Adhyaya 3: Nārada’s Account of a Former Birth and a Hymn to Nārāyaṇa

Verse 1

प्रियव्रत उवाच । अन्यस्मिन् भगवन् जन्मन्यासीत् यत् तद् विचेष्टितम् । सर्वं कथय देवर्षे महत् कौतूहलं हि मे ॥ ३.१ ॥

Priyavrata ne kaha, Devrishi, pichle janam mein kya hua tha? Woh sab baat mujhe batao. Mere mann mein bahut sawal uth raha hai.

Verse 2

नारद उवाच । स्नातस्य मम राजेन्द्र तस्मिन् वेदसरस्यथ । सावित्र्याश्च वचः श्रुत्वा तस्मिन् जन्मसहस्रकम् । स्मरणं तत्क्षणाज्जातं शृणु जन्मान्तरं मम ॥ ३.२ ॥

Narad ne kaha, Raja, jab maine Veda-saras mein snan kiya, aur Savitri ki baat suni, to mujhe turant hazaron janam yaad aa gaye. Suno mera pichla janam kaisa tha.

Verse 3

अस्त्यवन्तीपुरं राजंस्तत्राहं प्राग् द्विजोत्तमः । नाम्ना सारस्वतः पूर्वं वेदवेदाङ्गपारगः ॥ ३.३ ॥

Raja, Avantipura naam ka ek shehar hai. Wahan main ek bada brahmin tha. Mera naam Sarasvat tha. Main Vedon ka poora gyaan rakhta tha.

Verse 4

बहुभृत्यपरिवारो बहुधान्यश्च पार्थिवः । अन्यस्मिन् कृतसंज्ञे तु युगे परमबुद्धिमान् ॥ ३.४ ॥

Kritayug mein ek raja tha. Uske paas bahut naukar the, bahut anna tha. Woh bahut samajhdar raja tha.

Verse 5

ततो ध्यातं मयैकान्ते किमनेन करोम्यहम् । द्वन्द्वेन सर्वमेतद्धि न्यस्त्वा पुत्रेषु याम्यहम् । तपसे धृतसङ्कल्पः सरः सारस्वतं द्रुतम् ॥ ३.५ ॥

Phir usne akeli jagah socha, main is sab ka kya karoon? Yeh sab chiz mayavi hai. Sab beton ko de ke main chala jaata hoon. Tapasya karne Sarasvat sar gaya.

Verse 6

एवं चिन्त्य मया इष्टः कर्मकाण्डेन केशवः । श्राद्धैश्च पितरो देवा यज्ञैश्चान्ये तथा जनाः ॥ ३.६ ॥

Maine socha aur phir Keshav ki puja ki. Yeh sab karm ka kaam hai, jo maine poora kiya. Pitro ke liye shraadh kiya, devtaon ki puja ki. Aur logon ke liye bhi yagya kiye.

Verse 7

ततोऽहं निर्गतो राजंस्तपसे धृतमानसः । सारस्वतं नाम सरो यदेतत् पुष्करं स्मृतम् ॥ ३.७ ॥

Phir main nikal pada, raja. Mera mann ek kaam pe laga tha, tapasya karni thi. Main gaya us sarovar ke paas jiska naam Sarasvat tha. Yeh wahi hai jo ab Pushkar ke naam se jaana jaata hai.

Verse 8

तत्र गत्वा मया विष्णुः पुराणः पुरुषः शिवः । आराधितो मया भक्त्या जपं नारायणात्मकम् ॥ ३.८ ॥

Wahan jaake maine Vishnu ki puja ki. Woh purana hai, woh sabse bada hai, woh shubh hai. Maine bhakti se unki aradhana ki. Aur Narayan ka naam jaapa kiya.

Verse 9

ब्रह्मपारमयं राजन् जपता परमं स्तवम् । ततो मे भगवान् तुष्टः प्रत्यक्षत्वं जगाम ह ॥ ३.९ ॥

Raja, maine jo stuti padhi, usme Brahma ki baat thi. Woh sabse badi baat thi. Bhagwan mujhse khush ho gaye. Aur woh saamne aa gaye, maine unhe apni aankhon se dekha.

Verse 10

प्रियव्रत उवाच । कीदृशं ब्रह्मपारं तु श्रोतुमिच्छामि सत्तम । कथयस्व प्रसादेन देवर्षे सुप्रसन्नधीः ॥ ३.१० ॥

Priyavrata ne kaha, main sunna chahta hoon ki Brahma ka asli matlab kya hai. Aap bade achhe hain. Devrishi, aap khush raho aur mujhe batao.

