Adhyaya 218

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेद्धराधीश तीर्थं परमशोभनम् । जमदग्निरिति ख्यातं यत्र सिद्धो जनार्दनः

Śrī Mārkaṇḍeya bersabda: Kemudian, wahai penguasa bumi, pergilah ke tīrtha yang amat indah, termasyhur bernama ‘Jamadagni’, tempat Janārdana hadir sebagai siddha yang sempurna.

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । कथं सिद्धो द्विजश्रेष्ठ वासुदेवो जगद्गुरुः । मानुषं रूपमास्थाय लोकानां हितकाम्यया

Yudhiṣṭhira berkata: “Wahai yang terbaik di antara para dvija, bagaimana Vāsudeva, guru jagat, meraih siddhi dengan mengambil rupa manusia demi kesejahteraan semua makhluk?”

Verse 3

एतत्सर्वं यथान्यायं देवदेवस्य चक्रिणः । चरितं श्रोतुमिच्छामि कथ्यमानं त्वयानघ

Aku ingin mendengar, menurut urutan yang benar dan sesuai tradisi, seluruh kisah suci Sang Pemutar Cakra, Dewa para dewa; wahai yang tanpa noda, tuturkanlah kepadaku.

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आसीत्पूर्वं महाराज हैहयाधिपतिर्महान् । कार्तवीर्य इति ख्यातो राजा बाहुसहस्रवान्

Śrī Mārkaṇḍeya bersabda: “Pada masa lampau, wahai mahārāja, ada penguasa besar kaum Haihaya, termasyhur bernama Kārtavīrya, raja perkasa yang memiliki seribu lengan.”

Verse 5

हस्त्यश्वरथसम्पन्नः सर्वशस्त्रभृतां वरः । वेदविद्याव्रतस्नातः सर्वभूताभयप्रदः

Ia dianugerahi gajah, kuda, dan kereta perang; yang terbaik di antara para pemanggul senjata; disucikan oleh ilmu Weda dan laku tapa-janji; serta pemberi anugerah tanpa takut bagi semua makhluk.

Verse 6

माहिष्मत्याः पतिः श्रीमान्राजा ह्यक्षौहिणीपतिः । स कदाचिन्मृगान्हन्तुं निर्जगाम महाबलः

Raja yang mulia itu, penguasa Māhiṣmatī dan panglima satu akṣauhiṇī bala tentara, pada suatu ketika—dengan kekuatan besar—berangkat untuk memburu rusa.

Verse 7

बहुभिर्दिवसैः प्राप्तो भृगुकच्छमनुत्तमम् । जमदग्निर्महातेजा यत्र तिष्ठति तापसः

Setelah banyak hari, ia sampai di Bhṛgukaccha yang tiada banding, tempat sang pertapa bercahaya agung, Jamadagni, bersemayam.

Verse 8

रेणुकासहितः श्रीमान्सर्वभूताभयप्रदः । तस्य पुत्रोऽभवद्रामः साक्षान्नारायणः प्रभुः

Di sana, bersama Reṇukā, sang resi mulia—pelindung yang menganugerahkan abhaya bagi semua makhluk—memperoleh seorang putra: Rāma, Sang Prabhu sendiri, Nārāyaṇa dalam wujud nyata.

Verse 9

सर्वक्षत्रगुणैर्युक्तो ब्रह्मविद्ब्राह्मणोत्तमः । तोषयन्परया भक्त्या पितरौ परमार्थवत्

Ia berhias segala kebajikan seorang kṣatriya, namun juga seorang brahmavid dan yang utama di antara para brāhmaṇa; dengan bhakti tertinggi ia menyukakan ayah-ibunya, laksana insan yang teguh pada tujuan rohani tertinggi.

Verse 10

तं तदा चार्जुनं दृष्ट्वा जमदग्निः प्रतापवान् । चरन्तं मृगयां गत्वा ह्यातिथ्येन न्यमन्त्रयत्

Saat itu Jamadagni yang bercahaya oleh tapa, melihat Arjuna berkeliaran dalam perburuan, mengundangnya dengan dharma penyambutan tamu (atithya).

Verse 11

तथेति चोक्त्वा स नृपः सभृत्यबलवाहनः । जगाम चाश्रमं पुण्यमृषेस्तस्य महात्मनः

Sambil berkata, “Demikianlah,” sang raja—bersama para pelayan, bala tentara, dan tunggangannya—berangkat menuju āśrama suci sang resi agung itu.

