Adhyaya 9

Verse 1

व्यास उवाच । श्रूयतां राजशार्दूल पुण्यमाख्यानमुत्तमम् । स्तूयमानो । जगन्नाथ इदं वचनमब्रवीत्

Vyāsa berkata: “Wahai harimau di antara raja-raja, dengarkan kisah yang paling utama dan penuh pahala ini. Saat dipuji, Jagannātha mengucapkan sabda ini.”

Verse 2

विष्णुरुवाच । किमर्थमागताः सर्वे ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः । पृथिव्यां कुशलं कच्चित्कुतो वो भयमागतम्

Viṣṇu bersabda: “Untuk tujuan apakah kalian semua datang—Brahmā dan para dewa termulia? Apakah di bumi semuanya sejahtera? Dari manakah rasa takut menimpa kalian?”

Verse 3

ततः प्रोवाच वै हृष्टो ब्रह्मा तं केशवं वचः । न भयं विद्यतेऽस्माकं त्रैलोक्ये सचराचरे

Lalu Brahmā, dengan sukacita, berkata kepada Keśava: “Bagi kami tiada rasa takut di mana pun dalam tiga dunia, beserta segala yang bergerak dan yang tak bergerak.”

Verse 4

एकविज्ञापनार्थाय आगतोऽहं तवांतिके । तदहं संप्रवक्ष्यामि तदेतच्छृणु मे वचः

“Aku datang mendekat kepadamu untuk satu permohonan saja. Akan kusampaikan sepenuhnya—dengarkanlah perkataanku ini.”

Verse 5

परं तु पूर्वं धर्मेण स्थापितं तीर्थमुत्तमम् । तद्द्रष्टुकामोऽहं देव त्वत्प्रसादाज्जनार्दन

“Namun dahulu, melalui Dharma, telah ditegakkan sebuah tīrtha yang amat utama. Wahai Dewa Janārdana, berkat anugerah-Mu aku rindu memandang tīrtha itu.”

Verse 6

तत्र त्वं देवदेवेश गमने कुरु मानसम् । यथा सत्तीर्थतां याति धर्मारण्यमनुत्तमम्

“Karena itu, wahai Devadeveśa, arahkanlah kehendak-Mu untuk pergi ke sana, agar Dharmāraṇya yang tiada bandingnya memperoleh kedudukan sebagai tīrtha sejati dan termasyhur.”

Verse 7

विष्णुरुवाच । साधुसाधु महाभाग त्वर्यतां तत्र मा चिरम् । ममापि चित्तं तत्रैव तद्दर्शनेस्ति लालसम्

Viṣṇu bersabda: “Sādhu, sādhu, wahai yang berbahagia; marilah kita segera ke sana tanpa berlambat. Hatiku pun rindu untuk menyaksikan tempat itu.”

Verse 8

व्यास उवाच । तार्क्ष्यमारुह्य गोविंद स्तत्रागाच्छीघ्रमेव हि । ततो धर्मेण ते देवाः सेंद्राः सर्षिगणास्तथा

Vyāsa berkata: “Naik Tārkṣya (Garuḍa), Govinda segera tiba di sana. Lalu, menurut tatanan dharma, para dewa bersama Indra serta rombongan para ṛṣi pun turut berangkat.”

Verse 9

ब्रह्मविष्णुमहेशाद्या दृष्टा दूरान्मुमोद च । धर्मराजोपि तान्दृष्ट्वा देवा न्विष्णुपुरोगमान्

Melihat dari kejauhan Brahmā, Viṣṇu, Maheśa, dan yang lainnya, ia pun bersukacita. Dharmarāja juga, menyaksikan para dewa dengan Viṣṇu di depan, menjadi gembira.

Verse 10

आगतः स्वाश्रमात्तत्र पूजां प्रगृह्य तत्पुरः । आसनादुत्थितः शीघ्रं सपर्याद्यं प्रगृह्य च । एकैकस्य चकाराथ पूजां चैव पृथक्पृथक्

Datang dari āśrama-nya sendiri membawa persembahan pūjā, ia maju ke hadapan mereka. Ia segera bangkit dari tempat duduk, mengambil perlengkapan penyambutan dan pelayanan, lalu mempersembahkan pūjā kepada masing-masing secara terpisah, dengan hormat yang layak.

Verse 11

चकार पूजां विधिवत्तेषां तत्रार्कनंदनः । आसनेषूपवेश्याथ पूजां कृत्वा गरीयसीम्

Di sana, putra Arka (Dharmarāja) melaksanakan pūjā bagi mereka sesuai tata-ritus. Setelah mendudukkan mereka pada āsana, ia menuntaskan pūjā yang paling agung dan utama itu.

Verse 12

यम उवाच । तीर्थरूपमिदं क्षेत्रं प्रसादाद्देवकीसुत । त्वत्तोषविधिना चाद्य कृपया च शिवस्य च

Yama bersabda: Wahai putra Devakī, berkat anugerahmu wilayah ini menjadi berwujud tīrtha. Hari ini, melalui upacara yang menyenangkan hatimu serta belas kasih Śiva, kesuciannya tampak sepenuhnya.

