Adhyaya 218
Vana ParvaAdhyaya 21824 Verses

Adhyaya 218

स्कन्दसेनापत्याभिषेकः (Skanda’s Consecration as Devasenāpati)

Upa-parva: Mārkaṇḍeya-Saṃvāda (Skanda-Abhiṣeka Episode) — Āraṇyaka-parva

Mārkaṇḍeya describes Skanda’s radiant, gold-adorned form and universal favor, followed by brāhmaṇa-ṛṣi praise that frames him as a stabilizing protector. A constitutional dialogue unfolds: Skanda queries what Indra’s function entails; the ṛṣis define Indra’s duties as distributing strength, splendor, prosperity, and welfare, restraining misconduct, and sustaining cosmic operations (sun, moon, fire, wind, earth, waters) through causal governance. Śakra (Indra) urges Skanda to assume Indratva for unity, warning that divided authority would fracture the worlds and provoke conflict. Skanda refuses the throne yet accepts service, requesting instruction. Indra then proposes a resolution: Skanda should be consecrated as Devasenāpati to accomplish protective aims—defense against Dānavas, securing divine interests, and safeguarding cows and brāhmaṇas. The chapter proceeds with Skanda’s abhiṣeka amid divine celebration, insignia (golden umbrella, divine garland), and the articulation of Skanda’s derived epithets and origin motifs (Rudra/Agni/tejas). It culminates with the introduction of Devasenā as divinely appointed spouse, formalized by ritual action, and calendrical remembrance (Śrīpañcamī, Ṣaṣṭhī) linked to Skanda’s auspicious association with Śrī (Lakṣmī).

Chapter Arc: युधिष्ठिर, अग्नि के एक होते हुए भी कर्मों में अनेक रूपों के रहस्य से कौतूहल-ग्रस्त होकर ऋषि से पूछते हैं—अग्नि वन को कैसे गए, कैसे ‘अंगिरा’ बने, और हव्य को कौन वहन करता रहा। → प्रश्न के साथ ही कथा-भूमि फैलती है: प्राचीन काल में अंगिरा का उत्तम तप, जगत् को प्रकाशमान करने वाली अग्नि-प्रभा, और स्वयं अग्नि का यह संशय कि तप में लीन होने से उसका ‘अग्नित्व’ नष्ट-सा हो गया—अब वह पुनः अपने स्वभाव को कैसे पाए। → अग्नि ‘अग्निवत् लोकों को तपाते’ हुए दिखाई देते हैं और भीतर-ही-भीतर टूटते हैं—‘मेरा अग्नित्व नष्ट हो गया; अब मैं फिर अग्नि कैसे बनूँ?’—यहीं एकत्व बनाम बहुरूपत्व का रहस्य सबसे तीव्र होकर उभरता है। → अंगिरा भयभीत-से निकट जाकर अग्नि को संबोधित करते हैं और उन्हें पुनः लोक-कल्याणकारी अग्नि-धर्म में प्रतिष्ठित होने का मार्ग बताते हैं; कथा यह संकेत देती है कि अग्नि का बहुरूप कर्म-भेद से है, मूल तत्त्व एक ही रहता है। → अगले प्रसंग के लिए भूमिका बनती है—ब्राह्मण-ग्रंथों में वर्णित ‘विविध अग्नियों’ का क्रमबद्ध वर्णन और उनके कर्म-प्रयोजन (विधि-वाक्य) आगे विस्तार से आएगा।

Shlokas

Verse 1

हि >> आय न () हि २ यु सप्तदर्शाधिकद्वधिशततमो< ध्याय: अग्निका अंगिराको अपना प्रथम पुत्र स्वीकार करना तथा अंगिरासे बृहस्पतिकी उत्पत्ति वैशम्पायन उवाच श्र॒त्वेमां धर्मसंयुक्तां धर्मराज: कथां शुभाम्‌ । पुन: पप्रच्छ तमृषिं मार्कण्डेयमिदं तदा,वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! यह धर्मयुक्त शुभ कथा सुनकर धर्मराज युधिष्ठिरने उन मार्कण्डेयमुनिसे पुनः इस प्रकार प्रश्न किया

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Janamejaya! Setelah mendengar kisah yang mulia ini, sarat dengan dharma, Dharmarāja Yudhiṣṭhira pun kembali bertanya kepada resi Mārkaṇḍeya sebagai berikut.”