Verse 12

तत्क्षणादेव सम्पन्नं श्रिया परमया वृतम् । विस्मयं परमं तत्र दृष्ट्वा राजा जगाम ह

Seketika itu juga segala sesuatu menjadi sempurna, terselubung oleh kemuliaan tertinggi. Melihat keajaiban luar biasa di sana, sang raja pun tertegun kagum.

Verse 13

गतमात्रस्तु सिद्धेन परमान्नेन भोजितः । सभृत्यबलवान्राजा ब्राह्मणेन यदृच्छया । किमेतदिति पप्रच्छ कारणं शक्तिमेव च

Baru saja tiba, sang raja beserta para pengiring dan pasukannya, oleh kemurahan sang brāhmaṇa secara kebetulan, disuguhi makanan terbaik yang tersaji sempurna. Ia bertanya, “Apakah ini? Apa sebabnya—dan daya apakah yang mewujudkannya?”

Verse 14

कामधेनोः प्रभावं तं ज्ञात्वा प्राह ततो द्विजम् । दक्षिणां देहि मे विप्र कल्मषां धेनुमुत्तमाम्

Setelah memahami daya menakjubkan Kāmadhenū itu, ia berkata kepada sang dvija: “Wahai vipra, berikanlah kepadaku sebagai dakṣiṇā sapi utama itu, Kalmaṣā.”

Verse 15

शतं शतसहस्राणामयुतं नियुतं परम् । भूषितानां च धेनूनां ददामि तव चार्बुदम्

Aku akan menganugerahkan kepadamu ratusan, ratusan ribu, puluhan ribu, bahkan jutaan—suatu jumlah yang amat besar—sapi-sapi suci yang berhias perhiasan sebagai balasan.

Verse 16

जमदग्निरुवाच । अयुतैः प्रयुतैर्नाहं शतकोटिभिरुत्तमाम् । कामधेनुमिमां तात न दद्मि प्रतिगम्यताम्

Jamadagni berkata: “Wahai anakku, bukan demi puluhan ribu, bukan demi ratusan ribu, bahkan bukan demi ratusan krore; aku tidak akan menyerahkan Kāmadhenū yang luhur ini. Kembalikanlah ia.”

Verse 17

एवमुक्तः स राजेन्द्रस्तेन विप्रेण भारत । क्रोधसंरक्तनयन इदं वचनमब्रवीत्

Demikian ditegur oleh brāhmaṇa itu, wahai Bhārata, sang raja agung—matanya memerah oleh amarah—mengucapkan kata-kata ini.

Verse 18

यस्येदृशः कामचारो मय्यपि द्विजपांसन । अहं ते पश्यतस्तस्मान्नयामि सुरभिं गृहात्

“Jika kepadaku pun engkau berlaku sekehendak hati, wahai brāhmaṇa hina, maka di depan matamu aku akan membawa Surabhī keluar dari rumahmu.”

Verse 19

द्विज उवाच । कः क्रीडति सरोषेण निर्भयो हि महाहिना । मृत्युदृष्टोतरेणापि मम धेनुं नयेत यः

Brāhmaṇa itu berkata: “Siapa yang bermain-main dalam murka, tanpa takut di hadapan ular raksasa? Siapa yang berani membawa pergi sapiku, meski telah ditandai oleh tatapan Maut?”

Verse 20

एवमुक्त्वा महादण्डं ब्रह्मदण्डमिवापरम् । गृहीत्वा परमक्रुद्धो जमदग्निरुवाच ह

Setelah berkata demikian, Jamadagni yang sangat murka menggenggam tongkat besar, laksana tongkat Brahma yang kedua, lalu berbicara lagi.

Verse 21

यस्यास्ति शक्तिस्तेजो वा क्षत्रियस्य कुलाधमः । धेनुं नयतु मे सद्यः क्षीणायुः सपरिच्छदः

“Siapa pun kṣatriya—yang paling hina dari garisnya—yang menyangka memiliki kekuatan atau wibawa, ambillah sapiku sekarang juga; namun umurnya akan dipendekkan, beserta seluruh pengiring dan harta bendanya.”

Verse 22

एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं हैहयः शतशो वृतः । धावमानः क्षितितले ब्रह्मदण्डहतोऽपतत्

Mendengar kata-kata yang keras itu, Haihaya yang dikelilingi ratusan orang berlari di muka bumi; namun terkena hantaman tongkat Brahmana yang berdaya, ia pun roboh.