Verse 13

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । अद्य मे सफलं स्थानं काजेशानां समागमात्

Hari ini kelahiranku berbuah; hari ini tapa-brataku berbuah. Hari ini bahkan keberadaanku di tempat ini pun terpenuhi, karena pertemuan suci para dewa yang mulia telah terjadi.

Verse 14

व्यास उवाच । एवं स्तुतस्तदा विष्णुः प्रोवाच मधुरं वचः । तुष्टोऽस्मि धर्म राजेंद्र अहं स्तोत्रेण ते विभो

Vyāsa berkata: Setelah dipuji demikian, Viṣṇu pun mengucap kata-kata manis: “Wahai Raja Dharma, wahai yang perkasa, Aku berkenan oleh stotra pujianmu.”

Verse 15

किंचित्प्रार्थय मत्तोऽहं करोमि तव वांछितम् । यत्तेऽस्त्यभीप्सितं तुभ्यं तद्ददामि न संशयः

“Mohonlah sesuatu kepada-Ku; Aku akan melakukan apa yang kau kehendaki. Apa pun yang sungguh kau dambakan, akan Kuberikan kepadamu—tanpa keraguan.”

Verse 16

यम उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश वांछितं कुरुषे यदि । धर्मारण्ये महापुण्ये ऋषीणामाश्रमान्कुरु

Yama bersabda: Jika Engkau berkenan, wahai Penguasa para dewa, dan jika Engkau memenuhi hasratku, maka di Dharmāraṇya yang maha-berpahala dirikanlah āśrama bagi para ṛṣi.

Verse 17

वसंति वाडवा यत्र यजंति चैव याज्ञिकाः । वेदनिर्घोषसंयुक्तं भाति तत्तीर्थमुत्तमम्

Di tempat para Vāḍava berdiam dan para pelaksana yajña senantiasa mempersembahkan yajña, di mana gema Weda bergema—di sanalah tīrtha itu bersinar sebagai yang paling utama.

Verse 18

अब्राह्मणमिदं तीर्थं पीडयिष्यंति जन्तवः । तस्मात्त्वं वाडवाञ्छौरे समानय ऋषी न्बहून् । धर्मारण्यं यथा भाति त्रैलोक्ये सचराचरे

Tīrtha ini, bila tanpa brāhmaṇa, akan ditindas oleh makhluk-makhluk. Maka, wahai Śauri, bawalah banyak Vāḍava dan kumpulkan banyak ṛṣi, agar Dharmāraṇya bersinar di tiga dunia—yang bergerak maupun yang tak bergerak.

Verse 19

ततो विष्णुः सहस्राक्षः सहस्रशीर्षः सहस्रपात् । सहस्रशस्तदा रूपं कृतवान्धर्मवत्सलः । यस्मिन्स्थाने च ये विप्राः सदाचाराः शुभव्रताः

Lalu Viṣṇu, yang beribu mata, beribu kepala, dan beribu kaki, yang selalu mengasihi dharma, mengambil rupa-rupa wujud. Dan di tempat itu ditegakkan para brāhmaṇa yang berperilaku luhur dan berkaul suci.

Verse 20

अशेषधर्मकुशलाः सर्वशास्त्रविशारदाः । तपोज्ञाने महाख्याता ब्रह्मयज्ञपरायणाः । स्थापिता ऋषयः सर्वे सहस्राण्यष्टादशैव तु

Semua ṛṣi itu mahir dalam seluruh dharma, mendalam dalam segala śāstra, termasyhur karena tapa dan jñāna, serta teguh dalam Brahma-yajña. Mereka semua ditegakkan di sana—jumlahnya delapan belas ribu.

Verse 21

नानादेशात्समानीय स्थापितास्तत्र तैः सुरैः । आश्रमांश्च बहूंस्तत्र काजेशैरपि निर्मितान्

Dihimpun dari banyak negeri, mereka ditempatkan di sana oleh para dewa itu. Dan banyak āśrama juga didirikan di sana oleh para Kājeśa.

Verse 22

धर्मोपदेशात्कृष्णेन ब्रह्मणा च शिवेन च । स्वेस्वे स्थाने यथायोग्ये स्थापयामास केशवः

Mengikuti ajaran dharma yang disampaikan oleh Kṛṣṇa, oleh Brahmā, dan oleh Śiva, Keśava menempatkan masing-masing pada tempatnya yang patut, sesuai kelayakan dan tata-aturan.

Verse 23

युधिष्ठिर उवाच । कस्मिन्वंशे समुत्पन्ना ब्राह्मणा वेदपारगाः । स्थापिताः सपरीवाराः पुत्रपौत्रसमावृताः । शिष्यैश्च बहुभिर्युक्ता अग्निहोत्रपरायणाः । तेषां स्थानानि नामानि यथावच्च वदस्व मे

Yudhiṣṭhira berkata: “Dari wangsa manakah lahir para Brāhmaṇa yang telah menyeberang ke seberang Veda itu—yang menetap di sini beserta seisi rumah, dikelilingi putra dan cucu, disertai banyak murid, serta tekun pada Agnihotra? Sebutkan kepadaku dengan tepat tempat-tempat dan nama-nama mereka.”