Verse 2

युधिछिर उवाच कथमन्निर्वनं यातः कथं चाप्यज्िरा: पुरा । नष्टेउग्नौ हव्यमवहदन्निर्भूत्वा महाद्युति:,युधिष्ठिरने पूछा--मुने! पूर्वकालमें अग्निदेवने किस कारणसे जलमें प्रवेश किया था? और अग्निके अदृश्य हो जानेपर महातेजस्वी अंगिरा ऋषिने किस प्रकार अग्नि होकर देवताओंके लिये हविष्य पहुँचानेका कार्य किया?

Yudhiṣṭhira berkata: “Wahai muni! Bagaimana Agni pergi ke hutan, dan mengapa dahulu ia masuk ke dalam perairan? Dan ketika Agni lenyap, bagaimana resi Aṅgirā yang bercahaya agung, menjadi Agni, mengantarkan persembahan (havis) bagi para dewa?”

Verse 3

अग्निर्यदा त्वेक एव बहुत्वं चास्य कर्मसु । दृश्यते भगवन्‌ सर्वमेतदिच्छामि वेदितुम्‌,भगवन! जब अग्निदेव एक ही हैं, तब विभिन्न कर्मोमें उनके अनेक रूप क्यों दिखायी देते हैं? मैं यह सब कुछ जानना चाहता हूँ

Wahai Bhagavan! Jika Agni sesungguhnya satu adanya, mengapa dalam berbagai upacara dan tugas tampak kemajemukannya? Aku ingin mengetahui seluruh perkara ini.

Verse 4

कुमारश्न यथोत्पन्नो यथा चाग्ने: सुतो5भवत्‌ | यथा रुद्राच्च सम्भूतो गड़ायां कृत्तिकासु च,कुमार कार्तिकेयकी उत्पत्ति कैसे हुई? वे अग्निके पुत्र कैसे हुए? भगवान्‌ शंकरने तथा गंगादेवी और कृत्तिकाओंसे उनका जन्म कैसे सम्भव हुआ?

Yudhiṣṭhira berkata: “Bagaimanakah Kumāra (Kārtikeya), dewa muda itu, dilahirkan? Dengan cara apa ia menjadi putra Agni? Dan bagaimana kelahirannya terhubung dengan Rudra (Śiva), dewi-sungai Gaṅgā, serta para Kṛttikā?”

Verse 5

एतदिच्छाम्यहं त्वत्त: श्रीतुं भार्गवसत्तम । कौतूहलसमाविष्टो याथातथ्यं महामुने,भूगुकुलतिलक महामुने! मैं आपके मुखसे यह सब वृत्तान्त यथार्थरूपसे सुनना चाहता हूँ, इसके लिये मेरे मनमें बड़ी उत्कण्ठा है

Wahai yang terbaik di antara para Bhārgava, wahai resi agung! Aku ingin mendengarnya darimu sendiri, setepat-tepatnya sebagaimana terjadi. Hatiku dipenuhi rasa ingin tahu yang besar.

Verse 6

मार्कण्डेय उदाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्‌ । यथा क्रुद्धों हुतवहस्तपस्तप्तुं वनं गत:,मार्कण्डेयजीने कहा--राजन्‌! इस विषयमें जानकार लोग उस प्राचीन इतिहासको दुहराया करते हैं, जिसमें यह स्पष्ट किया गया है कि किस प्रकार अग्निदेव कुपित हो तपस्याके लिये जलनमें प्रविष्ट हुए थे?

Mārkaṇḍeya berkata: “Wahai raja! Dalam hal ini pun, para bijak mengisahkan sebuah riwayat purba—bagaimana Hūtavaha (Agni), karena murka, pergi ke hutan untuk menjalankan tapa.”

Verse 7

यथा च भगवानग्नि: स्वयमेवाज्धिरा35भवत्‌ । संतापयंश्ष प्रभया नाशयंस्तिमिराणि च,कैसे स्वयं महर्षि अंगिरा ही भगवान्‌ अग्नि बन गये और अपनी प्रभासे अन्धकारका निवारण करते हुए जगत्‌को ताप देने लगे?

Yudhiṣṭhira berkata: “Bagaimana Agni yang mulia itu sendiri menjadi Aṅgiras, lalu dengan sinar kemuliaannya menghangatkan dunia sambil melenyapkan kegelapan?”

