद्वाहनार्थं शंभोश्च त्वमेकः कार्यसाधकः

“Datanglah, datanglah, wahai Mahāviṣṇu; segeralah menuju Mahādeva. Demi keperluan pernikahan Śambhu, hanya engkau yang mampu menuntaskan tugas ini.”

Verse 36

प्रहस्य भगवान्प्राह नारदं प्रति वै तदा । कथमुद्वहने बुद्धिरुत्पन्ना तस्य शूलिनः । विज्ञातार्थोऽपि भगवान्नारदं परिपृष्टवान्

Sambil tersenyum, Bhagavān berkata kepada Nārada: “Bagaimana timbul niat pernikahan pada Sang Pemangku Triśūla itu?” Walau telah mengetahui perkara itu, Sang Tuhan tetap menanyai Nārada lagi.

Verse 37

नारद उवाच । तपसा महता रुद्रः पार्वत्या परितोषितः । स्वयमेवागतस्तत्र यत्रास्ते गिरिजा सती

Nārada berkata: “Dengan tapa yang agung, Rudra sepenuhnya dipuaskan oleh Pārvatī. Ia datang sendiri ke tempat di mana Girijā yang suci itu bersemayam.”

Verse 38

दासोऽहमवदच्छंभुः पार्वत्या परितोषितः । पार्वतीं च समभ्यर्थ्य वरयस्व च भामिनि

Berkenan oleh Pārvatī, Śambhu berkata, “Aku hamba-Mu.” Lalu dengan hormat memohon kepada Pārvatī, ia berkata, “Wahai wanita bercahaya, pilihlah aku sebagai suami.”

Verse 39

त्वरितेनावदच्छंभुस्त्वामाह्वयति संप्रति । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः । नारदेन समायुक्तः पार्षदैः परिवारितः

Sang utusan berkata, “Śambhu memanggilmu sekarang juga.” Mendengar kata-kata itu, Janārdana, Dewa di atas para dewa, bersama Nārada dan dikelilingi para pengiring-Nya, pun berangkat.

Verse 40

सुपर्णमारुह्य तदा महात्मा योगीश्वराणां प्रभुरच्युतो महान् । ययौ तदाऽकाशपथा हरिः स्वयं सनारदो देववरैः समेतः

Kemudian Mahātmā Acyuta, Tuhan agung para penguasa yogin, menaiki Suparṇa (Garuḍa). Hari sendiri menempuh jalan langit, bersama Nārada dan disertai para dewa yang utama.

Verse 41

तं दृष्ट्वा त्वरितं देवो योगिध्येयांघ्रिपंकजः । अभ्युत्थाय मुदा युक्तः परिष्वज्य च शार्ङ्गिणम्

Melihat beliau datang dengan segera, Sang Dewa yang teratai-kaki-Nya direnungkan para yogi bangkit dengan sukacita dan memeluk Śārṅgin, yakni Viṣṇu pemegang busur Śārṅga.

Verse 42

तदा हरिहरौ देवावैकपद्येन तिष्ठतः । ऊचुतुः स्म तदान्योन्यं क्षेमं कुशलमेव च

Kemudian Hari dan Hara, kedua dewa itu berdiri bersama dalam keselarasan sempurna, saling menanyakan kesejahteraan, keselamatan, dan keadaan baik.

Verse 43

ईश्वर उवाच । गिरिजातपसा विष्णो जितोऽहं नात्र संशयः । पाणिग्रहार्थमेवाद्य गंतुकामो हिमालयम्

Īśvara bersabda: “Wahai Viṣṇu, oleh tapa Girijā aku telah ditaklukkan—tiada keraguan. Hari ini aku hendak pergi ke Himālaya demi upacara menggenggam tangannya dalam pernikahan.”

Verse 44

यथार्थेन च भो विष्णो कथयामि तवाग्रतः । यदा दक्षेण भो विष्णो प्रदत्ता च पुरा सती

“Dan, wahai Viṣṇu, di hadapanmu akan kukatakan dengan sebenar-benarnya: dahulu, wahai Viṣṇu, ketika Dakṣa telah menyerahkan Satī (dalam pernikahan)…”

Verse 45

न च संकल्पविधिना मया पाणिग्रहः कृतः । अधुनैव मया कार्यं कर्मविस्तारणं बहु

“Dan upacara pāṇigraha itu tidak kulaksanakan menurut tata saṅkalpa yang semestinya. Kini sungguh masih banyak yang harus kulakukan—banyak kewajiban yang perlu ditata dan disempurnakan.”