Verse 24

व्यास उवाच । श्रूयतां नृपशार्दूल धर्म्मारण्यनिवासिनाम्

Vyāsa berkata: “Dengarkanlah, wahai harimau di antara para raja, kisah mereka yang berdiam di Dharmāraṇya.”

Verse 25

महात्मनां ब्राह्मणानामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । तेषां वै पुत्रपौत्राणां नामानि च वदाम्यहम्

Kini akan kusebutkan nama-nama putra dan cucu dari para resi Brāhmaṇa yang berhati luhur itu, yang teguh dalam laku ūrdhvareta (pengendalian diri).

Verse 26

चतुर्विशतिगोत्राणि द्विजानां पांडवर्षभ । तेषां शाखाः प्रशाखाश्च पुत्रपौत्रादयस्तथा

Wahai banteng di antara para Pāṇḍava, di kalangan para dvija ada dua puluh empat gotra; dan bagi mereka ada cabang serta subcabang, beserta garis keturunan putra, cucu, dan seterusnya.

Verse 27

जज्ञिरे बहवः पुत्राः शतशोऽथ सहस्रशः । चतुर्विशतिमुख्यानां नामानि प्रवदामि ते । द्विजानामृषयः प्रोक्ताः प्रवराणि तथा शृणु

Banyak putra lahir—beratus-ratus bahkan beribu-ribu. Akan kukatakan kepadamu nama dua puluh empat gotra utama; dan dengarkan pula para ṛṣi-penyaksi serta pravara yang ditetapkan bagi kaum dvija.

Verse 28

भारद्वाजस्तथा वत्सः कौशिकः कुश एव च । शांडिल्यः काश्यपश्चैव गौतमश्छांधनस्तथा

Bhāradvāja, Vatsa, Kauśika, dan Kuśa; Śāṇḍilya, Kāśyapa, Gautama, dan Chāṃdhana—itulah gotra-gotra yang disebutkan.

Verse 29

जातूकर्ण्यस्तथा वत्सो वसिष्ठो धारणस्तथा । आत्रेयो भांडिलश्चैव लौकिकाश्च इतः परम्

Jātūkarṇya dan Vatsa; Vasiṣṭha dan Dhāraṇa; Ātreya dan Bhāṇḍila; dan sesudah itu, Laukika juga.

Verse 30

कृष्णायनोपमन्युश्च गार्ग्यमुद्गलमौषकाः । पुण्यासनः पराशरः कौंडिन्यश्च ततः परम्

Kṛṣṇāyana dan Upamanyu; para Gārgya, Mudgala, dan Mauṣaka; Puṇyāsana, Parāśara; dan kemudian Kauṇḍinya sesudahnya.

Verse 31

तथा गान्यासनश्चैव प्रवराणि चतुर्विंशतिः । जामदग्न्यस्य गोत्रस्य प्रवराः पंच एव हि

Demikian pula ada Gānyāsana—maka dalam perincian ini jumlah pravara adalah dua puluh empat. Namun bagi gotra Jāmadagnya, pravaranya sungguh berjumlah lima.

Verse 32

भार्गवश्च्यवनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । पंचैते प्रवरा राजन्विख्याता लोकविश्रुताः

Wahai Raja, kelima ini—Bhārgava, Cyavana, Āpnuvāna, Urva, dan Jāmadagnya—adalah Pravaras yang termasyhur, dikenal luas dan masyhur di seluruh dunia.

Verse 33

एवं गोत्रसमुत्पन्ना वाडवा वेदपारगाः । द्विजपूजाक्रियायुक्ता नानाक्रतुक्रियापराः

Demikianlah, para Vāḍava yang lahir dalam gotra itu adalah penguasa Weda; tekun memuliakan para dvija, serta berbakti dalam pelaksanaan beragam upacara yajña.

Verse 34

गुणेन संहिता आसन् षट्कर्मनिरताश्च ये । एवंविधा महाभागा नानादेशभवा द्विजाः

Mereka berhimpun dalam kebajikan dan tekun pada enam kewajiban suci; demikianlah para dvija yang amat beruntung, sejenis itu, muncul dari berbagai negeri.

Verse 35

भामेवसं तृतीयं च प्रवराः पंच एव हि । भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वजामदग्न्यसंयुताः । आत्रेयोऽर्चनानसश्च श्यावास्येति तृतीयकः

Sungguh, Pravaras itu ada lima, dan yang ketiga ialah Bhāmevasa. Mereka terkait dengan Bhārgava, Cyavana, Āpnuvāna, Urva, dan Jāmadagnya; adapun kelompok ketiga disebut Ātreya, Arcanānasa, dan Śyāvāsya.

Verse 36

अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा दुष्टाः कुटिलगामिनः । धनिनो धर्मनिष्ठाश्च वेदवेदांगपारगाः

Dalam gotra ini terdapat brāhmaṇa yang jahat dan berliku tingkahnya; namun ada pula yang berharta, teguh dalam dharma, serta mahir dalam Weda dan Vedāṅga.