Verse 8

पुराड्चिरा महाबाहो चचार तप उत्तमम्‌ | आश्रमस्थो महाभागो हव्यवाहं विशेषयन्‌ । तथा स भूत्वा तु तदा जगत्‌ सर्व व्यकाशयत्‌,महाबाहो! प्राचीन कालकी बात है, महाभाग अंगिरा ऋषि अपने आश्रममें ही रहकर उत्तम तपस्या करने लगे। वे अग्निसे भी अधिक तेजस्वी होनेके लिये यत्नशील थे। अपने उद्देश्यमें सफल होकर वे सम्पूर्ण जगतको प्रकाशित करने लगे

Yudhiṣṭhira berkata: “Dahulu kala, wahai yang berlengan perkasa, resi mulia Aṅgiras tinggal di pertapaannya dan menjalankan tapa yang unggul. Ia berusaha melampaui Havyavāha (Agni) dalam kemilau. Setelah tujuannya tercapai, ia pun memancarkan cahaya hingga menerangi seluruh jagat.”

Verse 9

तपश्चरंस्तु हुतभुक्‌ संतप्तस्तस्य तेजसा । भृशं ग्लानश्न तेजस्वी न च किंचित्‌ प्रजज्ञिवान्‌,उन्हीं दिनों अग्निदेव भी तपस्या कर रहे थे। वे तेजस्वी होकर भी अंगिराके तेजसे संतप्त हो अत्यन्त मलिन पड़ गये। परंतु इसका कारण क्या है? यह कुछ भी उनकी समझमें नहीं आया

Pada masa itu Dewa Agni pun menjalani tapa. Walau bercahaya, ia tersengat oleh daya-Tejas Aṅgirā hingga sangat lemah dan pudar; namun apa sebabnya—sedikit pun ia tidak memahaminya.

Verse 10

अथ संचिन्तयामास भगवान्‌ हव्यवाहन: । अन्योडग्निरिह लोकानां ब्रह्मुणा सम्प्रकल्पित:,तब भगवान्‌ अग्निने यह सोचा--'हो-न-हो, ब्रह्माजीने इस जगत्‌के लिये किसी दूसरे अग्निदेवताका निर्माण कर लिया है'

Lalu Sang Havyavāhana, Dewa Api, merenung dalam hati: “Barangkali Brahmā telah menetapkan Agni yang lain bagi dunia-dunia ini.”

Verse 11

अन्नित्व॑ विप्रणष्टं हि तप्यमानस्य मे तप: । कथमग्नि: पुनरहं भवेयमिति चिन्त्य सः

“Tapaku yang kutanggung dalam derita telah sia-sia dan lenyap; ke-Agnian-ku pun seakan musnah. Bagaimana aku dapat menjadi Agni kembali?”—demikian ia berpikir dan merenung.

Verse 12

सोपासर्पच्छनैर्भीतस्तमुवाच तदाड्रिरा:,यह देख वे डरते-डरते धीरेसे उनके पास गये। उस समय उनसे अंगिरा मुनिने कहा -- देव! आप पुनः शीघ्र ही लोकभावन अग्निके पदपर प्रतिष्ठित हो जाइये; क्योंकि तीनों लोकों तथा स्थावर-जंगम प्राणियोंमें आपकी प्रसिद्धि है

Melihat itu, mereka mendekatinya perlahan dengan rasa takut. Saat itu resi Aṅgirā berkata: “Wahai dewa, segeralah tegak kembali pada kedudukanmu sebagai Agni, pemelihara dunia. Sebab di tiga dunia—di antara semua makhluk, yang bergerak maupun yang diam—kemasyhuranmu telah termasyhur.”

Verse 13

शीघ्रमेव भवस्वाग्निस्त्वं पुनलॉक भावन: । विज्ञातश्नासि लोकेषु त्रिषु संस्थानचारिषु,यह देख वे डरते-डरते धीरेसे उनके पास गये। उस समय उनसे अंगिरा मुनिने कहा -- देव! आप पुनः शीघ्र ही लोकभावन अग्निके पदपर प्रतिष्ठित हो जाइये; क्योंकि तीनों लोकों तथा स्थावर-जंगम प्राणियोंमें आपकी प्रसिद्धि है

“Jadilah Agni kembali secepatnya, wahai pemelihara dunia. Di tiga dunia—di antara makhluk yang bergerak dan yang tetap pada tempatnya—engkau telah dikenal luas.”