Verse 46

यत्कार्यं तन्न जानामि सर्वं पाणिग्रहोचितम् । शंभोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मधुसूदनः

(Viṣṇu bersabda:) “Aku belum mengetahui seluruh kewajiban yang patut dilakukan menurut upacara pāṇigrahaṇa (pengambilan tangan).” Mendengar sabda Śambhu, Madhusūdana (Viṣṇu) pun tersenyum.

Verse 47

यावद्वक्तुं समारेभे तावद्ब्रह्मा समागतः । इंद्रेण सह सर्वैश्च लोकपालैस्त्वरान्वितः

Baru saja (Viṣṇu) mulai berbicara, Brahmā pun datang—bersama Indra dan semua lokapāla, para penjaga alam—dengan tergesa-gesa.

Verse 48

तथैव देवासुरयक्षदानवा नागाः पतंगाप्सरसो महर्षयः । समेत्य सर्वे परिवक्तुमीशमूचुस्तदानीं शिरसा प्रणम्य

Demikian pula para deva, asura, yakṣa, dānava, nāga, burung-burung, apsaras, dan para mahārṣi semuanya berkumpul. Menundukkan kepala dengan hormat, mereka serempak menyapa Īśa (Śiva).

Verse 49

गच्छगच्छ महादेव अस्माभिः सहितः प्रभो । ततो विष्णुरुवाचेदं प्रस्तावसदृशंवचः

“Mari, mari, wahai Mahādeva, wahai Prabhu—bersama kami.” Lalu Viṣṇu mengucapkan kata-kata yang selaras dengan saat itu.

Verse 50

गृह्योक्तविधिना शंभो कर्म कर्तुमिहार्हसि

“Wahai Śambhu, laksanakanlah upacara ini di sini menurut tata cara yang diajarkan dalam tradisi Gṛhya (ritual rumah tangga).”

Verse 51

नांदीमुखं मण्डपस्थापनं च तथा चैतत्कुरु धर्मेण युक्तम् । महानदीसंगमं वर्जयित्वा कुर्वंति केचिद्वेदमनीषिणश्च

Laksanakan upacara Nāndīmukha dan juga pendirian maṇḍapa; lakukan semuanya dengan cara yang selaras dengan dharma. Namun ada sebagian, meski cendekia dalam Weda, melakukan ritus ini sambil menghindari pertemuan sungai-sungai besar.

Verse 52

मण्डपस्थापनं चैव क्रियतां ह्यधुना विभो । तथोक्तो विष्णुना शंभुश्चकारात्महिताय वै

“Wahai Yang Mahaperkasa, dirikanlah maṇḍapa sekarang juga.” Demikian diseru oleh Viṣṇu, maka Śambhu sungguh melaksanakannya demi maksud suci dan kesejahteraan dirinya.

Verse 53

ब्रह्मादिभिः कृतं तेन सर्वमभ्युदयोचितम् । ग्रहाणां पूजनं चक्रे कश्यपो ब्रह्मणा युतः

Oleh Brahmā dan para dewa-suci lainnya, segala sesuatu ditata sebagaimana layak bagi kemakmuran dan keberhasilan yang mujur. Lalu Kaśyapa, bersama Brahmā, melaksanakan pemujaan kepada para Graha, para dewa planet.

Verse 54

तथात्रिश्च वशिष्ठश्च गौतमोथ गुरुर्भृगुः । कण्वो बृहस्पतिः शक्तिर्जमदग्निः पराशरः

Demikian pula datang Atri dan Vasiṣṭha, Gautama serta Bhṛgu yang mulia; juga Kaṇva, Bṛhaspati, Śakti, Jamadagni, dan Parāśara hadir di sana.

Verse 55

मार्कंडेयः शिलावाकः शून्यपालोऽक्षतश्रमः । अगस्त्यश्च्यवनो गर्गः शिलादोऽथ महामुनिः

Mārkaṇḍeya, Śilāvāka, Śūnyapāla, dan Akṣataśrama; juga Agastya, Cyavana, Garga, serta Śilāda sang mahāmuni—para resi agung ini pun hadir.