Verse 37

दानभोगरताः सर्वे श्रौतस्मार्तेषु संमताः । मांडव्यगोत्रे विज्ञेयाः प्रवरैः पंचभिर्युताः

Mereka semua bersukacita dalam dana (derma suci) dan kenikmatan yang benar, serta diakui dalam tradisi Śrauta dan Smārta. Mereka hendaknya dipahami sebagai dari gotra Māṇḍavya, berhiaskan lima Pravara.

Verse 38

भार्गवश्च्यावनो ऽत्रिश्चाप्नुवानौर्वस्तथैव च । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः श्रुतिस्मृतिपरायणाः

Bhārgava, Cyāvana, Atri, Āpnuvāna, dan Urva pula—demikianlah. Brāhmaṇa yang lahir dalam gotra ini berpegang teguh pada Śruti dan Smṛti.

Verse 39

रोगिणो लोभिनो दुष्टा यजने याजने रताः । ब्रह्मक्रिया पराः सर्वे मांडव्याः कुरुसत्तम

Wahai yang terbaik di antara Kuru, para Māṇḍavya semuanya digambarkan sakit-sakitan, tamak, dan berwatak keras; namun mereka tekun melakukan yajña dan memimpin yajña, serta bersungguh-sungguh dalam upacara brahmanis.

Verse 40

गार्ग्यस्य गोत्रे ये जातास्तेषां तु प्रवरास्त्रयः । अंगिराश्चांबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः

Mereka yang lahir dalam gotra Gārgya memiliki tiga Pravara: Aṅgiras, Āṃbarīṣa, dan yang ketiga Yauvanāśva.

Verse 41

अस्मिन्गोत्रे समुत्पन्नाः सद्वृत्ताः सत्यभाषिणः । शांताश्च भिन्नवर्णाश्च निर्द्धनाश्च कुचैलिनः

Mereka yang lahir dalam gotra ini berperilaku luhur dan berkata benar; mereka damai, beraneka rupa, dan (sering) miskin serta berpakaian usang.

Verse 42

संगवात्सल्ययुक्ताश्च वेदशास्त्रेषु निश्चलाः । वत्सगोत्रे द्विजा भूप प्रवराः पंच एव हि

Wahai Raja, para dwija dari gotra Vatsa berhiaskan kebersamaan dan kasih sayang, teguh dalam Weda dan śāstra; sungguh, dalam garis itu ada tepat lima pravara yang termasyhur.

Verse 43

भार्गवश्च्यवनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । एभिस्तु पंच विख्याता द्विजा ब्रह्मस्वरूपिणः

Bhārgava, Cyavana, Āpnuvāna, Aurva, dan Jamadagnika—oleh kelima inilah pravara menjadi termasyhur; para dwija yang terkait dengan mereka dipuji sebagai berwujud Brahman, pemangku daya Weda.

Verse 44

शांता दांताः सुशीलाश्च धर्मपुत्रैः सुसंयुता । वेदाध्ययनहीनाश्च कुशलाः सर्वकर्मसु

Mereka tenteram, menahan diri, dan berbudi luhur, serta dihiasi putra-putra yang saleh; walau kurang dalam pembacaan Weda, mereka cakap dalam segala pekerjaan.

Verse 45

सुरूपाश्च सदाचाराः सर्वधर्मेषु निष्ठिताः । दानधर्म रताः सर्वे अन्नदा जलदा द्विजाः

Mereka elok rupanya, berperilaku mulia, dan teguh dalam segala dharma. Semuanya bersuka dalam dharma derma—para dwija yang menganugerahkan makanan dan menyediakan air.

Verse 46

दयालवः सुशीलाश्च सर्वभूतहिते रताः । काश्यपा ब्राह्मणा राजन्प्रवरत्रयसंयुताः

Wahai Raja, para brāhmaṇa Kāśyapa berbelas kasih dan berbudi halus, tekun demi kesejahteraan semua makhluk, serta dianugerahi triad pravara.

Verse 47

काश्यपश्चापवत्सारो नैध्रुवश्च तृतीयकः । वेदज्ञा गौरवर्णाश्च नैष्ठिका यज्ञकारकाः

Kāśyapa, Āpavatsāra, dan Naidhruva adalah kelompok pravara yang ketiga. Mereka adalah para pengenal Weda, berkulit cerah, teguh dalam tapa-brata, dan pelaksana yajña.

Verse 48

प्रियवासा महादक्षा गुरुभक्तिरताः सदा । प्रतिष्ठामानव न्तश्च सर्वभूतहिते रताः

Mereka berdiam di kediaman yang dicintai, sangat cakap, senantiasa tekun dalam bhakti dan penghormatan kepada guru, memiliki kehormatan serta kedudukan, dan giat demi kesejahteraan semua makhluk.

Verse 49

यजंते च महायज्ञान्काश्यपेया द्विजातयः । धारीणसगोत्रजाश्च प्रवरैस्त्रिभिरन्विताः

Para dvija Kāśyapeya melaksanakan mahāyajña. Mereka yang lahir dalam gotra Dhārīṇa-sa pun dianugerahi tiga pravara.

Verse 50

अगस्तिदर्विश्वेताश्व दध्यवाहनसंज्ञकाः । अस्मिन्गोत्रे च ये जाता धर्मकर्मसमाश्रिताः

Yang dikenal sebagai Agasti, Darviśvetaśva, dan Dadhyavāhana—mereka yang lahir dalam gotra ini berlindung pada dharma dan perbuatan yang benar.

