Adhyaya 13: The Genealogy of the Pitṛs and the Determination of Śrāddha Times

Verse 1

धरण्युवाच । एतत् तन्महदाश्चर्यं दृष्ट्वा गौरमुखो मुनिः । ते चापि मणिजाः प्राप्ताः किं फलं तु वरं गुरोः ॥ १३.१ ॥

Dharani ne kaha, Yeh toh bahut bada chamatkar tha. Gauramukh rishi ne dekha aur unko woh mani se paida hue log bhi mil gaye. Guru ji, isse kya fayda milta hai? Aap ashirwad mein kya denge?

Verse 2

कोऽसौ गौरमुखः श्रीमान् मुनिः परमधार्मिकः । किं चकार हरेः कर्म दृष्ट्वाऽसौ मुनिपुङ्गवः ॥ १३.२ ॥

Woh kaun hai? Gora chehra wala, bada rishi. Dharam mein sabse aage. Aur usne Hari ka kaam dekh ke kya kiya? Woh rishiyon mein bada hai.

Verse 3

श्रीवराह उवाच । निमिषेण कृतं कर्म दृष्ट्वा भगवतो मुनिः । आरिराधयिषुर्देवं तमेव प्रययौ वनम् । प्रभासं नाम सोमस्य तीर्थं परमदुर्लभम् ॥ १३.३ ॥

Varaha ne kaha: Rishi ne bhagwan ka kaam dekha. Ek pal mein ho gaya. Ab woh us bhagwan ko manana chahta tha. Isliye woh van ki taraf chala gaya. Us jagah ka naam Prabhas hai. Som ka tirth hai, bahut milna mushkil hai.

Verse 4

तत्र दैत्यान्तकृद् देवः प्रोच्यते तीर्थचिन्तकैः । आराधयामास हरिं दैत्यसूदनसंज्ञितम् ॥ १३.४ ॥

Wahan ek devta hai. Log use Daitya-maar kehte hain. Tirth ke baare mein sochne wale yeh batate hain. Us jagah rishi ne Hari ki puja ki. Hari ko bhi Daitya-maar kehte hain.

Verse 5

तस्याराधयतो देवं हरिं नारायणं प्रभुम् । आजगाम महायोगी मार्कण्डेयो महामुनिः ॥ १३.५ ॥

Woh Hari, Narayan, sabke upar wale bhagwan ki puja kar raha tha. Tab wahan Markandeya aaya. Bada yogi hai, bada rishi hai.

Verse 6

तं दृष्ट्वाऽभ्यागतं दूरादर्घपाद्येन सो मुनिः । अर्चयामास तं भक्त्या मुदा परमया युतः ॥ १३.६ ॥

Rishi ne use door se aate dekha. Usne uska swagat kiya. Paani se pair dhulwaye, arghya diya. Bahut pyaar se puja ki. Khushi se bhara hua tha.

Verse 7

कौश्यां वृष्यां तदासीनं पप्रच्छेदं मुनिस्तदा । शाधिं मां मुनिशार्दूल किं करोमि महाव्रत ॥ १३.७ ॥

Tab us rishi ne usse poocha jab woh Kaushya mein Vrishya ke paas baitha tha. Rishi ne kaha, mujhe samjhao, bade rishi. Main kya karoon? Mera vrat bahut bada hai.

Verse 8

एवमुक्तः स विप्रेन्द्रो मार्कण्डेयो महातपाः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा मुनिं गौरमुखं तदा ॥ १३.८ ॥

Markandeya, bade tap karne wale, unki baat sun ke bolne lage. Unhone Gauramukh rishi se aaram se baat ki.

Verse 9

मार्कण्डेय उवाच । एतदेव महत्कृत्यं यत्सतां सङ्गमो भवेत् । यत्तु सान्देहिकं कार्यं तत्पृच्छस्व महामुने ॥ १३.९ ॥

Markandeya ne kaha, acche logon ke saath milna bahut bada kaam hai. Jo baat samajh nahi aaye, bade rishi, usko poochho.

