Adhyaya 86
Vana ParvaAdhyaya 8623 Verses

Adhyaya 86

दक्षिणदिशि तीर्थवर्णनम् (Southern Tīrthas: Godāvarī to Dvāravatī)

Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Dakṣiṇāpatha Tīrtha-kathana) — Southern Sacred Geography

Dhaumya begins a structured account of sacred sites in the southern direction, presenting tīrtha-knowledge as an ordered itinerary. He identifies the Godāvarī region as auspicious and ascetic-frequented, then names additional rivers (Veṇṇā and Bhīmarathī) described as fear-and-sin-alleviating within landscapes rich in wildlife and hermit dwellings. He references the river associated with King Nṛga and notes that Mārkaṇḍeya recited an ancestral gāthā concerning Nṛga, including a remembered report that Indra was exhilarated by Soma and that dvijas were honored through dakṣiṇā during Nṛga’s sacrificial activity. The chapter continues with a catalog of forests, mountains, āśramas, and tīrthas: Māṭhara’s forest, a yūpa at Varuṇasrotas, Kaṇva’s āśrama, Śūrpāraka linked to Jamadagni, and named sites such as Aśoka-tīrtha, Bahulāśrama, Agastya-tīrtha, and Vāruṇa among the Pāṇḍyas. It introduces Kumārī and the river Tāmraparṇī, then highlights Gokarṇa—famed across the three worlds—describing a cool-water sacred lake difficult for the undisciplined to reach. It situates nearby ascetic residences (including Agastya’s disciple and Agastya himself) and a radiant Vaiḍūrya mountain. The scope then shifts to Saurāṣṭra, mentioning Camasonmajjana, the oceanic tīrtha Prabhāsa, Piṇḍāraka, and the Ujjayanta peak as swiftly siddhi-granting. A Nārada-attributed ancient verse is cited about ascetic merit at Ujjayanta. The chapter culminates in Dvāravatī, where Kṛṣṇa (Govinda, Madhusūdana, Puṇḍarīkākṣa) is presented in theological terms as ‘sanātana dharma’ and as the supreme purifier and auspicious principle, integrating pilgrimage geography with devotional-ethical doctrine.

Chapter Arc: काम्यकवन में अर्जुन के वन-प्रस्थान के बाद युधिष्ठिर का मन अस्थिर है; वे धौम्य से पूछते हैं कि अब किन पुण्य-तपोवन, आश्रम, सरोवर, नदियों और पर्वतों की ओर जाना उचित होगा। → युधिष्ठिर के भीतर दो धाराएँ टकराती हैं—एक ओर अर्जुन पर अटूट भरोसा (कि वह अस्त्र-प्राप्ति कर लौटेगा), दूसरी ओर उसके बिना वनवास का असह्यपन; वे कहते हैं कि अर्जुन के बिना काम्यकवन में रहना उन्हें रुचिकर नहीं। → युधिष्ठिर का निर्णायक आग्रह: ‘ब्रह्मन्, अर्जुन के बिना यहाँ रहना नहीं भाता—हमें अन्य दिशा में ले चलिए; उन आश्रमों-तीर्थों का पता बताइए जिनका श्रवण आपने अन्य ब्राह्मणों से किया है।’ → धौम्य/ऋषि-परंपरा के मार्गदर्शन में पाण्डवों के लिए तीर्थ-आश्रय और तपोवन-गमन की दिशा तय होने लगती है—वनवास अब केवल निर्वासन नहीं, एक नियोजित तीर्थ-यात्रा और आत्म-शोधन का पथ बनता है। → कौन-कौन से विशिष्ट आश्रम, सरिताएँ और पर्वत पाण्डवों के अगले चरण बनेंगे—और क्या यह यात्रा अर्जुन के पुनर्मिलन तक उन्हें धैर्य दे पाएगी?

Shlokas

Verse 1

/ हि आय न [हुक हि 7 आम षडशीतितमो<्ध्याय: युधिष्ठिरका धौम्य मुनिसे पुण्य तपोवन, आश्रम एवं नदी आदिके विषयमें पूछना वैशम्पायन उवाच भ्रातृणां मतमाज्ञाय नारदस्य च धीमत: । पितामहसमं धौम्यं प्राह राजा युधिष्ठिर:,वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! अपने भाइयों तथा परम बुद्धिमान देवर्षि नारदकी सम्मति जानकर राजा युधिष्ठिरने पितामहके समान प्रभावशाली पुरोहित धौम्यजीसे कहा--

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Janamejaya, setelah mengetahui pendapat saudara-saudaranya dan persetujuan resi-dewa Nārada yang bijaksana, Raja Yudhiṣṭhira menyapa Dhaumya—pendetanya, yang dihormati dan berwibawa laksana seorang kakek—seraya memohon tuntunan tentang jalan dharma.”