Verse 51

कर्मक्रूराश्च ते सर्वे तथैवोदरिणस्तु ते । लंबकर्णा महादंष्ट्रा द्विजा धनपरायणाः

Mereka semua keras dalam perbuatan; demikian pula berperut buncit. Bertelinga panjang dan bertaring besar, para dvija itu sepenuhnya terpaut pada harta.

Verse 52

क्रोधिनो द्वेषिणश्चैव सर्वसत्त्वभयंकराः । लौगाक्षसोद्भवा ये वै वाडवाः सत्यसंश्रिताः

Para Vāḍava yang lahir dari Laugākṣa sungguh pemarah dan penuh kebencian, menimbulkan takut pada semua makhluk; namun mereka juga disebut berpegang teguh pada satya (kebenaran).

Verse 53

प्रवराश्च त्रयस्तेषां तत्त्वज्ञानस्वरूपकाः । कश्यपश्चैव वत्सश्च वसिष्ठश्च तृतीयकः

Tiga pravara utama mereka, yang merupakan perwujudan jñāna tentang tattva, ialah Kaśyapa, Vatsa, dan sebagai yang ketiga, Vasiṣṭha.

Verse 54

सदाचारास्तु विख्याता वैष्णवा बहुवृ त्तयः । रोमभिर्बहुभिर्व्याप्ताः कृष्णवर्णास्तु वाडवाः

Mereka termasyhur karena sadācāra, para Vaiṣṇava yang berbhakti kepada Viṣṇu, serta menekuni banyak mata pencaharian yang mulia; Vāḍava dikatakan berbulu lebat dan berkulit gelap.

Verse 55

शांता दाताः सुशीलाश्च स्वदारनिरताः सदा । कुशिकसगोत्रे ये जाताः प्रवरैस्त्रिभिरन्विताः

Mereka yang lahir dalam garis Kuśika, dianugerahi tiga pravara, adalah insan yang tenteram, dermawan, berbudi halus, dan senantiasa setia pada pasangan mereka sendiri.

Verse 56

विश्वामित्रो देवरात औदलश्च त्रयश्च ये । अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता दुर्बला दीनमानसाः

Tiga pravara dalam gotra ini ialah Viśvāmitra, Devarāta, dan Audala; namun ada pula yang lahir dalam gotra ini yang kadang menjadi lemah dan berhati muram.

Verse 57

असत्यभाषिणो विप्राः सुरूपा नृपसत्तमाः । सर्व्वविद्याकुशलिनो ब्राह्मणा ब्रह्मसत्तमाः

Ada brāhmaṇa yang berkata tidak benar; ada pula raja mulia berwajah elok. Dan ada brāhmaṇa yang mahir dalam segala vidyā—terutama di antara para brahma-niṣṭha, yang teguh pada Brahman.

Verse 58

उपमन्युसगोत्रेयाः प्रवरत्रयसंयुताः । वसिष्ठश्च भरद्वाजस्त्विंद्रप्रमद एव वा

Mereka yang termasuk gotra Upamanyu memiliki tiga pravara: Vasiṣṭha, Bharadvāja, dan juga Indrapramada.

Verse 59

अस्मिन्गोत्रे तु ये विप्राः क्रूराः कुटिलगामिनः । दूषणा द्वेषिणस्तुच्छाः सर्वसंग्रहतत्पराः

Namun brāhmaṇa yang lahir dalam gotra ini, bila kejam dan menempuh jalan berliku; gemar mencela, penuh benci, berhati sempit, dan hanya sibuk menimbun segala sesuatu—perilaku demikian tercela.

Verse 60

कलहोत्पादने दक्षा धनिनो मानिनस्तथा । सर्वदैव प्रदुष्टाश्च दुष्टसंगरतास्तथा

Mereka pandai menyalakan pertengkaran, berharta namun angkuh; senantiasa tercemar, dan terikat pada pergaulan orang-orang durjana.

Verse 61

रोगिणो दुर्बलाश्चैव वृत्त्युपकल्पवर्जिताः । वात्स्यगोत्रे भवा विप्राः प्रवरैः पंचभिर्युताः

Brāhmaṇa yang lahir dalam gotra Vātsya, berhiaskan lima pravara, digambarkan sebagai sakit-sakitan dan lemah, serta kekurangan sarana penghidupan dan penopang yang layak.

Verse 62

भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः स्थूलाश्च बहुबुद्धयः

Dalam garis keturunan ini termasyhur para resi leluhur yang dimuliakan—Bhārgava, Cyāvana, Āpnuvāna, Aurva, dan Jamadagni. Dalam gotra ini lahir para brāhmaṇa yang tegap raganya dan kaya kebijaksanaan.

Verse 63

सर्वकर्मरता श्चैव सर्वधर्मेषु निश्चलाः । वेदशास्त्रार्थनिपुणा यजने याजने रताः

Mereka tekun dalam segala kewajiban yang benar dan teguh dalam semua dharma; mahir memahami makna Veda dan śāstra, mereka bersuka cita melakukan yajña dan juga memimpin yajña bagi orang lain.

