Adhyaya 1: Praise of Varāha and Pṛthivī’s Foundational Questions

Verse 1

दंष्ट्राग्रेणोद्धृता गौरुदधिपरिवृता पर्वतैर्निम्नगाभिः साकं मृद्पिण्डवत् प्राग्बृहदुरुवपुषाऽनन्तरूपेण येन। सोऽयं कंसासुरारिर्मुरनरकदशास्यान्तकृत्सर्वसंस्थः कृष्णो विष्णुः सुरेशो नुदतु मम रिपूनादिदेवो वराहः॥ १.२ ॥

Bhagwan Varaha ki yeh dua hai ki woh mere dushmanon ko bhaga de. Unhone apni daant se dharti ko uthaya tha, jaise koi mitti ka tukda ho. Dharti ke chaaron taraf samundar aur pahad the. Woh Krishna hain, Vishnu hain, deviyon ke swami hain. Kans aur Mura aur Naraka sabko maara. Das sir wale Ravan ka bhi kaam tamaam kiya.

Verse 2

यः संसारार्णवे नौरिव मरणजराव्याधिनक्रोर्मिभीमे भक्तानां भीतिहर्ता मुरनरकदशास्यान्तकृत्कोलरूपी। विष्णुः सर्वेश्वरोऽयं यमिह कृतधियो लीलया प्राप्नुवन्ति मुक्तात्मानो न पापं भवत्तु नुदितारातिपक्षः क्षितीशः ॥ १.३ ॥

Mera koi bura kaam na ho. Sansar jaise samundar hai, usmein maut aur bimari aur budhaapa jaise magarmachh hain. Bhagwan apne bhakton ka dar door karte hain. Mur aur Naraka aur Ravan sabka naash kiya. Yeh Vishnu hain, sabke malik hain. Jo log unhe dhyaan se maante hain, woh mukt ho jaate hain. Dushman bhaga ke yeh dharti ke raja kalyan karein.

Verse 3

सूत उवाच । यस्मिन् काले क्षितिः पूर्वं वराहवपुषा तु सा । उद्धृता विष्णुना भक्त्या पप्रच्छ परमेश्वरम् ॥ १.४ ॥

Suta ne kaha. Pehle jab Vishnu ne Varaha roop liya tha, tab unhone dharti ko uthaya tha. Dharti ne bhakti se bhagwan se sawaal kiya tha.

Verse 4

धरण्युवाच। कल्पे कल्पे भवानेव मां समुद्धरते विभो। न चाहं वेद ते मूर्तिं नादिसर्गं च केशव॥ १.५ ॥

Dharti ne kaha. Har baar jab yeh sab hota hai, aap hi mujhe bachaate hain. Par main aapka roop nahi jaanti. Yeh duniya pehle kaise bani, woh bhi nahi jaanti.

Verse 5

वेदेषु चैव नष्टेषु मत्स्यो भूत्वा रसातलम्। प्रविश्य तानपाकृष्य ब्रह्मणे दत्तवानसि॥ १.६ ॥

Jab Ved kho gaye the, tum machhli ban gaye the. Rasatal mein jaake tumne unhe wapas nikala. Phir Brahma ko de diya.

Verse 6

अन्यत्सुरासुरमयं त्वं समुद्रस्य मन्थने । धृतवानसि कौर्म्येण मन्दरं मधुसूदन ॥ १.७ ॥

Ek aur baar samudra mathne ka kaam hua. Devta aur asura dono the usme. Madhusudan, tum kachhua ban ke Mandar parvat ko apni peeth pe sambhala.

Verse 7

पुनर्वाराहरूपेण मां गच्छन्तीं रसातलम् । उज्जहारैकदंष्ट्रेण भगवान् वै महार्णवात् ॥ १.८ ॥

Phir tumne suar ka roop liya. Main rasatal ki taraf ja rahi thi. Bhagwan ne ek daant se mujhe mahasagar se utha liya.

Verse 8

अन्यद्धिरण्यकशिपुर्वरदानेन दर्पितः । अबाधमानः पृथिवीं स त्वया विनिपातितः । बलिस्तु बद्धो भगवंस्त्वया वामनरूपिणा ॥ १.९ ॥

Hiranyakashipu ko kisi ne vardan de diya tha. Woh apni baaton mein akad gaya aur dharti pe zabardasti karne laga. Tumne usey gira diya. Phir Bali ko Vamana roop mein bandh diya.