Verse 2

मया स पुरुषव्याप्रो जिष्णु: सत्यपराक्रम: । अस्त्रहेतोर्महाबाहुरमितात्मा विवासित:,“ब्रह्मन! मैंने अस्त्रप्राप्तिके लिये विजयी सत्य-पराक्रमी, महामना एवं प्रतापी पुरुषसिंह महाबाहु अर्जुनको निर्वासित कर रखा है

Vaiśampāyana berkata: “Olehku, harimau di antara manusia itu—Jiṣṇu (Arjuna), yang keberaniannya benar dan tak pernah meleset—telah diasingkan demi memperoleh senjata-senjata ilahi. Sang pahlawan berlengan perkasa, berhati agung, dibuang untuk tujuan itu.”

Verse 3

स हि वीरोअ<नुरक्तश्न समर्थश्च॒ तपोधन: । कृती च भृशमप्यस्त्रे वासुदेव इव प्रभु:,“वह वीर मुझमें अनुराग रखनेवाला, सामर्थ्यशाली, तपस्याका धनी, पुण्यात्मा और अस्त्र-शस्त्रोंके ज्ञानमें भगवान्‌ श्रीकृष्णकी भाँति प्रभावशाली है

Ia adalah seorang pahlawan—sangat berbakti, cakap dan efektif, kaya akan pahala tapa, serta teruji dalam laku dharma. Dalam ilmu senjata ia amat mahir; dan dalam wibawa kepemimpinannya ia bagaikan Vāsudeva (Kṛṣṇa) sendiri.

Verse 4

अहं होतावुभौ ब्रह्मन्‌ कृष्णावरिविघातिनौ । अभिजानामि विक्रान्तौ तथा व्यास: प्रतापवान्‌,“विप्रवर! मैं इन दोनों कृष्णनामधारी वीरोंको शत्रुओंका संहार करनेमें समर्थ और महापराक्रमी समझता हूँ। महाप्रतापी वेदव्यासजीकी भी यही धारणा है

Wahai Brahmana, aku mengenali kedua pahlawan bernama Kṛṣṇa ini sebagai sanggup menumbangkan musuh-musuh mereka. Aku mengetahui mereka berdaya-perkasa besar; dan Vyāsa yang mahaperkasa pun berpegang pada keyakinan yang sama.

Verse 5

त्रियुगौ पुण्डरीकाक्षौ वासुदेवधनंजयौ । नारदो5पि तथा वेद यो5प्यशंसत्‌ सदा मम,“कमलके समान नेत्रोंवाले भगवान्‌ श्रीकृष्ण और अर्जुन तीन युगोंसे सदा साथ रहते आये हैं। नारदजी भी इन दोनोंको इसी रूपमें जानते हैं; और सदा मुझसे इस बातकी चर्चा करते रहते हैं

Vāsudeva (Kṛṣṇa) yang bermata teratai dan Dhanañjaya (Arjuna) telah bersama sepanjang tiga zaman. Nārada pun mengetahui mereka demikian adanya, dan berulang kali memuji kebenaran ini kepadaku.

Verse 6

तथाहमपि जानामि नरनारायणावृषी । शक्तो5यमित्यतो मत्वा मया स प्रेषितो$र्जुन:,“मैं भी ऐसा ही समझता हूँ कि श्रीकृष्ण और अर्जुन सुप्रसिद्ध नर-नारायण ऋषि हैं। अर्जुनको शक्तिशाली समझकर ही मैंने उसे दिव्यास्त्रोंकी प्राप्तिके लिये भेजा है। देवपुत्र अर्जुन इन्द्रसे कम नहीं हैं। यह जानकर ही मैंने उसे देवराज इन्द्रका दर्शन करने और उनसे दिव्यास्त्रोंको प्राप्त करनेके लिये भेजा है। भीष्म और द्रोण अतिरथी वीर हैं। कृपाचार्य तथा अश्वत्थामाको भी जीतना कठिन है। धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनने इन सभी महारथियोंको युद्धके लिये वरण कर लिया है

Aku pun mengetahui demikian—bahwa Kṛṣṇa dan Arjuna adalah resi termasyhur Nara dan Nārāyaṇa. Karena menilai Arjuna sanggup, maka aku mengutusnya untuk memperoleh senjata-senjata ilahi.