Verse 10

गौरमुख उवाच । एते हि पितरो नाम प्रोच्यन्ते वेदवादिभिः । सर्ववर्णेषु सामान्याः उताहोस्मित् पृथक् पृथक् ॥ १३.१० ॥

Gauramukh ne kaha, log inhein pitar kehte hain, Ved padhane wale bhi yahi kehte hain. Yeh sab logon ke liye ek jaise hain ya alag-alag?

Verse 11

मार्कण्डेयः । सर्वेषामेव देवानामाद्यो नारायणो गुरुः । तस्माद् ब्रह्मा समुत्पन्नः सोऽपि सप्तासृज्जन्मुनीन् ॥ १३.११ ॥

Markandeya ne kaha, Narayan sab devtaon mein pehle hain aur sabke guru hain. Unse Brahma paida hua. Usne apne aap se saat rishi banaye.

Verse 12

मां यजस्वेति तेनोक्तास्तदा ते परमेष्ठिना । आत्मनात्मानमेवाग्रे अयजन्त इति श्रुतिः ॥ १३.१२ ॥

Paramesthin ne unse kaha ki mere liye yagya karo. Shruti mein likha hai ki shuru mein unhone khud ko hi bhagwan ke saamne samarpit kar diya tha.

Verse 13

तेषां वै ब्रह्मजातानां महावैकारिकर्मणाम् । आशपद् व्यभिचारो हि महान् एष कृतो यतः । प्रभ्रष्टज्ञानिनः सर्वे भविष्यथ न संशयः ॥ १३.१३ ॥

Brahma ke bete the yeh sab, aur unke kaam bahut bade the. Lekin unhone apna aashray chhod diya, yeh bada paap hua. Isliye ab tum sabka gyan gir jayega, koi shak nahi.

Verse 14

एवं शप्तास्ततस्ते वै ब्रह्मणात्मसमुद्भवाः । सद्यो वंशकरान् पुत्रानुत्पाद्य त्रिदिवं ययुः ॥ १३.१४ ॥

Phir shaap milne ke baad Brahma se paida hue yeh log apne vansh ke liye bete paida karke chale gaye. Woh sab Tridiva mein chale gaye.

Verse 15

ततस्तेषु प्रयातेषु त्रिदिवं ब्रह्मवादिषु । तत्पुत्राः श्राद्धदानेन तर्पयामासुरञ्जसा ॥ १३.१५ ॥

Jab woh Brahma ke bete Tridiva chale gaye, tab unke beton ne shraaddh aur daan dekar unhe santust kar diya.

Verse 16

ते च वैमानिकाः सर्वे ब्रह्मणः सप्त मानसाः । तत् पिण्डदानं मन्त्रोक्तं प्रपश्यन्तो व्यवस्थिताः ॥ १३.१६ ॥

Brahma ke saat manas putra the, jo vaimanik the. Woh sab wahin khade the aur dekh rahe the ki pind daan mantra ke saath kaise ho raha hai.

Verse 17

गौरमुख उवाच । ये च ते पितरो ब्रह्मन् यं च कालं समासते । किं यतो वै पितृगणास्तस्मिँल्लोके व्यवस्थिताः ॥ १३.१७ ॥

Gauramukha ne poocha. Brahman, tumhare purvaj kaun hain? Woh kab milte hain? Pitri gan us duniya mein kyun rehte hain, yeh batao.

Verse 18

मार्कण्डेय उवाच । प्रवर्तन्ते वराः केचिद् देवानां सोमवर्द्धनाः । ते मरीच्यादयः सप्त स्वर्गे ते पितरः स्मृताः ॥ १३.१८ ॥

Markandey ne kaha. Kuch bade log hain jo devtaon ke liye kaam karte hain. Som badhane wale hain woh. Saat log hain, Marichi se shuru hoke. Inhe swarg mein pitri kaha jaata hai.

