Varaha Purana 2.6: Adhyaya 2, Shloka 6

Cosmogony and the Ninefold Creation: Rudra’s Origin and the Prelude to the Sāvitrī-Veda Narrative

Devanagari script

आदावहं व्योम महत् ततोऽणुं—रेकैव मत्तः प्रबभूव बुद्धिः । त्रिधा तु सा सत्त्व-रजस्-तमोभिः पृथक्पृथक्तत्त्व-रूपैरुपेता ॥ २.६ ॥

Recitation with translationVaraha Purana 2.6

Transliteration

ādāv ahaṃ vyoma mahat tato ’ṇuṃ—rekaiva mattaḥ prababhūva buddhiḥ | tridhā tu sā sattva-rajas-tamobhiḥ pṛthakpṛthak-tattva-rūpair upetā || 2.6 ||

Translation

Shuru mein main akela tha. Main space ban gaya. Uske baad ek badi power bani, phir chhoti-chhoti cheezein. Mere se hi buddhi nikli. Woh buddhi teen tarah ki hai, sattva, rajas, tamas. Alag-alag roop mein.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• आदौ: in the beginning
• आदौ: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: आदि (प्रातिपदिक)
• Form: सप्तमी-एकवचनरूपेण अव्ययीभूत (locative used adverbially); क्रियाविशेषण—‘in the beginning’

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा, एकवचन

• व्योम: space/sky
• व्योम: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: व्योमन् (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा/द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; अत्र विधेय-नाम (predicate nominative): ‘I (was) the sky/space’

• महत्: great/vast
• महत्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा/द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; व्योम इत्यस्य विशेषणम्

• ततः: then/from that
• ततः: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय, अपादान/क्रमवाचक (then/from that)

• अणुम्: the atom/subtle principle
• अणुम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अणु (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन, पुंलिङ्ग

• एक एव: one alone
• एक एव: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक) + एव (अव्यय)
• Form: एकः (प्रथमा एकवचन पुंलिङ्ग) + एव (अव्यय); अर्थः—‘one alone’

• मत्तः: from me
• मत्तः: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन; ‘from me’

• प्रबभूव: arose/came forth
• प्रबभूव: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद; उपसर्गः प्र-

• बुद्धिः: intellect (buddhi)
• बुद्धिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बुद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन, स्त्रीलिङ्ग

• त्रिधा: threefold
• त्रिधा: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: त्रिधा (अव्यय)
• Form: अव्यय, संख्यावाचक-क्रियाविशेषण (adverb: in three ways)

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय, विरोध/अन्वयार्थक-निपात (but/indeed)

• सा: that (buddhi)
• सा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन, स्त्रीलिङ्ग; बुद्धेः पुनरुक्त-सूचक (that she/it)

• सत्त्व-रजस्-तमोभिः: by sattva, rajas, and tamas
• सत्त्व-रजस्-तमोभिः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: सत्त्व + रजस् + तमस् (प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), बहुवचन, नपुंसकलिङ्ग; इतरेतर-द्वन्द्वः—‘सत्त्वेन रजसा तमसा च’

• पृथक् पृथक्: separately, each distinct
• पृथक् पृथक्: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पृथक् (अव्यय)
• Form: अव्यय-द्विरुक्ति (reduplication), क्रियाविशेषण—‘separately, each distinct’

• तत्त्व-रूपैः: with distinct essential forms
• तत्त्व-रूपैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: तत्त्व + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति (Instrumental), बहुवचन, नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी-तत्पुरुषः—‘तत्त्वस्य रूपैः’ (with forms of principles)

• उपेता: endowed (with)
• उपेता: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उप + इ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (Past Passive Participle/क्त), प्रथमा एकवचन स्त्रीलिङ्ग; सा (बुद्धिः) इत्यस्य विधेयः—‘endowed/possessed’

Speaker

Varāha

Tags

• Classical Literature
• Purāṇic Cosmology
• Vaiṣṇavism
• Sāṃkhya Terminology

FAQs

What is the historical significance of this verse?

It preserves a Purāṇic cosmogonic outline that aligns with classical Sāṃkhya vocabulary (mahat, buddhi, guṇas), illustrating how Purāṇas often integrate philosophical taxonomies into narrative teaching frameworks.

Which geographic location is identified?

No geographic location is named in this verse; the focus is metaphysical cosmology (space, mahat, atom, buddhi, and the three guṇas).

What is the primary ethical instruction?

Rather than a direct moral injunction, the verse offers a philosophical instruction: understanding the differentiated operation of sattva, rajas, and tamas within intellect (buddhi) as a basis for discerning the structure of experience and causation.