Verse 64

सदाचाराः सुरूपाश्च बुद्धितो दीर्घदर्शिनः । वात्स्यायनसगोत्रेयाः प्रवरैः पंचभिर्युताः

Mereka berperilaku luhur dan elok rupanya, serta dengan kecerdasan berpandangan jauh. Mereka termasuk gotra Vātsyāyana dan dianugerahi lima pravara.

Verse 65

भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । पूर्वोक्ताः प्रवराश्चास्य कथितास्तव भारत

Bhārgava, Cyāvana, Āpnuvāna, Aurva, dan Jamadagni—itulah pravara yang telah disebutkan sebelumnya bagi garis keturunan ini, wahai Bhārata; semuanya telah dinyatakan kepadamu.

Verse 66

अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता पाकयज्ञरताः सदा । लोभिनः क्रोधिनश्चैव प्रजायन्ते बहुप्रजाः

Namun di antara yang lahir dalam gotra ini, ada yang senantiasa terpaut pada pākayajña, yakni upacara rumah tangga. Karena tamak dan mudah murka, mereka menjadi orang-orang yang beranak banyak.

Verse 67

स्नानदानादिनिरताः सर्वदाश्च जितेंद्रियाः । वापीकूपतडागानां कर्तारश्च सहस्रशः । व्रतशीला गुणज्ञाश्च मूर्खा वेदविवर्जिताः

Mereka tekun dalam mandi suci, sedekah, dan amalan sejenisnya, serta senantiasa menaklukkan indria. Beribu-ribu mereka membangun vāpī (sumur bertangga), sumur, dan kolam. Mereka berpegang pada vrata dan mengenal kebajikan—namun sebagian menjadi dungu karena tanpa pengetahuan Weda.

Verse 68

कौशिकवंशे ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः । विश्वामित्रोऽघर्मषी च कौशिकश्च तृतीयकः

Mereka yang lahir dalam wangsa Kauśika dianugerahi triad pravara: Viśvāmitra, Aghamarṣaṇa, dan Kauśika sebagai yang ketiga.

Verse 69

अस्मिन्गोत्रे च ये जाता ब्राह्मणा ब्रह्मवेदिनः । शांता दांताः सुशीलाश्च सर्वधर्मपरायणाः

Dan dalam gotra ini lahir para brāhmaṇa yang mengenal Brahman—tenang, terkendali, berbudi luhur, dan berserah diri pada segenap dharma.

Verse 70

अपुत्रिण स्तथा रूक्षास्तेजोहीना द्विजोत्तमाः । भारद्वाजसगोत्रेयाः प्रवरैः पंचभिर्युताः

Demikian pula, di antara yang utama dari kaum dwija, ada yang tanpa putra, berwatak keras, dan kurang cahaya rohani. Mereka termasuk gotra Bhāradvāja dan dikaitkan dengan lima pravara.

Verse 71

अंगिरसो बार्हस्पत्यो भारद्वाजस्तु सैन्यसः । गार्ग्यश्चै वेति विज्ञेयाः प्रवराः पंच एव च

Aṅgiras, Bārhaspatya, Bhāradvāja, Sainya, dan Gārgya—ketahuilah inilah lima pravara.

Verse 72

अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वाडवा धनिनः शुभाः । वस्त्रालंकरणोपेता द्विजभक्तिपरायणाः

Para Vāḍava yang lahir dalam gotra ini adalah makmur dan membawa keberkahan; berhias kain yang indah serta perhiasan, dan tekun berbhakti menghormati para dvija (brāhmaṇa).

Verse 73

ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वधर्मपरायणाः । काश्यपगोत्रे यै जाताः प्रवरत्रयसंयुताः

Mereka semua tekun mempersembahkan brahmabhojya (jamuan bagi brāhmaṇa), teguh dalam segala dharma; dan yang lahir dalam gotra Kāśyapa dianugerahi tiga pravara.

Verse 74

काश्यपश्चापवत्सारो रैभ्येति विश्रुतास्त्रयः । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा रक्ताक्षाः क्रूरदृष्टयः

Kāśyapa, Āpavatsāra, dan Raibhya—tiga nama ini termasyhur sebagai pravara. Dalam gotra ini pula ada brāhmaṇa yang bermata merah dan berpandangan tajam lagi keras.

Verse 75

जिह्वालौल्यरताः सर्वे सर्वे ते पारमार्थिनः । निर्धना रोगिणश्चैते तस्करानृतभाषिणः

Mereka semua bersenang dalam kelincahan lidah (rasa dan ucapan), namun tetap membicarakan tujuan ‘paramārtha’ yang luhur. Mereka miskin dan sakit-sakitan—pencuri serta pengucap dusta.

Verse 76

शास्त्रार्थावेदिनः सर्वे वेदस्मृतिविवर्जिताः । शुनकेषु च ये जाता विप्रा ध्यानपरायणाः

Mereka semua memahami makna śāstra, namun tercerabut dari Veda dan Smṛti. Adapun brāhmaṇa yang lahir di kalangan Śunaka, mereka teguh berpegang pada dhyāna (meditasi).