Verse 9

पुनर्निःक्षत्रिया देव त्वया चापि पुरा कृता । जामदग्न्येन रामेण त्वया भूत्वाऽसकृत्प्रभो ॥ १.१० ॥

Pehle bhi ek baar aisa hua. Prabhu, tum Parashuram ban ke aaye the. Tab tumne kshatriyon ko dharti se saaf kar diya tha.

Verse 10

पुनश्च रावणो रक्षः क्षपितं क्षात्रतेजसा । न च जानाम्यहं देव तव किञ्चिद्विचेष्टितम् ॥ १.११ ॥

Phir Ravan, jo rakshas tha, woh rajputra ke tej mein khatam ho gaya. Par bhagwan, mujhe kuch samajh nahi aata. Aap kya kar rahe ho, aapka plan kya hai, mujhe pata hi nahi chalta.

Verse 11

उद्धृत्य मां कथं सृष्टिं सृजसे किं च सा त्वया। सकृद् ध्रियेत कृत्वा च पालयते चापि केन च॥ १.१२ ॥

Aapne mujhe utha liya, ab yeh duniya aap kaise bana rahe ho? Yeh duniya aisa kya hai jo aapne banayi? Ek baar bana ke aap use kaise sambhalte ho? Aur kaun iski hifazat karta hai?

Verse 12

केन वा सुलभो देव जायसे सततं विभो । कथं च सृष्टेरादिः स्यादवसानं कथं भवेत् ॥ १.१३ ॥

Bhagwan, aap itne aasaan se kaise mil jaate ho baar-baar? Yeh duniya shuru kaise hoti hai aur kaise khatam hoti hai? Aap sab jagah ho, aapko kaise paa sakte hain log?

Verse 13

कथं युगस्य गणना संख्या अस्यानुचतुर्युगम् । के वा विशेषास्तेष्वस्मिन् का वा अवस्थ महेश्वर ॥ १.१४ ॥

Ek yug ka hisaab kaise karte hain? Chaar yug hote hain, unka number kaise chalta hai? Har yug mein kya alag hota hai? Maheshwar, bataiye yeh sab kaisa hota hai.

Verse 14

यज्वानः के च राजानः के च सिद्धिं परां गताः । एतत्सर्वं समासेन कथयस्व प्रसीद मे ॥ १.१५ ॥

Kaun log yagya karte the? Kaun kaun raja the? Kaun log bade ban gaye? Yeh sab baat main short mein suna do. Bhagwan, mujh par daya karo aur bata do.

Verse 15

इत्युक्तः क्रोधरूपेण जहास परमेश्वरः । हसतस्तस्य कुक्षौ तु जगद्धात्री ददर्श ह ॥ रुद्रान् देवान् सवासवः सिद्धसङ्घान् महर्षिभिः ॥ १.१६ ॥

Jab usne gusse se baat ki, toh Parameshwar ne haas diya. Woh haste waqt uske pet mein dharti ne dekha, Rudra, devta, Indra, Siddha aur bade rishi sab the. Chaand, surya aur graha, saat duniya, sab wahan the. Apna dharam pakde hue sab apni jagah pe the. Dharti dekhti rahi, aur uske shareer kaanpne laga.

Verse 16

सचन्द्रसूर्यग्रहसप्तलोकानन्तः स्थितांस्तावदुपात्तधर्मान् । इतीदृशं पश्यति सा समस्तं यावत्क्षितिर्वेपितसर्वगात्रा ॥ १.१७ ॥

Jab usne chaand, surya aur graha dekhe, saat duniya sab uske pet mein thi. Apna dharam pakde hue sab apni jagah pe the. Dharti dekhti rahi, aur uske shareer kaanpne laga.

Verse 17

उन्मीलितास्यस्तु यदा महात्मा दृष्टो धरण्याऽमलसर्वगात्र्या । तावत्स्वरूपेण चतुर्भुजेन महोदधौ सुप्तमथोऽन्वपश्यत् ॥ १.१८ ॥

Jab bhagwan ne aankhein kholi, dharti ne unhe dekha. Uska poora shareer saaf tha. Chaar haath wala roop lekar woh bade samundar pe soya tha.