Verse 56

एते चान्ये च बहवो ह्यागताः शिवसन्निधौ । ब्रह्मणा नोदितास्तत्र चक्रुस्ते विधिवत्क्रियाम्

Mereka ini dan banyak resi lainnya datang ke hadirat Śiva. Atas dorongan Brahmā, di sana mereka melaksanakan upacara menurut tata-vidhi yang semestinya.

Verse 57

वेदोक्तविधिना सर्वे वेदवेदांगपारगाः । चक्रू रक्षां महेशस्य कृतकौतुकमंगलाम्

Semua ahli Veda dan Vedāṅga itu, mengikuti tata cara yang ditetapkan Veda, melaksanakan upacara perlindungan bagi Maheśa, lengkap dengan tanda-tanda mujur dan berkat suci.

Verse 58

ऋग्यजुःसामसहितैः सूक्तैर्नानाविधैस्तथा । मंगलानि च भूरीणि ऋषयस्तत्त्ववेदिनः

Para resi, para pengenal hakikat, melantunkan beragam sūkta bersama Ṛg, Yajus, dan Sāman, serta menebarkan limpahan berkah yang mujur.

Verse 59

अभ्यंजनादिकं सर्वं चक्रुस्तस्य परात्मनः । ख्यातः कपर्द्दस्तस्यैव शिवस्य परमात्मनः

Mereka melaksanakan seluruh upacara pengurapan dan penghiasan bagi Sang Ātman Tertinggi itu. Dari perbuatan itulah Śiva Yang Mahatinggi termasyhur sebagai Kapardda, Sang berambut gimbal terpilin.

Verse 60

अनेकैर्मौक्तिकैर्युक्ता मुण्डमालाऽभवत्तदा । ये सर्पा ह्यंगभूताश्च ते सर्वे तत्क्षणादिव । बभूवुर्मडनान्येव जातरूपमयानि च

Saat itu juga, kalung tengkorak menjadi bertatahkan banyak mutiara. Dan ular-ular yang menjadi perhiasan pada tubuh-Nya, seketika berubah menjadi perhiasan dari emas murni.

Verse 61

सर्वभूषणसंपन्नो देवदेवो महेश्वरः । ययौ देवैः परिवृतः शैलराजपुरं प्रति

Berhiaskan segala perhiasan, Mahesvara—Dewa para dewa—berangkat, dikelilingi para dewa, menuju kota Sang Raja Gunung.

Verse 62

चंडिका वरभगिनी तदा जाता भयावहा । प्रेतासना गता चण्डी सर्पाभरणभूषिता

Saat itu Caṇḍikā, sang saudari yang dianugerahi berkah, menampakkan diri, menebarkan rasa gentar. Caṇḍī maju, beralas duduk pada mayat, berhias perhiasan ular.

Verse 63

हैमं कलशमादाय पूर्णं मूर्ध्ना महाप्रभा । परिवारैर्महाचंडी दीप्तास्या ह्युग्रलोचना

Mahācaṇḍī yang bercahaya mengangkat kendi emas yang penuh di atas kepalanya. Dikelilingi para pengiring, wajahnya menyala dan matanya garang, ia pun melangkah maju.

Verse 64

तत्र भूतान्यनेकानि विरूपाणि सहस्रशः । तैः समेताग्रतश्चंडी जगाम विकृतानना

Di sana tampak ribuan demi ribuan makhluk bhūta yang berwujud ganjil. Dengan mereka di barisan depan, Caṇḍī yang berwajah mengerikan melangkah maju.

Verse 65

तस्याः सर्वे पृष्ठतश्च गणाः परमदारुणाः । कोट्येकादशसंख्याका रौद्रा रुद्र प्रियाश्च ये

Di belakangnya datang semua gaṇa, amat mengerikan—laksana Rudra dan dikasihi Rudra—berjumlah sebelas krore.

Verse 66

तदा डमरुनिर्घोषव्याप्तमासीज्जगत्त्रयम् । भेरीभांकारशब्देन शंखानां निनदेन च

Saat itu tiga dunia dipenuhi gemuruh ḍamaru, dentuman bhērī, dan gaung nyaring sangkha (terompet kerang).