Verse 77

तपस्विनो योगिनश्च वेदवेदांगपारगाः । साधवश्च सदाचारा विष्णुभक्तिपरायणाः

Mereka adalah pertapa dan yogin, mahir dalam Weda serta Vedāṅga; mereka suci, berperilaku luhur, dan sepenuhnya berserah dalam bhakti kepada Viṣṇu.

Verse 78

ह्रस्वकाया भिन्नवर्णा बहुरामा द्विजोत्तमाः । दयालाः सरलाः शांता ब्रह्मभोज्यपरायणाः

Para dwija utama bertubuh pendek dan beraneka warna kulit; banyak yang berperangai menawan. Mereka penyayang, tulus, tenteram, dan tekun pada brāhmaṇa-bhojya—jamuan suci sebagai dharma keramahtamahan.

Verse 79

शौनकसेषु ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः । भार्गवशौनहोत्रेति गार्त्स्यप्रमद इति त्रयः

Mereka yang lahir di kalangan Śaunaka, dianugerahi triad pravara—Bhārgava, Śaunahotra, dan Gārtsyapramada—itulah tiga sebutan leluhur itu.

Verse 80

अस्मिन्देशे समुत्पन्ना वाडवा दुःसहा नृप । महोत्कटा महाकायाः प्रलंबाश्च मदोद्धताः

Wahai Raja, Vāḍava yang muncul di negeri ini sukar ditahan—sangat garang, bertubuh besar, tinggi menjulang, dan mabuk oleh kesombongan.

Verse 81

क्लेशरूपाः कृष्णवर्णाः सर्वशास्त्रविशारदाः । बहुभुजो मानिनो दक्षा राग द्वेषोपवर्जिताः

Mereka laksana wujud kesukaran, berkulit gelap, namun mahir dalam segala śāstra; berbilang lengan (perkasa), angkuh, cekatan—dan terbebas dari rāga serta dveṣa.

Verse 82

सुवस्त्रभूषारूपा वै ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः । वसिष्ठगोत्रे ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः

Para Brahmana itu berpakaian indah, berhias elok, dan rupawan; mereka adalah brahmavādin, penutur kebenaran Brahman. Mereka yang lahir dalam gotra Vasiṣṭha dianugerahi tiga pravara (ṛṣi leluhur).

Verse 83

वसिष्ठो भारद्वाजश्च इन्द्रप्रमद एव च । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा वेदवेदांगपारगाः

Vasiṣṭha, Bhāradvāja, dan Indrapramada—merekalah sesungguhnya para pravara. Brahmana yang lahir dalam gotra ini mahir menembus Veda dan Vedāṅga.

Verse 84

याज्ञिका यज्ञशीलाश्च सुस्वराः सुखिनस्तथा । द्वेषिणो धनवंतश्च पुत्रिणो गुणिनस्तथा

Mereka adalah pelaksana yajña dan tekun dalam laku kurban suci; bersuara merdu dan berhati tenteram. Namun mereka juga disebut keras bermusuhan, berharta, berputra, dan berkemampuan luhur.

Verse 85

विशालहृदया राजञ्छूराः शत्रुनिबर्हणाः । गौतमसगोत्रे ये जाताः प्रवराः पंच एव हि

Wahai Raja, mereka berhati luas—gagah berani dan pembinasa musuh. Mereka yang lahir dalam gotra Gautama sungguh memiliki lima pravara.

Verse 86

कौत्सगार्ग्योमवाहाश्च असितो देवलस्तथा । अस्मिन्गोत्रे च ये जाता विप्राः परमपावनाः

Kautsa, Gārgya, Omavāha, serta Asita dan Devala—itulah para pravara. Brahmana yang lahir dalam gotra ini adalah yang amat menyucikan, paling murni.

Verse 87

परोपकारिणः सर्वे श्रुतिस्मृति परायणाः । बकासनाश्च कुटिलाश्छद्मवृत्तिपरास्तथा

Semua tampak sebagai penolong sesama dan berpegang pada Śruti serta Smṛti; namun ada pula yang bagai bangau—munafik, licik, dan condong pada laku tipu daya.

Verse 88

नानाशास्त्रार्थनिपुणा नानाभरणभूषिताः । वृक्षादिकर्मकुशला दीर्घरोषाश्च रोगिणः

Mereka mahir memahami makna banyak śāstra dan berhias dengan aneka perhiasan; terampil dalam pekerjaan seperti mengurus pohon dan sejenisnya, namun mudah menyimpan amarah panjang dan diliputi penyakit.

Verse 89

आंगिरसगोत्रे ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः । आंगिरसोंबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः

Mereka yang lahir dalam gotra Āṅgirasa dianugerahi tiga pravara: Āṅgirasa, Ambarīṣa, dan sebagai yang ketiga, Yauvanāśva.

Verse 90

अस्मिन्गोत्रे च ये जाताः सत्य संभाषिणस्तथा । जितेंद्रियाः सुरूपाश्च अल्पाहाराः शुभाननाः

Dan mereka yang lahir dalam gotra ini berkata benar; mereka menaklukkan indria, elok rupanya, sederhana dalam makan, dan berwajah bercahaya.