Verse 7

इन्द्रादनवर: शक्रं सुरसूनु: सुराधिपम्‌ । द्रष्टमस्त्राणि चादातुमिन्द्रादिति विवासित:,“मैं भी ऐसा ही समझता हूँ कि श्रीकृष्ण और अर्जुन सुप्रसिद्ध नर-नारायण ऋषि हैं। अर्जुनको शक्तिशाली समझकर ही मैंने उसे दिव्यास्त्रोंकी प्राप्तिके लिये भेजा है। देवपुत्र अर्जुन इन्द्रसे कम नहीं हैं। यह जानकर ही मैंने उसे देवराज इन्द्रका दर्शन करने और उनसे दिव्यास्त्रोंको प्राप्त करनेके लिये भेजा है। भीष्म और द्रोण अतिरथी वीर हैं। कृपाचार्य तथा अश्वत्थामाको भी जीतना कठिन है। धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनने इन सभी महारथियोंको युद्धके लिये वरण कर लिया है

Sang putra para dewa itu—tiada tanding bahkan dibanding Indra—diutus untuk menghadap Śakra, penguasa para dewa, guna menemuinya dan memperoleh senjata-senjata ilahi dari Indra.

Verse 8

भीष्मद्रोणावतिरथौ कृपो द्रौणिश्न दुर्जय: । धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण वृता युधि महारथा:,“मैं भी ऐसा ही समझता हूँ कि श्रीकृष्ण और अर्जुन सुप्रसिद्ध नर-नारायण ऋषि हैं। अर्जुनको शक्तिशाली समझकर ही मैंने उसे दिव्यास्त्रोंकी प्राप्तिके लिये भेजा है। देवपुत्र अर्जुन इन्द्रसे कम नहीं हैं। यह जानकर ही मैंने उसे देवराज इन्द्रका दर्शन करने और उनसे दिव्यास्त्रोंको प्राप्त करनेके लिये भेजा है। भीष्म और द्रोण अतिरथी वीर हैं। कृपाचार्य तथा अश्वत्थामाको भी जीतना कठिन है। धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनने इन सभी महारथियोंको युद्धके लिये वरण कर लिया है

Bhishma dan Drona adalah kesatria berderajat atiratha; Kripa dan putra Drona, Aswatthama, pun sukar ditaklukkan. Duryodhana, putra Dhritarashtra, telah memilih para mahāratha ini untuk berdiri di pihaknya dalam perang.

Verse 9

सर्वे वेदविद: शूरा: सर्वास्त्रविदुषस्तथा । योद्धुकामाश्च पार्थन सततं ये महाबला: । सच दिव्यास्त्रवित्‌ कर्ण: सूतपुत्रो महारथ:,“वे सब-के-सब वेदज्ञ, शूरवीर, सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंके ज्ञाता, महाबली और सदा अर्जुनके साथ युद्धकी अभिलाषा रखनेवाले हैं। वह सूतपुत्र महारथी कर्ण भी दिव्यास्त्रोंका ज्ञाता है

Mereka semua adalah pengenal Weda, gagah berani, dan mahir dalam segala senjata; para perkasa yang senantiasa mendambakan bertempur melawan Partha (Arjuna). Dan Karna juga—putra kusir, seorang mahāratha—mengetahui senjata-senjata ilahi.

Verse 10

योअस्त्रवेगानिलबल: शरार्चिस्तलनि:स्वन: । रजोधूमो<स्त्रसम्पातो धार्तराष्ट्रिनिलोद्धत:,“कालने उसे प्रलयकालीन संवर्तक नामक महान्‌ अग्निके समान उत्पन्न किया है। अस्त्रोंका वेग ही उसका वायुतुल्य बल है। बाण ही उसकी ज्वाला हैं। हथेलीसे होनेवाली आवाज ही उस दाहक अग्निका शब्द है। युद्धमें उठनेवाली धूल ही उस कर्णरूपी अग्निका धूम है। अस्त्रोंकी वर्षा ही उसकी लपटोंका लगना है। धृतराष्ट्र-पुत्ररूपी वायुका सहारा पाकर वह और भी उद्धत एवं प्रज्वलित हो उठा है। इसमें संदेह नहीं कि वह मेरी सेनाको सूखे तिनकोंकी राशिके समान भस्म कर डालेगा

Laju senjata-senjata itulah kekuatannya laksana angin; anak panah adalah nyalanya; dentang benturan menjadi gemuruh api yang membakar. Debu yang terangkat di medan laga adalah asapnya; hujan senjata adalah lidah-lidah apinya. Dikipasi angin berupa putra-putra Dhritarashtra, ia kian garang dan menyala.