Verse 14

त्वमग्नि: प्रथम सृष्टो ब्रह्मणा तिमिरापह: । स्वस्थानं प्रतिपद्यस्व शीघ्रमेव तमोनुद,“ब्रह्माजीनी आपको ही अन्धकारनाशक प्रथम अग्निके रूपमें उत्पन्न किया है। तिमिरपुणञ्जको दूर भगानेवाले देवता! आप शीघ्र ही अपना स्थान ग्रहण कीजिये”

Yudhiṣṭhira berkata: “Engkau adalah Agni, yang pertama diciptakan oleh Brahmā sebagai penghalau kegelapan. Wahai dewa yang menyingkirkan muram, segeralah kembali ke kedudukanmu yang semestinya dan lekaslah mengusir gelap.”

Verse 15

अग्निर॒वाच नष्टकीर्तिरहं लोके भवान्‌ जातो हुताशन: । भवन्तमेव ज्ञास्यन्ति पावकं न तु मां जना:,अग्निदेव बोले--मुने! संसारमें मेरी कीर्ति नष्ट हो गयी है। अब आप ही अग्निके पदपर प्रतिष्ठित हैं। आपको ही लोग अग्नि समझेंगे, आपके सामने मुझे कोई अग्नि नहीं मानेगा

Agni berkata: “Kemasyhuranku di dunia telah hancur. Kini engkau berdiri pada kedudukan Hutaśana sendiri. Orang-orang akan mengenal engkau sajalah sebagai api penyuci; di hadapanmu, mereka takkan mengakui aku sebagai Agni.”

Verse 16

निक्षिपाम्यहमन्नित्वं त्वमग्नि: प्रथमो भव । भविष्यामि द्वितीयो& हें प्राजापत्यक एव च,मैं अपना अग्नित्व आपमें ही रख देता हूँ, आप ही प्रथम अग्निके पदपर प्रतिष्ठित होइये। मैं द्वितीय प्राजापत्य नामक अग्नि होऊँगा

Yudhiṣṭhira berkata: “Kuserahkan keadaan ‘menjadi api’ itu kepadamu. Engkau hendaklah ditegakkan sebagai Agni yang pertama. Aku akan menjadi yang kedua—yakni api Prajāpatya.”

Verse 17

अंगिरा उवाच कुरु पुण्य॑ प्रजास्वर्ग्य भवाग्निस्तिमिरापह: । मां च देव कुरुष्वाग्ने प्रथमं पुत्रमजजसा,अज़्िराने कहा--अग्निदेव! आप प्रजाको स्वर्गलोककी प्राप्ति करानेवाला पुण्यकर्म (देवताओंके पास हविष्य पहुँचानेका कार्य) सम्पन्न कीजिये और स्वयं ही अन्धकारनिवारक अग्निपदपर प्रतिष्ठित होइये; साथ ही मुझे अपना पहला पुत्र स्वीकार कर लीजिये

Aṅgiras berkata: “Wahai Agni, laksanakan laku suci yang membawa keturunan menuju surga—jalankan tugas sucimu mengantarkan persembahan kepada para dewa—dan tegakkan dirimu sebagai penghalau kegelapan. Dan, wahai Api Ilahi, terimalah aku segera sebagai putramu yang pertama.”

Verse 18

मार्कण्डेय उवाच तच्छुत्वाज्धिरसो वाक्‍्यं जातवेदास्तथाकरोत्‌ । राजन्‌ बृहस्पतिर्नाम तस्याप्यज्धिरस: सुत:,मार्कण्डेयजी कहते हैं--राजन्‌! अंगिराका यह वचन सुनकर अग्निदेवने वैसा ही किया। उन्हें अपना प्रथम पुत्र मान लिया। फिर अंगिराके भी बृहस्पति नामक पुत्र उत्पन्न हुआ

Mārkaṇḍeya berkata: “Wahai Raja, setelah mendengar kata-kata Aṅgiras, Jātavedas (Agni) bertindak demikian; ia menerimanya sebagai putra sulungnya. Kemudian, Aṅgiras pun memperoleh seorang putra bernama Bṛhaspati.”