Verse 19

चत्वारो मूर्त्तिमन्तो वै त्रयस्त्वन्ये ह्यमूर्त्तयः । तेषां लोकनिसर्गं च कीर्त्तयिष्यामि तच्छृणु ॥ १३.१९ ॥

Char pitri log shareer wale hain, aur teen aur hain jo shareer mein nahi hain. Main ab inki duniya ke baare mein bataunga. Suno.

Verse 20

प्रभावं च महर्द्धिं च विस्तरेण निबोध मे । धर्ममूर्तिधरास्तेषां त्रयोऽन्ये परमा गणाः । तेषां नामानि लोकांश्च कीर्तयिष्यामि तच्छृणु ॥ १३.२० ॥

Mujhse seekho inki taakat aur unki khushiyaan, sab detail mein. Inme se teen aur bade group hain jo dharam ko dharan karte hain. Main ab inke naam aur duniya bataunga. Suno.

Verse 21

लोकाः सन्तानकाः नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः । अमूर्त्तयः पितृगणास्ते वै पुत्राः प्रजापतेः ॥ १३.२१ ॥

Kuch duniya hain jise Santanak kehte hain. Wahan chamakdar log rehte hain. Yeh pitri gan bina shareer ke hain. Yeh Prajapati ke bete hain.

Verse 22

विराजस्य प्रजाश्रेष्ठा वैराजा इति ते स्मृताः ॥ देवानां पितरस्ते हि तान् यजन्तीह देवताः ॥ १३.२२ ॥

Viraj ki sabse badi santaan ko Vairaj kehte hain. Yeh log devtaon ke pitaji hain. Isliye devta bhi inki puja karte hain.

Verse 23

एते वै लोकविभ्रष्टा लोकान् प्राप्य सनातनान् । पुनर्युगशतान्तेषु जायन्ते ब्रह्मवादिनः ॥ १३.२३ ॥

Yeh log apne puraane duniya se gir gaye the. Phir unhone hamesha ke duniya ko pa liya. Aur jab kai yug beet jaate hain, tab phir se paida hote hain. Brahman ke gyaani ban ke.

Verse 24

ते प्राप्य तां स्मृतिं भूयः साध्य योगमनुत्तमम् । चिन्त्य योगगतिं शुद्धां पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ॥ १३.२४ ॥

Jab inhe apna puraana gyaan wapas yaad aata hai, tab yeh yoga karna shuru karte hain. Yoga se woh us jagah pahunchte hain jahan se wapas aana bahut mushkil hai.

Verse 25

एते स्म पितरः श्राद्धे योगिनां योगवर्द्धनाः । आप्यायितास्तु ते पूर्वं योगं योगबले रतौ ॥ १३.२५ ॥

Shraddh mein yeh log pitaji maane jaate hain. Yeh yogiyon ka yoga bada dete hain. Pehle inhe khana chadha do, phir yeh tumhare yoga ko aage badha dete hain.

Verse 26

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां योगिसत्तम । एष वै प्रथमः सर्गः सोमपानामनुत्तमः ॥ १३.२६ ॥

Isliye yogiyon ke liye shraddh karna chahiye. Yeh sabse bada shraddh hai. Som peene walo mein yeh sabse upar hai.

Verse 27

एते त एकतनवो वर्तन्ते द्विजसत्तमाः । भूर्लोकवासिनां याज्याः स्वर्गलोकनिवासिनः ॥ ब्रह्मपुत्रा मरीच्याद्यास्तेषां याज्या महद्गताः ॥ १३.२७ ॥

Yeh sab ek hi tarah ke hain aur apna kaam karte rehte hain. Jo log swarg mein rehte hain, unke liye bhu lok ke log puja karte hain. Brahma ke bete jaise Marichi, woh bade log ho gaye hain. Unke liye bhi puja karni chahiye.

Verse 28

कल्पवासिकसंज्ञानां तेषामपि जने गताः । सनकाद्यास्ततस्तेषां वैराजास्तपसि स्थिताः । तेषां सत्यगता मुक्ताः इत्येषा पितृसंततिः ॥ १३.२८ ॥

Kalpavasik naam ke log bhi duniya mein aaye. Phir unmein Sanaka jaise log bade tapasya mein lage rahe. Unko Satya lok mila aur woh mukt ho gaye. Yeh purkho ki line hai.