Verse 11

निसृष्ट इव कालेन युगान्ते ज्वलनो महान्‌ | मम सैन्यमयं कक्ष प्रधक्ष्यति न संशय:,“कालने उसे प्रलयकालीन संवर्तक नामक महान्‌ अग्निके समान उत्पन्न किया है। अस्त्रोंका वेग ही उसका वायुतुल्य बल है। बाण ही उसकी ज्वाला हैं। हथेलीसे होनेवाली आवाज ही उस दाहक अग्निका शब्द है। युद्धमें उठनेवाली धूल ही उस कर्णरूपी अग्निका धूम है। अस्त्रोंकी वर्षा ही उसकी लपटोंका लगना है। धृतराष्ट्र-पुत्ररूपी वायुका सहारा पाकर वह और भी उद्धत एवं प्रज्वलित हो उठा है। इसमें संदेह नहीं कि वह मेरी सेनाको सूखे तिनकोंकी राशिके समान भस्म कर डालेगा

Seakan dilepaskan oleh Kala pada akhir zaman, laksana api besar yang menyala di penghujung yuga, ia pasti akan membakar belukar yang adalah pasukanku—tanpa keraguan.

Verse 12

त॑ं स कृष्णानिलोद्धूतो दिव्यास्त्रज्वलनो महान्‌ । श्वेतवाजिबलाकाभृद्‌ गाण्डीवेन्द्रायुधोल्बण:,“उस आगको युद्धमें अर्जुन नामक महामेघ ही बुझा सकेगा। श्रीकृष्णरूपी वायुका सहारा पाकर ही वह मेघ उठेगा। दिव्यास्त्रोंका प्रकाश ही उसमें बिजलीकी चमक होगी। रथके श्वेत घोड़े ही उसके निकट उड़नेवाली बकपंक्तियोंकी भाँति सुशोभित होंगे। गाण्डीव धनुष ही इन्द्रधनुषके समान दुःसह दृश्य उपस्थित करनेवाला होगा। वह क्रोधमें भरकर बाणरूपी जलकी धारासे कर्णरूपी प्रज्वलित अग्निको निश्चय ही शान्त कर देगा। शत्रुओंकी राजधानीपर विजय पानेवाला अर्जुन साक्षात्‌ इन्द्रसे सारे दिव्यास्त्र प्राप्त करेगा

Terdorong oleh angin yang adalah Kresna, bangkitlah awan besar itu; kilau senjata-senjata ilahi menjadi kilatnya; barisan kuda putih menghiasinya laksana kawanan bangau; dan busur Gandiva, bagaikan senjata Indra, tampak dahsyat dan menggetarkan.

Verse 13

संरब्ध: शरधाराभि: सुदीप्तं कर्णपावकम्‌ । अर्जुनोदीरितो मेघ: शमयिष्यति संयुगे,“उस आगको युद्धमें अर्जुन नामक महामेघ ही बुझा सकेगा। श्रीकृष्णरूपी वायुका सहारा पाकर ही वह मेघ उठेगा। दिव्यास्त्रोंका प्रकाश ही उसमें बिजलीकी चमक होगी। रथके श्वेत घोड़े ही उसके निकट उड़नेवाली बकपंक्तियोंकी भाँति सुशोभित होंगे। गाण्डीव धनुष ही इन्द्रधनुषके समान दुःसह दृश्य उपस्थित करनेवाला होगा। वह क्रोधमें भरकर बाणरूपी जलकी धारासे कर्णरूपी प्रज्वलित अग्निको निश्चय ही शान्त कर देगा। शत्रुओंकी राजधानीपर विजय पानेवाला अर्जुन साक्षात्‌ इन्द्रसे सारे दिव्यास्त्र प्राप्त करेगा

Waiśaṃpāyana berkata: “Api yang menyala—Karna, yang berkobar garang oleh derasnya hujan anak panah—akan dipadamkan di medan laga oleh awan bernama Arjuna, ketika ia bangkit tersulut. Dalam pertempuran yang akan datang, curahan panah Arjuna pasti menundukkan kobaran Karna.”