Verse 19

ज्ञात्वा प्रथमजं त॑ तु वह्लेराज्िरसं सुतम्‌ । उपेत्य देवा: पप्रच्छु: कारणं तत्र भारत,भरतनन्दन! अंगिराको अग्निदेवका प्रथम पुत्र जानकर सब देवता उनके पास आये और इसका कारण पूछने लगे

Setelah mengenalinya sebagai putra sulung Agni yang lahir dalam garis Aṅgiras, para dewa mendekatinya dan bertanya, “Wahai Bhārata, wahai kebanggaan keturunan Bharata! Apakah sebabnya ini?”

Verse 20

स तु पृष्टस्तदा देवैस्तत: कारणमत्रवीत्‌ । प्रत्यगृह्लंस्तु देवाश्न॒ तद्‌ वचो5ड्रिरसस्तदा,देवताओंके पूछनेपर अंगिराने उन्हें कारण बताया और देवताओंने अंगिराके उस कथनपर विश्वास करके उसे यथार्थ माना

Ketika para dewa menanyainya saat itu, ia (Aṅgiras) menjelaskan sebabnya. Maka para dewa menerima ucapan Aṅgiras sebagai kebenaran dan menganggapnya sebagai penjelasan yang tepat.

Verse 23

तत्र नानाविधानग्नीन्‌ प्रवक्ष्यामि महाप्रभान्‌ । कर्मभिर्बहुभि: ख्यातान्‌ नानार्थान्‌ ब्राह्मणेष्विह

Di sana akan kuuraikan berbagai macam api suci—bercahaya dan agung—yang termasyhur melalui banyak upacara dan tindakan, dan di kalangan Brahmana di sini dipahami memiliki beragam tujuan.

Verse 116

अपश्यदग्निवल्लोकांस्तापयन्तं महामुनिम्‌ । “जान पड़ता है, तपस्यामें लग जानेसे मेरा अग्नित्व नष्ट हो गया। अब मैं पुन: किस प्रकार अग्नि हो सकता हूँ?” यह विचार करते हुए उन्होंने देखा कि महामुनि अंगिरा अग्निकी ही भाँति प्रकाशित हो सम्पूर्ण जगत्‌को ताप दे रहे

Ia melihat sang mahāmuni (Aṅgiras) memanasi seluruh alam laksana api, bercahaya menyala-nyala.

Verse 216

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमगास्यापर्वमें ब्राह्मण- व्याधसंवादविषयक दो सौ सोलहवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikian berakhir bab ke-216 dalam Vana Parva Mahābhārata, pada bagian yang disebut Mārkaṇḍeya Samāsyā Parva, yang memuat pokok kisah dialog antara Brahmana dan sang pemburu.

Verse 217

अब मैं महान्‌ कान्तिमान्‌ विविध अग्नियोंका, जो ब्राह्मणग्रंथोक्त विधि-वाक्योंमें अनेक कर्मोद्वारा विभिन्न प्रयोजनोंकी सिद्धिके लिये विख्यात हैं, वर्णन करूँगा ।। इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आज्धिरसे सप्तदशाधिकद्विशततमो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें अंगिरसयके प्रसंगमें दो सौ सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ

Markandeya berkata: “Kini akan kuuraikan banyak api suci yang cemerlang—yang termasyhur dalam teks-teks Brahmana beserta ketetapan-ketetapannya—yang melalui beragam upacara memungkinkan tercapainya berbagai tujuan.” (Demikian berakhir Bab 217 Vana Parva, dalam bagian Markandeya-samasya, pada kisah mengenai Angiras.)

Frequently Asked Questions

The tension between capability and constitutional stability: although Skanda is supremely powerful, assuming Indra’s office could destabilize the worlds; the chapter resolves this by aligning power with a functionally appropriate role (senāpatya) rather than supreme sovereignty.

Sustainable order depends on clearly defined duties and coordinated authority: leadership is validated not by personal strength alone but by preserving unity, distributing welfare, restraining harm, and accepting the role that best serves collective stability.

Yes, it embeds commemorative framing by linking Skanda’s association with Śrī to Śrīpañcamī and his fulfillment on Ṣaṣṭhī, presenting a memory-structure that anchors the narrative in ritual time rather than offering a direct recitational phalaśruti.