Verse 29

अग्निष्वात्तेति मारीच्या वैराजा बर्हिषंज्ञिताः । सुकालेयापि पितरो वसिष्ठस्य प्रजापतेः । तेऽपि याज्यास्त्रिभिर्वर्णैर्न शूद्रेण पृथक्कृतम् ॥ १३.२९ ॥

Marichi se Agnishvatt aur Barhishad bane. Phir Vashishth ke purkhe Sukaley bhi the. In teeno ke liye Brahmin, Kshatriya aur Vaishya puja karte hain. Shudra alag se nahi karta.

Verse 30

वर्णत्रयाभ्यनुज्ञातः शूद्रः सर्वान् पितॄन् यजेत् । न तु तस्य पृथक् सन्ति पितरः शूद्रजातयः ॥ १३.३० ॥

Jab Brahmin, Kshatriya aur Vaishya ijaazat dein, tab Shudra bhi sab purkho ke liye puja kar sakta hai. Lekin Shudron ke liye koi alag purkhe nahi hote.

Verse 31

मुक्तश्चेतनको ब्रह्मन् ननु विप्रेषु दृश्यते । विशेषशास्त्रदृष्ट्या तु पुराणानां च दर्शनात् ॥ १३.३१ ॥

Brahmin, suno ek baat. Jo mukt ho gaya woh jaagta rehta hai, yeh toh pandit log bhi maante hain. Lekin iska poora detail shastra aur Puran mein padho, tabhi samajh aayega.

Verse 32

एवं ऋषिस्तुतैः शास्त्रं ज्ञात्वा याज्यकसम्भवान् । स्वयं सृष्ट्यां स्मृतिर्लब्धा पुत्राणां ब्रह्मणा ततः । परं निर्वाणमापन्नास्तेऽपि ज्ञानेन एव च ॥ १३.३२ ॥

Rishiyon ne jo shiksha di thi, woh samajh mein aa gayi. Yeh yagya se judi hui baat thi. Brahma ne khud isse yaad kar liya, aur phir apne beton ko bhi bataya. Un sabne gyaan se hi mukti pa li.

Verse 33

वस्वादीनां कश्यपाद्या वर्णानां वसवोदयः । अविशेषेण विज्ञेया गन्धर्वाद्या अपि ध्रुवम् ॥ १३.३३ ॥

Vasu jaise devta hain, aur Kashyap jaise rishi hain. In sabko ek jaisa hi samajhna chahiye, koi farak nahi. Gandharv aur aise hi doosre log bhi ismein aate hain. Yeh pakka hai.

Verse 34

एष ते पैतृकः सर्ग उद्देशेन महामुने । कथितो नान्त एवास्य वर्षकोट्या हि दृश्यते ॥ १३.३४ ॥

Hey maha rishi, maine tumhe apne purkho ki paidaish ke baare mein thoda bataya hai. Poora detail mein nahi bataya. Itna bada hai ki crore saal mein bhi iska end nahi dikhta.

Verse 35

श्राद्धस्य कालान् वक्ष्यामि तान् शृणुष्व द्विजोत्तम । श्राद्धार्हमागतं द्रव्यं विशिष्टमथवा द्विजम् ॥ १३.३५ ॥

Ab main tumhe shradh ke liye sahi time batata hoon. Dhyan se sunna. Jab paas mein paise aajayein ya koi achha brahman guest aajaye, tab shradh karna chahiye.

Verse 36

श्राद्धं कुर्वीत विज्ञाय व्यतीपातेऽयने तथा । विषुवे चैव सम्प्राप्ते ग्रहणे शशिसूर्ययोः । समस्तेष्वेव विप्रेन्द्र राशिष्वर्केऽतिगच्छति ॥ १३.३६ ॥

Sahi time dekh ke shradh karna. Vyatipat ke time, aur jab suraj uttar ya dakshin ki taraf jaaye. Jab din aur raat barabar ho, ya suraj aur chaand grahan mein hon. Jab suraj saare rashiyon se guzre, tab bhi karna chahiye.