Verse 14

स साक्षादेव सर्वाणि शक्रात्‌ परपुरंजय: । दिव्यान्यस्त्राणि बीभत्सुस्ततश्च प्रतिपत्स्यते,“उस आगको युद्धमें अर्जुन नामक महामेघ ही बुझा सकेगा। श्रीकृष्णरूपी वायुका सहारा पाकर ही वह मेघ उठेगा। दिव्यास्त्रोंका प्रकाश ही उसमें बिजलीकी चमक होगी। रथके श्वेत घोड़े ही उसके निकट उड़नेवाली बकपंक्तियोंकी भाँति सुशोभित होंगे। गाण्डीव धनुष ही इन्द्रधनुषके समान दुःसह दृश्य उपस्थित करनेवाला होगा। वह क्रोधमें भरकर बाणरूपी जलकी धारासे कर्णरूपी प्रज्वलित अग्निको निश्चय ही शान्त कर देगा। शत्रुओंकी राजधानीपर विजय पानेवाला अर्जुन साक्षात्‌ इन्द्रसे सारे दिव्यास्त्र प्राप्त करेगा

Waiśaṃpāyana berkata: “Sesudah itu Bībhatsu, Arjuna sang penakluk benteng musuh, akan menerima langsung dari Śakra (Indra) seluruh senjata surgawi.”

Verse 15

अलं स तेषां सर्वेषामिति मे धीयते मति: । नास्ति त्वतिकृतार्थानां रणे5रीणां प्रतिक्रिया

Waiśaṃpāyana berkata: “Cukup—demikianlah penilaianku atas segala upaya mereka. Sebab di medan perang tiada penangkal yang sungguh ampuh terhadap musuh yang telah melampaui batas dan berbuat berlebihan.”

Verse 16

“धृतराष्ट्र-पक्षके उक्त सभी महारथियोंको जीतनेके लिये वह अकेला ही पर्याप्त होगा; ऐसा मेरा दृढ़ विश्वास है। अन्यथा अत्यन्त कृतार्थताका अनुभव करनेवाले शत्रुओंको दबानेका और कोई उपाय नहीं है ।। ते वयं पाण्डवं सर्वे गृहीतास्त्रमरिंदमम्‌ । द्रष्टारो न हि बीभत्सुर्भारमुद्यम्य सीदति,“अतः हम शत्रुहन्ता पाण्डुनन्दन अर्जुनको अवश्य ही सब दिव्यास्त्रोंका ज्ञान प्राप्त करके आया हुआ देखेंगे; क्योंकि वह वीर किसी कार्य-भारको उठाकर उसे पूर्ण किये बिना कभी श्रान्त नहीं होता

Aku berkeyakinan teguh bahwa dia seorang diri sudah cukup untuk menaklukkan semua maharathi yang disebut berada di pihak Dhṛtarāṣṭra. Jika tidak, tiada jalan lain untuk menundukkan musuh yang, karena melampaui batas, akan menjadi sepenuhnya puas diri. Maka kita semua pasti akan menyaksikan Pāṇḍava itu—Arjuna, penunduk musuh—kembali setelah menguasai senjata-senjata surgawi; sebab Bībhatsu tidak pernah runtuh setelah memikul beban kewajiban, melainkan menuntaskannya sampai selesai.

Verse 17

वयं तु तमृते वीरं वने5स्मिन्‌ द्विपदां वर । अवधानं न गच्छाम: काम्यके सह कृष्णया,“नरश्रेष्ठ] इस काम्यकवनमें वीर अर्जुनके बिना द्रौपदीसहित हम सब पाण्डवोंका मन बिलकुल नहीं लग रहा है

Waiśaṃpāyana berkata: “Namun tanpa pahlawan itu, wahai yang terbaik di antara manusia, di hutan ini—di Kāmyaka—kami para Pāṇḍava bersama Kṛṣṇā (Draupadī) tak mampu menenangkan batin atau menetapkan hati. Dalam ketiadaan Arjuna, bahkan perlindungan rimba pun tak memberi damai.”