Verse 91

महाव्रताः पुराणज्ञा महादानपरायणाः । निर्द्वेषिणो लोभयुता वेदाध्य यनतत्पराः

Mereka menjalankan mahāvrata, mengenal Purāṇa, dan tekun dalam mahādāna (derma agung). Mereka tanpa kebencian—namun masih disertai loba—serta bersungguh-sungguh dalam adhyayana Veda.

Verse 92

दीर्घदर्शिमहातेजो महामायाविमोहिताः । शांडिलसगोत्रेये प्रवरत्रयसंयुताः

Berpandangan jauh dan bercahaya agung—namun terpesona oleh Mahāmāyā—mereka yang lahir dalam gotra Śāṇḍila disebut bersatu dengan tiga pravara.

Verse 93

असितो देवलश्चैव शांडिलस्तु तृतीयकः । अस्मिन्गोत्रे महाभागाः कुब्जाश्च द्विजसत्तमाः

Asita dan Devala, serta Śāṇḍila sebagai yang ketiga—mereka disebut dalam gotra ini; di dalamnya ada yang berbahagia, dan ada pula yang bongkok, namun tetap unggul di antara para dvija.

Verse 94

नेत्ररोगी महादुष्टा महात्यागा अनायुषः । कलहोत्पादने दक्षाः सर्वसंग्रह तत्पराः

Mereka terserang penyakit mata, sangat durjana, amat cenderung pada pelepasan dunia, berumur pendek; mahir menyalakan pertikaian dan tekun menimbun segala sesuatu.

Verse 95

मलिना मानिनश्चैव ज्योतिःशास्त्रविशारदाः । आत्रेयसगोत्रे ये जाताः पंचप्रवरसंयुताः

Berperilaku tidak suci namun angkuh, dan mahir dalam jyotiṣa-śāstra (ilmu perbintangan); mereka yang lahir dalam gotra Ātreya disebut terkait dengan lima pravara.

Verse 96

आत्रेयोऽर्चनानसश्यावाश्वोंगिर सोऽत्रिश्च । अस्मिन्वंशे च ये जाता द्विजास्ते सूर्यवर्चसः

Ātreya, Arcanānasa, Śyāvāśva, Aṅgiras, dan Atri—merekalah para resi pravara; dan para dvija yang lahir dalam garis keturunan ini memiliki sinar laksana matahari.

Verse 97

चंद्रवच्छीतलाः सर्वे धर्मारण्ये व्यवस्थिताः । सदाचारा महादक्षाः श्रुतिशास्त्र परायणाः

Mereka semua—sejuk dan menenteramkan laksana bulan—berdiam teguh di Dharmāraṇya; berperilaku luhur, sangat cakap, serta berbakti pada Weda dan śāstra.

Verse 98

याज्ञिकाश्च शुभाचाराः सत्यशौचपरायणाः । धर्मज्ञा दानशीलाश्च निर्मलाश्च महोत्सुकाः

Mereka adalah pelaksana yajña, berperilaku suci dan mulia, teguh pada kebenaran serta kesucian; memahami dharma, dermawan, hidup tanpa noda, dan penuh semangat luhur.

Verse 99

तपःस्वाध्यायनिरता न्यायधर्मपरायणाः

Mereka tekun dalam tapa dan svādhyāya, serta sepenuhnya berpegang pada keadilan dan dharma.

Verse 100

युधिष्ठिर उवाच । कथयस्व महाबाहो धर्मारण्यकथामृतम् । यच्छ्रुत्वा मुच्यते पापाद्घोराद्ब्रह्मवधादपि

Yudhiṣṭhira berkata: “Wahai yang berlengan perkasa, kisahkanlah amṛta-kathā tentang Dharmāraṇya; dengan mendengarnya seseorang terbebas dari dosa-dosa mengerikan, bahkan dari dosa membunuh brahmana.”

Verse 110

मातंगी च महादेवी वाणी च मुकुटेश्वरी । भद्री चैव महाशक्तिः संहारी च महाबला

Mātaṅgī sang Mahādevī; Vāṇī sang Mukuteśvarī; Bhadrī sang Mahāśakti; dan Saṃhārī sang Mahābalā—itulah wujud-wujudnya yang dimuliakan.

Verse 120

भोभो ब्रह्मन्द्विजातीनां शुश्रूषार्थं प्रकल्पय । सृष्टिर्हि शाश्वतीवाद्य द्विजोघोपि सुखी भवेत् । विष्णोर्वाक्यमभिश्रुत्य ब्रह्मा लोकपितामहः

“Wahai Brahmā! Aturlah ini demi pelayanan bagi para dwija. Tatanan ciptaan sungguh abadi; maka bahkan himpunan para brāhmaṇa pun akan hidup berbahagia.” Mendengar sabda Viṣṇu, Brahmā—pitāmaha alam semesta—bertindak sebagaimana mestinya.

Verse 121

संस्मरन्कामधेनुं वै स्मरणेनैव तत्क्षणे । आगता तत्र सा धेनुर्धर्मारण्ये पवित्रके

Dengan mengingat Kāmadhenu, hanya oleh ingatan itu saja, seketika ia pun datang—di Dharmāraṇya yang suci dan menyucikan.