Verse 37

नक्षत्रग्रहपीडासु दुष्टस्वप्नावलोकने । इच्छाश्राद्धानि कुर्वीत नवसस्यागमे तथा ॥ १३.३७ ॥

Jab grah aur nakshatra tumhe pareshan karein, ya tum koi bura sapna dekho, tab shraadh kar sakte ho. Naye fasal aane par bhi yeh karna achha hai. Yeh tumhari marzi hai, zab tum dil se karna chahte ho.

Verse 38

अमावास्या यदा आर्द्राविशाखास्वातियोगिनो । श्राद्धैः पितृगणस्तृप्तिं तदाप्नोत्यष्टवार्षिकीम् ॥ १३.३८ ॥

Amavasya ke din jab Ardra, Vishakha ya Swati nakshatra ho, tab shraadh karo. Pitro ko aaj tak ka khana milta hai. Woh aath saal tak khush rehte hain.

Verse 39

अमावस्या यदा पुष्ये रौद्रेऽथार्क्षे पुनर्वसौ । द्वादशाब्दं तथा तृप्तिं प्रयान्ति पितरोऽर्च्चिताः ॥ १३.३९ ॥

Amavasya ke din jab Pushya, Raudra, Arksha ya Punarvasu nakshatra ho, tab bhi shraadh karo. Pitro ko sahi tarah se puja karne se baara saal tak shanti milti hai.

Verse 40

वासवाजैकपादर्क्षे पितॄणां तृप्तिमिच्छताम् । वारुणे चाप्यमावास्या देवानामपि दुर्लभा ॥ १३.४० ॥

Jab Vasava, Aja ya Ekapad nakshatra ho, tab shraadh karna bahut achha hai. Pitro ko bahut shanti milti hai. Aur jab Varuna nakshatra ho amavasya ko, yeh din bahut rare hai. Devta bhi is din ke liye intezaar karte hain.

Verse 41

नवस्वर्क्षेष्वमावास्या यदा तेषु द्विजोत्तम । तदा श्राद्धानि देयानि अक्षय्यफलमिच्छताम् । अपि कोटिसहस्रेण पुण्यस्यान्तो न विद्यते ॥ १३.४१ ॥

Jab amavasya in nau nakshatron mein se kisi ek par ho, tab shraadh karo. Iska phal kabhi khatam nahi hota. Itna punya milta hai ki ginti mein nahi aata. Hazaaron crore mein bhi hisaab nahi hota.

Verse 42

अथापरं पितरः श्राद्धकालं रहस्यमस्मत् प्रवदन्ति पुण्यम् । वैशाखमासस्य तु या तृतीया नवम्यसौ कार्त्तिकशुक्लपक्षे ॥ १३.४२ ॥

Ab pitra log ek raaz batate hain ki shradh ka sahi time kya hai. Vaishakh mahine ki teesri tithi aur Kartik ke shukla paksh ki navami tithi, yeh din khaas hain.

Verse 43

नभस्यामासस्य तमिस्त्रपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे । उपप्लवे चन्द्रमसो रवेश्च तथाष्टकास्वप्ययनद्वये च ॥ १३.४३ ॥

Nabhasya mahine ke krishna paksh mein trayodashi aur Magh mein purnima, yeh bhi achhe din hain. Jab chandra aur suraj grahan lage, aur ashtaka ke din aur solstice ka time bhi, yeh sab khaas samay hain.

Verse 44

पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितॄभ्यः प्रयतो मनुष्यः । श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं रहस्यमेतत् पितरो वदन्ति ॥ १३.४४ ॥

Is mein bhi til milaya hua paani pitra logon ko dena chahiye. Yeh ek raaz hai jo pitra batate hain. Is se ek hazaar saal tak shradh ka kaam ho jata hai.