Verse 11

नारद उवाच । परं पराणाममृतं पुराणं पारं परं विष्णुमनन्तवीर्यम् । नमामि नित्यं पुरुषं पुराणं परायणं पारगतं पराणाम् ॥ ३.११ ॥

Narad bolte hain main hamesha Vishnu ko naman karta hoon. Woh sabse bade se bhi bade hain, unki taakat ka koi end nahi. Woh amar hain, purane se purane hain. Woh sabse bade aadhaar hain, sabse paar le jaane wale hain.

Verse 12

पुरातनं त्वप्रतिमं पुराणं परापरं पारगमुग्रतेजसम् । गम्भीरगम्भीरधियां प्रधानं नतोऽस्मि देवं हरिमीशितारम् ॥ ३.१२ ॥

Main Hari ko naman karta hoon, woh sabke upar wale hain. Woh purane hain, jaisa koi aur nahi. Woh dono taraf se paar karwa dete hain, unki chamak bahut tej hai. Jo log gehri baatein samajhte hain, unmein woh sabse aage hain.

Verse 13

परात्परं चापरमं प्रधानं परास्पदं शुद्धपदं विशालम् । परात्परेशं पुरुषं पुराणं नारायणं स्तौमि विशुद्धभावः ॥ ३.१३ ॥

Main apna mann saaf karke Narayan ki stuti karta hoon. Woh sabse bade se bhi bade hain, sabse main cheez hain. Woh sabse bada sthan hain, bilkul saaf aur khula hua. Woh sabse bade aadmi hain, sabse purane hain.

Verse 14

पुरा पुरं शून्यमिदं ससर्ज्ज तदा स्थितत्वात् पुरुषः प्रधानः । जने प्रसिद्धः शरणं ममास्तु नारायणो वीतमलः पुराणः ॥ ३.१४ ॥

Pehle yeh duniya khali thi, tab unhone isko banaya. Phir woh khade reh kar isko sambhala. Logon mein unka naam mashhoor hai, woh Narayan mujhe apna aashray dein. Woh paap se mukt hain, bahut purane hain.

Verse 15

पारं परं विष्णुमपाररूपं पुरातनं नीतिमतां प्रधानम् । धृतक्षमं शान्तिधरं क्षितीशं शुभं सदा स्तौमि महानुभावम् ॥ ३.१५ ॥

Main hamesha us mahaan Vishnu ki stuti karta hoon. Woh sabse bade se bhi paar hain, unki koi limit nahi, unke roop anek hain. Woh purane hain, jo dharam nibhate hain unmein sabse aage hain. Woh dhaarne wale hain, shanti dete hain, dharti ke swami hain, hamesha achhe hain.

Verse 16

सहस्रमूर्धानमनन्तपादम् अनेकबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । क्षराक्षरं क्षीरसमुद्रनिद्रं नारायणं स्तौम्यमृतं परेशम् ॥ ३.१६ ॥

Main Narayan ko pranam karta hoon. Unke hazaron sir hain, pair khatam nahi hote. Haath bhi bahut hain. Unki aankhen chaand aur sooraj jaisi hain. Woh marne wali cheez bhi hain aur jo kabhi khatam nahi hoti woh bhi wohi hain. Woh doodh ke samundar par sote hain. Woh kabhi marne wale nahi hain aur sabse bade bhagwan hain.

Verse 17

त्रिवेदगम्यं त्रिनवैकमूर्तिं त्रिशुक्लसंस्थं त्रिहुताशभेदम् । त्रितत्त्वलक्ष्यं त्रियुगं त्रिनेत्रं नमामि नारायणमप्रमेयम् ॥ ३.१७ ॥

Main Narayan ko jhuk ke namaskar karta hoon. Inko koi naap nahi sakta. Teen Vedon se inka pata chalta hai. Woh ek hain par teen tarah se dikhte hain. Teen cheezon mein saaf hain. Teen agniyon ke roop mein hain. Teen tattvon se jaane jaate hain. Teen yugon mein aate hain. Unki teen aankhen hain.

Verse 18

कृते शितं रक्ततनुं तथा च त्रेतायुगॆ पूततनुं पुराणम् । तथा हरिं द्वापरतः कलौ च कृष्णीकृतात्मानमथो नमामि ॥ ३.१८ ॥

Main Hari ko pranam karta hoon. Kritayug mein woh chamakte hue aur laal rang ke the. Tretayug mein woh purane zamane ke the aur unka shareer saaf tha. Dwaparyug mein bhi alag roop mein aaye. Kalyug mein unka roop Krishna ban gaya, jo kaale rang ka hai.

Verse 19

ससर्ज यो वक्त्रत एव विप्रान् भुजान्तरे क्षत्रमथोरुयुग्मे । विशः पदाग्रेषु तथैव शूद्रान् नमामि तं विश्वतनुं पुराणम् ॥ ३.१९ ॥

Main us purane bhagwan ko pranam karta hoon jiska shareer poori duniya hai. Unhone brahmanon ko muh se banaya. Kshatriyon ko haathon ke beech se banaya. Vaishyon ko taangon se banaya. Shudron ko pairon ke paas se banaya. Aise hi char varnon ki shuruwat hui.