Verse 18

भवानन्यद्‌ वन॑ साधु बद्धन्नं फलवच्छुचि । आखूयातु रमणीयं च सेवितं पुण्यकर्मभि:,“इसलिये आप हमें किसी ऐसे रमणीय वनका पता बतायें जो बहुत अच्छा, पवित्र, प्रचुर अन्न और फलसे सम्पन्न तथा पुण्यात्मा पुरुषोंद्वारा सेवित हो

Waiśampāyana berkata: “Karena itu, tunjukkanlah kepada kami hutan lain—yang sungguh baik dan suci—kaya akan persediaan bahan makanan, berlimpah buah-buahan, indah untuk ditinggali, dan sering didatangi orang-orang yang berbuat kebajikan.”

Verse 19

यत्र कंचिद्‌ वयं कालं वसनन्‍्तः सत्यविक्रमम्‌ । प्रतीक्षामोर<्ड्जुनं वीरं वृष्टिकामा इवाम्बुदम्‌,“यहाँ हमलोग कुछ काल रहकर सत्यपराक्रमी वीर अर्जुनके आगमनकी उसी प्रकार प्रतीक्षा करें, जैसे वृष्टिकी इच्छा रखनेवाले किसान बादलोंकी राह देखते हैं

Waiśampāyana berkata: “Marilah kita tinggal di sini untuk beberapa waktu dan menanti sang pahlawan Arjuna yang benar-benar gagah—sebagaimana orang yang merindukan hujan menatap awan-awan dengan harap.”

Verse 20

विविधानाश्रमान्‌ कांश्रिद्‌ द्विजातिभ्य: प्रतिश्रुतान्‌ । सरांसि सरितश्नैव रमणीयांश्व॒ पर्वतान्‌

Waiśampāyana berkata: Ia menunjukkan berbagai pertapaan—sebagian telah dijanjikan atau diperuntukkan bagi kaum dwija—beserta telaga, sungai, dan pegunungan yang elok dipandang.

Verse 21

आचक्ष्व न हि मे ब्रह्मन्‌ रोचते तमृते$र्जुनम्‌ वने5स्मिन्‌ काम्यके वासो गच्छामो<न्‍्यां दिशं प्रति

Waiśampāyana berkata: “Katakanlah, wahai Brahmana; sebab aku tidak berkenan tinggal di hutan Kāmyaka ini tanpa Arjuna. Marilah kita pergi ke arah yang lain.”

Verse 85

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत वनपवके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें महार्षि पुलस्त्यकी तीर्थयात्राके सम्बन्धरें नारदवाक्यविषयक पचासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, pada Vana Parva, di dalam Tīrthayātrā Parva, berakhirlah bab ke-85—mengenai wejangan Nārada sehubungan dengan kisah ziarah suci sang resi Pulastya.

Verse 86

“ब्रह्म! आप दूसरे ब्राह्मणोंसे सुने हुए नाना प्रकारके कतिपय आश्रमों, सरोवरों, सरिताओं तथा रमणीय पर्वतोंका पता बताइये। अर्जुनके बिना अब काम्यकवनमें रहना हमें अच्छा नहीं लगता; इसलिये अब दूसरी दिशाको चलेंगे” ।। इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि धौम्यतीर्थयात्रायां षडशीतितमो<ध्याय:

Wahai Brahmana, ceritakanlah kepada kami tentang berbagai pertapaan, telaga, sungai, dan gunung-gunung elok yang telah engkau dengar dari para Brahmana lainnya. Tanpa Arjuna, kami tak lagi berkenan tinggal di hutan Kāmyaka; sebab itu kini kami akan berangkat ke arah yang lain.

Frequently Asked Questions

Rather than a single dramatic choice, the chapter frames an ethical problem of method: how an exiled ruler should pursue restoration without abandoning dharma—by seeking purification, counsel, and merit through disciplined pilgrimage instead of reactive conduct.

Sacred geography is presented as ethical pedagogy: contact with tīrthas, sages, and exemplary traditions supports self-control, generosity (dakṣiṇā), and clarity of purpose; devotion is integrated by identifying Kṛṣṇa with sanātana dharma and supreme auspiciousness.

A formal phalaśruti is not stated; however, implicit meta-commentary appears in claims that certain rivers remove fear/sin, that Ujjayanta is ‘siddhi-kara,’ and that access to Gokarṇa’s lake is difficult for the undisciplined—functioning as embedded statements of spiritual efficacy.