Verse 18

शेषपर्यङ्कशयने सुप्तं देवं जनार्दनम् । दृष्ट्वा तन्नाभिपङ्कस्थमन्तःस्थं च चतुर्मुखम् ॥ कृताञ्जलिपुटा देवी स्तुतिं धात्री जगाद ह ॥ १.१९ ॥

Dharti ne dekha ki Janardan Shesh par soya hai. Uski naabhi ke kamal pe Brahma baitha hai. Haath jod ke dharti ne bhagwan ki stuti ki.

Verse 19

धरण्युवाच । नमः कमलपत्राक्ष नमस्ते पीतवाससे । नमः सुरारिविध्वंसकारिणे परमात्मने ॥ १.२० ॥

Dharti boli, Kamal jaisi aankhon wale, tumhe namaskar. Peele kapde pehenne wale, tumhe namaskar. Devta ke dushman ko mitane wale Paramatma, tumhe namaskar.

Verse 20

शेषपर्यङ्कशयने धृतवक्षःस्थलश्रिये । नमस्ते सर्वदेवेश नमस्ते मोक्षकारिणे ॥ १.२१ ॥

Main pranam karta hoon usko jo Shesh par leta hai. Lakshmi uski chhaati par hai. Main pranam karta hoon sab bhagwanon ke swami ko. Main pranam karta hoon usko jo mukti deta hai.

Verse 21

नमः शार्ङ्गासिचक्राय जन्ममृत्युविवर्जिते। नमो नाभ्युत्थितमहत्त्कमलासनजन्मने॥ १.२२ ॥

Main pranam karta hoon usko jo dhanush, talwar aur chakra pakda hai. Yeh janam aur maut se aazaad hai. Main pranam karta hoon uski nabhi se kamal nikla. Us kamal par Brahma paida hua.

Verse 22

नमो विद्रुमरक्तास्यपाणिपल्लवशोभिने । शरणं त्वां प्रसन्नास्मि त्राहि नारीमनागसम् ॥ १.२३ ॥

Main pranam karta hoon usko jiska chehra laal hai aur haath naram patti jaisa hai. Main aapki sharan mein aa gaya hoon, mera mann shaant hai. Meri raksha karo, main is aurat ki baat kar raha hoon jisne koi bura kaam nahi kiya.

Verse 23

पूर्णनीलाञ्जनाकारं वाराहं ते जनार्दन । दृष्ट्वा भीतास्मि भूयोऽपि जगत् त्वद्देहगोचरम् । इदानीं कुरु मे नाथ दयां त्राहि महाभयात् ॥ १.२४ ॥

Hey Janardan, maine aapka suar wala roop dekha. Aap kaale neele rang ke ho. Main phir se darr gaya hoon. Saari duniya aapke shareer ke andar chali gayi hai. Ab mera kalyan karo, mujhe bade darr se bacha lo.

Verse 24

केशवः पातु मे पादौ जङ्घे नारायणो मम । माधवो मे कटिं पातु गोविन्दो गुह्यमेव च ॥ १.२५ ॥

Keshav mere paon ki raksha karein. Narayan meri taangon ki raksha karein. Madhav meri kamar ki raksha karein. Govind mere gupt angon ki bhi raksha karein.

Verse 25

नाभिं विष्णुस्तु मे पातु उदरं मधुसूदनः । ऊरुं त्रिविक्रमः पातु हृदयं पातु वामनः ॥ १.२६ ॥

Vishnu mera naabhi bachaaye. Madhusudan mera pet bachaaye. Trivikram meri taangein bachaaye. Vaman mera dil bachaaye.

Verse 26

श्रीधरः पातु मे कण्ठं हृषीकेशो मुखं मम । पद्मनाभस्तु नयने शिरो दामोदरो मम ॥ १.२७ ॥

Sridhar mera gala bachaaye. Hrishikesh mera chehra bachaaye. Padmanabh meri aankhein bachaaye. Damodar mera sar bachaaye.

Verse 27

एवं न्यस्य हरेर्न्यासमामानि जगती तदा । नमस्ते भगवन् विष्णो इत्युक्त्वा विरराम ह ॥ १.२८ ॥

Yeh sab karke Hari ko yaad kiya. Phir dharti ne kaha, Pranaam bhagwan Vishnu. Itna keh ke chup ho gayi.