Verse 23

हुंकृतेन ततो धेन्वाः खड्गपाशासिपाणयः । निर्गच्छन्तः प्रदृश्यन्ते कल्मषायाः सहस्रशः

Lalu, oleh pekik menggelegar sang dhenu, tampaklah ribuan pasukan Kalmaṣā keluar, dengan pedang, jerat, dan bilah senjata di tangan mereka.

Verse 24

नासापुटाग्राद्रोमाग्रात्किराता मागधा गुदात् । रन्ध्रान्तरेषु चोत्पन्नाः शतशोऽथ सहस्रशः

Dari ujung lubang hidung, dari ujung-ujung rambut, dan dari dubur—lahirlah Kirāta dan Māgadha; bahkan dari sela-sela pori pun mereka muncul, beratus-ratus dan beribu-ribu.

Verse 25

एवमन्योऽन्यमाहत्य हैहयष्टङ्कणान्दहन् । विनाशं सह विप्रेण गता ह्यर्जुनतेजसा

Demikian mereka saling menumbangkan dan membakar bala Haihaya; oleh teja Arjuna yang menyala, mereka—bersama sang Brahmana—menuju kebinasaan.

Verse 26

कार्तवीर्यो जयं लब्ध्वा संख्ये हत्वा द्विजोत्तमम् । जगाम स्वां पुरीं हृष्टः कृतान्तवशमोहितः

Kārtavīrya, setelah meraih kemenangan dan membunuh Brahmana utama di medan laga, pulang ke kotanya dengan girang; namun ia terkelabui oleh kuasa Kṛtānta—takdir maut.

Verse 27

ततस्त्वरान्वितः प्राप्तः पश्चाद्रामो गते रिपौ । आक्रन्दमानां जननीं ददर्श पितुरन्तिके

Kemudian Rāma datang tergesa-gesa setelah musuh pergi, dan ia melihat ibunya meratap di sisi ayahnya.

Verse 28

राम उवाच । केनेदमात्मनाशाय ह्यज्ञानात्साहसं कृतम् । मम तातं जिघांसुर्यो द्रष्टुं मृत्युमिहेच्छति

Rāma bersabda: “Siapa, karena kebodohan, berani melakukan tindakan nekat yang membawa kebinasaan diri? Barangsiapa hendak membunuh ayahku, ia di sini ingin memandang Maut itu sendiri.”

Verse 29

ततः सा रामवाक्येन गतसत्त्वेव विह्वला । उदरं करयुग्मेन ताडयन्ती ह्युवाच तम्

Maka ia, terguncang oleh kata-kata Rāma seakan kehilangan daya hidup, gemetar lalu memukul perutnya dengan kedua tangan dan berkata kepadanya.

Verse 30

अर्जुनेन नृशंसेन क्षत्रियैरपरैः सह । इहागत्य पिता तेन निहतो बाहुशालिना

Oleh Arjuna yang kejam itu, bersama dengan para Ksatria lainnya, ayahmu yang berlengan perkasa telah dibunuh setelah dia datang ke sini.

Verse 31

तं पश्य निहतं तातं गतासुं गतचेतसम् । संस्कृत्य विधिवत्पुत्र तर्पयस्व यथातथम्

Lihatlah ayahmu yang telah terbunuh, nyawanya telah hilang dan kesadarannya lenyap. Lakukanlah upacara yang pantas untuknya, wahai putraku, dan persembahkanlah persembahan sesuai aturan.

Verse 32

एतच्छ्रुत्वा स वचनं जननीमभिवाद्य ताम् । प्रतिज्ञामकरोद्यां तां शृणुष्व च नराधिप

Setelah mendengar kata-kata itu, dia bersujud kepada ibunya; dan kemudian dia mengucapkan sumpah yang khidmat. Wahai Raja, dengarkanlah sumpah yang dia ucapkan.

Verse 33

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं निःक्षत्रियकुलान्वयाम् । स्नात्वा च तेषामसृजा तर्पयिष्यामि ते पतिम्

Dua puluh satu kali aku akan membersihkan bumi dari keturunan ksatria; dan mandi dalam darah mereka, aku akan memuaskan suamimu dengan persembahan leluhur.

Verse 34

तस्यापि परशुना बाहून् कार्तवीर्यस्य दुर्मतेः । छित्त्वा पास्यामि रुधिरमिति सत्यं शृणुष्व मे

Dan bahkan lengan Kartavirya yang jahat itu akan kupotong dengan kapakku; dan aku akan meminum darahnya—dengarkanlah kebenaran ini dariku.