Verse 67

तथा दुंदुभिनिर्घोषैः शब्दः कोलाहलोऽभवत् । गणानां पृष्ठतो भूत्वा सर्वे देवाः समुत्सुकाः । अन्वयुः सर्वसिद्धाश्च लोकपालैः समन्विताः

Dengan gelegar dundubhi, bunyi itu menjadi hiruk-pikuk besar. Berdiri di belakang para gaṇa, semua deva yang bersemangat pun mengikuti; demikian pula para siddha, bersama para lokapāla, para penjaga dunia.

Verse 68

मध्ये व्रजन्महेंद्रोऽथ ऐरावतमुपास्थितः । शुभ्रेणो च्छ्रियमाणेन छत्रेण परमेण हि

Di tengah arak-arakan itu, Mahendra (Indra) melangkah maju, didampingi Airāvata, dan dinaungi payung putih agung yang dijunjung tinggi.

Verse 69

चामरैर्वीज्यमानोऽसौ सुरैर्बहुभिरावृतः । तदा तु व्रजमानास्त ऋषयो बहवो ह्यमी

Ia dikibaskan dengan cāmara dan dikelilingi banyak deva; demikian ia melanjutkan perjalanan. Pada saat itu pula, banyak ṛṣi turut bergerak dalam arak-arakan tersebut.

Verse 70

भरद्वाजादयो विप्राः शिवस्योद्वहनं प्रति । शाकिन्यो यातुधानाश्च वेताला ब्रह्मराक्षसाः

Bharadvāja dan para vipra lainnya, juga para brāhmaṇa, berjalan mengiringi upacara pengusungan (udvahana) Śiva. Bersama mereka datang pula śākinī, yātudhāna, vetāla, dan brahma-rākṣasa.

Verse 71

भूतप्रेतपिशाचाश्च तथान्ये प्रमथादयः । पृच्छमानास्तदा चंडीं पृष्ठतोऽन्वगमंस्तदा

Para bhūta, preta, dan piśāca, beserta pramatha dan yang lainnya, saat itu terus-menerus bertanya kepada Caṇḍī; lalu mereka mengikuti dari belakang, dekat di belakangnya.

Verse 72

क्व गता साऽधुना चंडी धावमानास्तदा भृशम् । प्राप्ता गता व्रजंतीं तां प्रणिपत्य महाप्रभाम्

“Ke mana Caṇḍī pergi sekarang?”—demikian mereka berlari sangat cepat; lalu mereka menyusulnya ketika ia sedang melangkah maju, dan setelah tiba mereka bersujud hormat kepada Yang Mahabercahaya itu.

Verse 73

अथ प्रोचुस्तदा सर्वे चंडीं भैरवसंयुताम् । विनास्माभिः कुतो यासि वद चंडि यथा तथा

Kemudian mereka semua berkata kepada Caṇḍī yang bersama Bhairava: “Tanpa kami, ke mana engkau pergi? Wahai Caṇḍī, katakanlah apa adanya.”

Verse 74

प्रहस्योवाच सा चंडी भूतानां तत्र श्रृण्वताम् । शंभोरुद्वहनार्थाय प्रेतारूढा व्रजाम्यहम्

Tersenyum, Caṇḍī pun bersabda—sementara para bhūta di sana mendengarkan—“Demi upacara pengusungan Śambhu, aku berangkat dengan menaiki seekor preta.”

Verse 75

हैमं कलशमादाय शिरसा बिभ्रती स्वयम् । करवालीस्वरूपेण चंडी जाता ततः स्वयम्

Mengambil sebuah kalaśa emas dan sendiri menatangnya di atas kepala, Caṇḍī pun kemudian menjelma dengan wujud Karavālī.

Verse 76

भूतैः परिवृता सर्वैः सर्वेषामग्रतोऽव्रजत् । गणास्तामनुजग्मुस्ते गणानां पृष्ठतः सुराः

Dikelilingi oleh semua bhūta, ia berjalan di depan semuanya. Para gaṇa mengikuti di belakangnya, dan di belakang para gaṇa datang para dewa.

Verse 77

इंद्रादयो लोकपाला ऋषयस्तेऽग्रपृष्ठतः । ऋषीणां पृष्ठतो भूत्वा पार्षदाश्च महाप्रभाः

Indra dan para lokapāla lainnya, bersama para ṛṣi, menempati barisan depan dan belakang. Di belakang para ṛṣi berjalan para pārṣada yang sangat bercahaya.