Verse 45

माघासिते पञ्चदशी कदाचिदुपैति योगं यदि वारुणेन । ऋक्षेण कालः परमः पितॄणां न त्वल्पपुण्यैर्द्विज लभ्यतेऽसौ ॥ १३.४५ ॥

Jab Magh ke krishna paksh ki purnima Varuna nakshatra ke saath aaye, woh time pitra ke liye sabse best hai. Par yeh kam punya wale logon ko nahi milta.

Verse 46

काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन् भवेत् तु विप्रेन्द्र सदा पितृभ्यः । दत्तं जलान्नं प्रददाति तृप्तिं वर्षायुतं तत्कुलजैर्मनुष्यैः ॥ १३.४६ ॥

Agar us time Dhanishtha nakshatra ho, to pitra ko paani aur khana dena bahut achha hota hai. Woh das hazaar saal tak khush rehte hain, kyunki unke vansh ke log yeh karte hain.

Verse 47

तत्रैव चेद् भाद्रपदास्तु पूर्वाः काले तदा यैः क्रियते पितृॄभ्यः । श्राद्धं परा तृप्तिमुपेत्य तेन युगं समग्रं पितरः स्वपन्ति ॥ श्राद्धं तु यत्पक्षमुदाहरन्ति तत्पैतृकं मुनिगणाः प्रवदन्ति तुष्टिम् ॥ १३.४७ ॥

Bhadrapad mahine ki pehli paksh aaye to us waqt jo apne purkho ke liye shradh karte hain, woh purkhe poore khush ho jaate hain. Ek yug tak woh chain se sote hain. Jis paksh ko shradh ka samay batate hain, use paitrik paksh kehte hain. Rishi log kehte hain ki isse purkhe khush hote hain.

Verse 48

गङ्गासरयूमतवा विपाशां सरस्वतीं नैमिषगोमतीं वा । ततोऽवगाह्यार्चनमादरेण कृत्वा पितॄणामहितानि हन्ति ॥ १३.४८ ॥

Ganga ya Sarayu mein naha lo. Vipasha, Saraswati, Naimish ya Gomati mein bhi naha sakte ho. Dhyan se puja karo. Apne purkho ke liye yeh karo. Isse unki saari pareshani door ho jaati hai.

Verse 49

गायन्ति चैतत् पितरः कदा तु वर्षामघातृप्तिमवाप्य भूयः । माघासितान्ते शुभतीर्थतोयैर्यास्याम तृप्तिं तनयादिदत्तैः ॥ १३.४९ ॥

Purkhe gaate hain ki kab hum khush honge. Varsha aur Agha vrat se khushi milti hai. Magh mahine ki krishna paksh ke end mein jab bete pani dete hain, tab humein khushi milti hai. Tirth ke paani se bhi khushi hoti hai.

Verse 50

चित्तं च वित्तं च नॄणां विशुद्धं शस्तश्च कालः कथितो विधिश्च | पात्रं यथोक्तं परमा च भक्तिर्नॄणां प्रयच्छन्त्यभिवाञ्छितानि || १३.५० ||

Jab insaan ka dil aur paisa saaf ho. Sahi samay bhi pata ho. Sahi tarika bhi pata ho. Sahi insaan ko de, jo bataya gaya ho. Bhakti bhi dil se ho. Tab yeh sab milke insaan ko woh deta hai jo woh chahta hai.

Verse 51

पितृगीतास्तथैवात्र श्लोकास्तान् शृणु सत्तम । श्रुत्वा तथैव भविता भाव्यं तत्र विधात्मना ॥ १३.५१ ॥

Purkho ke gaane suno. Yeh shlok hain. Dhyan se suno. Jo sunoge waisa hoga. Bhagwan ne likha hai waisa hi hoga. Jo hona hai woh Vidhata ke haath mein hai.

Verse 52

अपि धन्यः कुले जायादस्माकं मतिमान् नरः । अकुर्वन् वित्तशाठ्यं यः पिण्डान् यो निर्वपिष्यति ॥ १३.५२ ॥

Hamaray ghar mein aisa koi paida ho jo samajhdaar ho. Jo paisa-pey mein fareeb na kare. Jo apne purkho ke liye bhojan ka dan kare. Aisa beta hamare liye dhanya hai.