Verse 35

एवं प्रतिज्ञां कृत्वासौ जामदग्न्यः प्रतापवान् । क्रोधेन महताविष्टः संस्कृत्य पितरं ततः

Demikian setelah mengikrarkan nazar itu, Jāmadagnya yang perkasa, diliputi amarah besar, lalu menunaikan upacara kremasi dan ritus pemakaman bagi ayahnya.

Verse 36

माहिष्मतीं पुरीं रामो जगाम क्रोधमूर्छितः । छित्त्वा बाहुवनं तस्य हत्वा तं क्षत्रियाधमम्

Rāma (Paraśurāma), pingsan oleh murka, pergi ke kota Māhiṣmatī; setelah menebas bala kekuatan lengannya, ia membunuh kṣatriya yang paling hina itu.

Verse 37

जगाम क्षत्रियान्ताय पृथिवीमवलोकयन् । सप्तद्वीपार्णवयुतां सशैलवनकाननाम्

Ia berangkat untuk memusnahkan para kṣatriya, sambil menatap bumi—yang beserta tujuh benua-pulau dan samudra, dengan gunung-gunung, rimba, dan belukar sucinya.

Verse 38

पूर्वतः पश्चिमामाशां दक्षिणोत्तरतः कुरून् । समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान्

Dari timur ke barat, dan dari selatan ke utara—di wilayah para Kuru—di Samantapañcaka ia menjadikan lima telaga darah.

Verse 39

स तेषु रुधिराम्भस्तु ह्रदेषु क्रोधमूर्छितः । पितॄन् संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम्

Dan di telaga-telaga yang airnya berupa darah itu, ia—masih dikuasai murka—memuaskan para Pitṛ (leluhur suci) dengan darah; demikianlah yang kami dengar.

Verse 40

अथर्चीकादय उपेत्य पितरो ब्राह्मणर्षभम् । तं क्षमस्वेति जगदुस्ततः स विरराम ह

Kemudian para Pitṛ—Arcīkā dan yang lainnya—mendekati sang lembu di antara para brāhmaṇa dan berkata, “Ampunilah; hentikanlah!” Maka seketika itu juga ia pun berhenti.

Verse 41

तेषां समीपे यो देशो ह्रदानां रुधिराम्भसाम् । समं तपं चक्रमिति पुण्यं तत्परिकीर्तितम्

Wilayah di dekat danau-danau yang airnya berupa darah itu dinyatakan suci; sebab di sana ia menjalankan tapa yang seimbang—maka termasyhur sebagai ‘Samaṃ Tapaḥ Cakram’.

Verse 42

निवर्त्य कर्मणस्तस्मात्पित्ःन् प्रोवाच पाण्डव । रामः परमधर्मात्मा यदिदं रुधिरं मया

Setelah menghentikan perbuatan itu, wahai Pāṇḍava, ia berkata kepada para Pitṛ: “Rāma adalah jiwa dharma yang tertinggi. Adapun darah yang telah kutumpahkan ini…”

Verse 43

क्षिप्तं पञ्चसु तीर्थेषु तद्भूयात्तीर्थमुत्तमम् । तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पितरोऽदृश्यतां गताः

“Bila ini dilemparkan ke dalam lima tīrtha, maka ia akan menjadi tīrtha yang utama.” Setelah berkata, “Tathāstu,” semua Pitṛ itu pun lenyap dari pandangan.

Verse 44

एवं रामस्य संसर्गो देवमार्गे युधिष्ठिर । सर्वपापक्षयकरो दर्शनात्स्पर्शनान्नृणाम्

Demikianlah, wahai Yudhiṣṭhira, pergaulan dengan Rāma di Devamārga melenyapkan segala dosa manusia—hanya dengan memandang dan dengan menyentuh.

Verse 45

रेणुकाप्रत्ययार्थाय अद्यापि पितृदेवताः । दृश्यन्ते देवमार्गस्थाः सर्वपापक्षयंकराः

Bahkan hingga kini, demi meneguhkan keyakinan kepada Reṇukā, para dewa Pitṛ tampak berdiri di Devamārga, menganugerahkan lenyapnya segala dosa.

Verse 46

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र नर्मदोदधिसङ्गमे । स्थानं कृत्वा विधानेन मुच्यन्ते पातकैर्नराः

Di tīrtha itu, wahai raja termulia, pada pertemuan Narmadā dengan samudra, manusia yang tinggal dan menjalankan tata cara sesuai ketentuan dibebaskan dari dosa.

Verse 47

कुशाग्रेणापि कौन्तेय न स्पृष्टव्यो महोदधिः । अनेन तत्र मन्त्रेण स्नातव्यं नृपसत्तम

Wahai putra Kuntī, samudra agung jangan disentuh walau dengan ujung rumput kuśa. Di sana, wahai raja terbaik, hendaklah mandi dengan mantra ini.