Verse 78

विष्णोरमितभावज्ञा मुकुंदाच्च मनोरमाः । सर्वे पयोदसंकाशाः स्रग्विणो वनमालिनः । श्रीवत्सांकधराः सर्वे पीतवासोन्विताश्च ते

Mereka mengetahui hakikat Viṣṇu yang tak terhingga, dan elok menawan laksana Mukunda sendiri—berwarna bak awan, berkalung bunga, berhias vanamālā; semuanya bertanda Śrīvatsa dan berselimut busana kuning.

Verse 79

चतुर्भुजाः कुंडलिनः किरीटकटकांगदैः । हारनूपुरसूत्रैश्च कटिसूत्राङ्गुलीयकैः । शोभिताः सर्व एवैते महापुरुषलक्षणाः

Semuanya berlengan empat dan mengenakan anting; berkilau dengan mahkota, gelang, kelat lengan, serta kalung, gelang kaki, benang suci, ikat pinggang, dan cincin. Mereka semua memancarkan tanda-tanda luhur Sang Mahāpuruṣa.

Verse 80

तेषां मध्ये गतो विष्णुः श्रियोपेतः सुरारिहा

Di tengah-tengah mereka bergeraklah Viṣṇu—bersama Śrī (Lakṣmī), sang penumpas musuh-musuh para dewa.

Verse 81

बभौ त्रिलोकीकृतविश्वमंगलो महानुभावैर्हृदि कृत्य धिष्ठितः । शिवेन साकं परमार्थदस्तदा हरिः परात्मा जगदेकबंधुः

Hari bersinar, menjadikan tiga dunia penuh kemuliaan; bersemayam di hati para mahatma. Bersama Śiva, ia pun menganugerahkan paramārtha—Paramātman, satu-satunya kerabat sejati jagat raya.

Verse 82

स तार्क्ष्यपुत्रोपरि संस्थितो महांल्लक्ष्म्या समेतो भुवनैकभर्ता । स चामरैर्वीज्यमानो मुनींद्रैः सर्वैः समेतो हरिरीश्वरो महान्

Bertakhta di atas putra Tārkṣya, Garuḍa, Sang Mahāprabhu—bersama Lakṣmī, pemelihara tunggal alam semesta. Dikipasi dengan cāmara oleh para muni agung, dikelilingi semua resi: Hari, Īśvara yang perkasa.

Verse 83

तथा विरिंचिर्निजवाहनस्थो वेदैः समेतः सह षड्भिरंगैः । तथागमैः सेतिहासैः पुराणैः स संवृतो हेमगर्भो बभूव

Demikian pula Viriñci, Brahmā, duduk di atas wahana miliknya, tampak dikelilingi Veda beserta enam aṅga-nya. Ia juga diselubungi Āgama, Itihāsa, dan Purāṇa; Sang Hema-garbha berdiri dilingkupi wahyu suci.

Verse 84

वेधोहरिभ्यां च तदा सुरेद्रैः समावृतश्चर्षिभिः संपरीतः । वृषारूढो वृषकेतुर्दुरापोयोगीश्वरैरपि सर्वैरगम्यः

Lalu, dikelilingi Brahmā dan Hari, para deva-indra serta para resi, tampaklah Sang Penunggang Lembu, yang panjinya bergambar lembu. Ia sukar dicapai, tak terjangkau bahkan oleh semua yogīśvara agung.

Verse 85

शुद्धस्फटिकसंकाशं वृषभं धर्मवत्सलम् । समेतो मातृभिश्चैव गोभिश्च कृतलक्षणम्

Lembu itu bercahaya laksana kristal murni, penuh kasih pada dharma. Ia bertanda ciri-ciri mujur, berdiri bersama para Mātṛkā dan sapi-sapi suci.

Verse 86

एभिस्समेतोऽसुरदानवैः सह ययौ महेशो विबुदैरलंकृतः । हिमालयं गिरिवर्यं तदानीं पाणिग्रहार्थं प्रमदोत्तमायाः

Bersama mereka—bahkan dengan para asura dan dānava—Maheśa, dihias oleh para dewa, lalu berangkat menuju Himālaya, gunung termulia, untuk melaksanakan pāṇigrahaṇa, mengambil tangan sang gadis utama dalam pernikahan suci.