Verse 53

रत्नवस्त्रमहायानं सर्वं भोगादिकं वसु । विभवे सति विप्रेभ्यो अस्मानुद्दिश्य दास्यति ॥ १३.५३ ॥

Jab uske paas paisa hoga, woh brahmin ko dega. Hamare naam se dega. Heera-moti, kapde, gaadi, sab kuch dega. Jo bhi sukh-samagri hai, woh bhi dega.

Verse 54

अन्नेन वा यथाशक्त्या कालेऽस्मिन् भक्तिनम्रधीः । भोजयिष्यति विप्राग्र्यांस्तन्मात्रविभवो नरः ॥ १३.५४ ॥

Is samay jo bhi shakti ho, bhojan karwao. Brahmin logon ko khilao. Bhakti se, jhuk ke, dil se karo. Jo takat ho, utna hi karo, zyada mat socho.

Verse 55

असमर्थोऽन्नदानस्य वन्यशाकं स्वशक्तितः । प्रदास्यति द्विजाग्र्येभ्यः स्वल्पां यो वापि दक्षिणाम् ॥ १३.५५ ॥

Agar bhojan karwane ki takat nahi hai, toh jungli sabzi de do. Apni shakti ke hisaab se de do. Ya phir thoda sa paisa bhi de sakte ho brahmin ko.

Verse 56

तत्राप्यसामर्थ्ययुतः कराग्राग्रस्थितांस्तिलान् । प्रणम्य द्विजमुख्याय कस्मैचिद् द्विज दास्यति ॥ १३.५६ ॥

Agar usme bhi takat nahi hai, toh til le lo. Ungliyon par rakh lo. Brahmin ko pranam karo. Kisi ek brahmin ko woh til de do. Bas itna hi karo.

Verse 57

तिलैः सप्ताष्टभिर्वापि समवेतां जलाञ्जलिम् । भक्तिनम्रः समुद्धिश्याप्यस्माकं सम्प्रदास्यति ॥ १३.५७ ॥

Saat ya aath til leke haath mein paani lijiye. Bhakti se jhuk ke, jinke liye yeh daan hai unka naam lijiye. Phir woh hamare taraf se yeh daan de dega.

Verse 58

यतः कुतश्चित् सम्प्राप्य गोभ्यो वापि गवाह्निकम् । अभावे प्रीणयत्यस्मान् भक्त्या युक्तः प्रदास्यति ॥ १३.५८ ॥

Jahan se ho, gaayon ke liye kuch le aao. Agar paisa nahi hai to bhi, jo ho sake woh de do. Bhakti se diya hua daan humein khush kar deta hai.

Verse 59

सर्वाभावे वनं गत्वा कक्षामूलप्रदर्शकः । सूर्यादिलोकपालानामिदमुच्चैः पठिष्यति ॥ १३.५९ ॥

Agar kuch bhi nahi hai to jungle chale jao. Wahan ek paudhe ki jad dhoondho. Surya aur doosre devtaon ka naam leke yeh baat zor se bolo.

Verse 60

न मेऽस्ति वित्तं न धनं न चान्यच्छ्राद्धस्य योग्यं स्वपितॄन् नतोऽस्मि । तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ भुजौ तौ ततो वर्त्मनि मारुतस्य ॥ १३.६० ॥

Mere paas paisa nahi, koi daan dene ko kuch nahi. Phir bhi main apne purkho ko namaste karta hoon. Meri bhakti se woh khush hon. Yeh dono haath mera daan hai, hawa ke raaste chalte raho.

Verse 61

इत्येतत् पितृभिर्गीतं भावाभावप्रयोजनम् । कृतं तेन भवेत् श्राद्धं य एवं कुरुते द्विज ॥ १३.६१ ॥

Purkhon ne yeh baat batayi hai, bhakti se kaise kaam karna hai. Jo aisa karta hai, uska kaam poora ho jata hai. Brahmin, yeh shraadh maana jaata hai.