Verse 48

नमस्ते विष्णुरूपाय नमस्तुभ्यमपां पते । सान्निध्यं कुरु देवेश सागरे लवणाम्भसि । इति स्पर्शनमन्त्रः

“Salam hormat kepada-Mu yang berwujud Viṣṇu; salam hormat kepada-Mu, Penguasa segala air. Wahai Devēśa, hadirkanlah kedekatan-Mu di samudra berair asin.” Inilah mantra sparśana (mantra sentuhan).

Verse 49

अग्निश्च तेजो मृडया च देहे रेतोऽथ विष्णुरमृतस्य नाभिः । एतद्ब्रुवन् पाण्डव सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत पतिं नदीनाम्

“Api dan cahaya ada dalam tubuh; dan benih kehidupan—sungguh Viṣṇu adalah pusar keabadian (amṛta).” Mengucap sabda yang benar ini, wahai Pāṇḍava, kemudian hendaklah menyelam ke dalam Penguasa sungai-sungai.

Verse 50

पञ्चरत्नसमायुक्तं फलपुष्पाक्षतैर्युतम् । मन्त्रेणानेन राजेन्द्र दद्यादर्घं महोदधेः

Wahai raja agung, dengan mantra ini hendaknya dipersembahkan arghya kepada Samudra Mahā—disertai lima permata, serta buah, bunga, dan akṣata (beras utuh).

Verse 51

सर्वरत्ननिधानस्त्वं सर्वरत्नाकराकरः । सर्वामरप्रधानेश गृहाणार्घं नमोऽस्तु ते । इत्यर्घमन्त्रः

Engkau adalah perbendaharaan segala ratna; Engkau tambang dan sumber semua permata. Wahai Tuhan, pemuka para amara (yang abadi), terimalah arghya ini—sembah sujud bagimu. Inilah mantra arghya.

Verse 52

आ जन्मजनितात्पापान्मामुद्धर महोदधे । याह्यर्चितो रत्ननिधे पर्वतान् पार्वणोत्तम । इति विसर्जनमन्त्रः

Dari dosa yang terkumpul sejak kelahiran, wahai Samudra Mahā, angkatlah aku. Wahai gudang ratna, setelah dipuja dengan semestinya, kini berangkatlah—wahai yang termulia di antara gunung-gunung. Inilah mantra visarjana.

Verse 53

कोऽपरः सागराद्देवात्स्वर्गद्वारविपाटन । तत्र सागरपर्यन्तं महातीर्थमनुत्तमम्

Siapakah dewa lain yang menyamai Dewa Samudra, pembuka gerbang surga? Di sana terbentang mahātīrtha yang tiada banding, hingga ke batas samudra.

Verse 54

जामदग्न्येन रामेण तत्र देवः प्रतिष्ठितः । यत्र देवाः सगन्धर्वा मुनयः सिद्धचारणाः

Di sana Rāma Jāmadagnya (Paraśurāma) menegakkan pratishṭhā sang Dewa; di tempat itu para dewa hadir bersama Gandharva, para muni, serta Siddha dan Cāraṇa, makhluk surgawi.

Verse 55

उपासते विरूपाक्षं जमदग्निमनुत्तमम् । रेणुकां चैव ये देवीं पश्यन्ति भुवि मानवाः

Mereka memuja Virūpākṣa dan resi Jamadagni yang tiada banding; dan manusia di bumi yang juga memandang serta memperoleh darśana Dewi Reṇukā, menjadi diberkahi.

Verse 56

प्रियवासे शिवे लोके वसन्ति कालमीप्सितम् । तत्र स्नात्वा नरो राजंस्तर्पयन्पितृदेवताः

Mereka tinggal selama masa yang diinginkan di Priyavāsa, alam Śiva yang suci. Wahai Raja, setelah mandi suci di sana, hendaknya seseorang mempersembahkan tarpaṇa bagi para Pitṛ dan para dewa.

Verse 57

तारयेन्नरकाद्घोरात्कुलानां शतमुत्तरम् । स्नात्वा दत्त्वात्र सहिताः श्रुत्वा वै भक्तिपूर्वकम्

Ia menyelamatkan garis keturunannya dari neraka yang mengerikan—lebih dari seratus generasi keluarganya. Setelah mandi suci dan memberi dana di sana, serta mendengarkan kisah suci dengan bhakti, mereka bersama-sama meraih buah ini.