Verse 20

परात्परं पारगतं प्रमेयं युधाम्पतिं कार्यत एव कृष्णम्। गदासिचर्मण्यभृतोत्थपाणिं नमामि नारायणमप्रमेयम्॥ ३.२० ॥

Main Narayan ko jhuk ke namaskar karta hoon. Inko koi naap nahi sakta. Woh sabse bade se bhi bade hain. Woh har had paar kar chuke hain. Inhe jaana ja sakta hai par naap nahi ja sakta. Woh yuddh ke malik hain. Krishna ke roop mein kaam karte hain. Unke haath mein gada, talwar aur dhaal hai.

Verse 21

इति स्तुतो देववरः प्रसन्नो जगाद मां नीरदतुल्यघोषः । वरं वृणीष्वेत्यसकृत् ततोऽहं तस्यैव देहे लयमिष्टवान्श्च ॥ ३.२१ ॥

Maine bhagwan ki bahut tarif ki. Woh khush ho gaye. Unki aawaz badalon jaisi garaj rahi thi. Unhone baar-baar kaha, jo chaaho maang lo. Phir main bhi unmein milna chahta tha. Main unke shareer mein sama jaana chahta tha.

Verse 22

इति श्रुत्वा वचो मह्यं देवदेवः सनातनः । उवाच प्रकृतिं विप्र संसारस्वाक्षयामिमाम् ॥ ३.२२ ॥

Bhagwan ne meri baat sun li. Woh devtaon ke bade hain, woh hamesha se hain. Unhone kaha, main tumhe prakriti ke baare mein bataunga. Yeh sansar ki asli baat hai jo kabhi khatam nahi hoti.

Verse 23

ब्रह्मणो युगसहस्रं तत्ते तस्मात् समुद्भवः । भविता ते तथा नाम दास्यते संप्रयोजनम् ॥ ३.२३ ॥

Bhagwan ne kaha, Brahma ka ek din bahut lamba hai. Ek hazar yug lagte hain. Uske baad tum paida hoge. Tumhara ek naam hoga. Aur woh naam ka kaam bhi fix ho jayega.

Verse 24

नारं पानीयमित्युक्तं तं पितॄणां सदा भवान् । ददाति तेन ते नाम नारदेति भविष्यति ॥ ३.२४ ॥

Nara ka matlab paani hota hai. Tum apne purkho ko paani dete rehte ho. Isliye tumhara naam Narada hoga. Yeh naam tumhe isliye mil raha hai kyunki tum paani dete ho.

Verse 25

एवमुक्त्वा गतो देवः सद्योऽदर्शनमुच्चकैः । अहं कलेवरं त्यक्त्वा कालेन तपसा तदा ॥ ३.२५ ॥

Bhagwan ne yeh keh kar upar chale gaye. Woh aasman mein gaye aur gayab ho gaye. Phir maine apna purana shareer chhod diya. Time ke saath aur tap se main aage badh gaya.

Verse 26

ब्रह्मणोऽङ्गे लयं प्राप्तस्तदुत्पत्तिं च पार्थिव । दिवसे तु पुनः सृष्टो दशभिस्तनयैः सह ॥ ३.२६ ॥

Brahma ke shareer mein woh doob gaya tha, phir wapas aaya. Duniya, uske baad Brahma ke din mein phir se bana. Aur uske saath das bete bhi bane.

Verse 27

दिनादिर्यो हि देवस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । स सृष्ट्यादिः समस्तानां देवादीनां न संशयः ॥ ३.२७ ॥

Brahma ke din ka jo shuru hai, wohi sabki shuru hai. Brahma kisi aise jagah se aaya jo dikhta nahi. Usse hi sab devta aur dusri cheezein bani. Isme koi shak nahi.

Verse 28

सर्वस्य जगतः सृष्टिरेषैव प्रभुधर्मतः । एतन्मे प्राकृतं जन्म यन्मां पृच्छसि पार्थिव ॥ ३.२८ ॥

Yehi se poori duniya bani hai. Bhagwan ki apni power se yeh sab hua. Jo maine tumhe bataya, yehi mera janam hai prakriti se. Yehi tum puchh rahe ho, dharani.

Verse 29

तस्मान्नारायणं ध्यात्वा प्राप्तोऽस्मि परतो नृप । तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र भव विष्णुपरायणः ॥ ३.२९ ॥

Isliye maine Narayan ko dhyaan kiya aur mujhe sabse upar mil gaya. Raja, tum bhi Vishnu ke bhakt ban jao.