Adhyaya 12: Supratīka’s Hymn to Rāma and the Granting of a Boon through Divine Manifestation

Verse 1

श्रीवराह उवाच । ततः पुत्रं रथाङ्गाग्निदग्धं श्रुत्वा नृपोत्तमः । सुप्रतीकः प्रतीतात्मा चिन्तयामास पार्थिवः । तस्य चिन्तयतस्त्वेवं तदा बुद्धिरजायत ॥ १२.१ ॥

Varaha ne kaha. Raja Supratika ko pata chala ki uska beta chakra ki aag mein jal gaya. Woh bahut bada raja tha aur dimaag mein shant tha. Woh sochne laga ki ab kya kare. Jab woh soch raha tha, tab uske mann mein ek raasta nazar aaya.

Verse 2

चित्रकूटे गिरौ विष्णुः सदा रामेति कीर्त्यते । ततोऽहं रामसंज्ञेन नाम्ना स्तौमि जगत्पतिम् ॥ १२.२ ॥

Chitrakoot parvat par Vishnu ko hamesha Ram ke naam se yaad kiya jaata hai. Isliye main bhi jagat ke swami ko Ram ke naam se hi bhakti karta hoon.

Verse 3

सुप्रतीक उवाच । नमामि रामं नरनाथमच्युतं कविं पुराणं त्रिदशारिनाशनम् । शिवस्वरूपं प्रभवं महेश्वरं सदा प्रपन्नार्तिहरं धृतश्रियम् ॥ १२.३ ॥

Supratika ne kaha. Main Ram ko pranam karta hoon. Woh logon ke swami hain aur kabhi nahi gire. Woh purane hain aur devtaon ke dushman ko khatam karte hain. Woh acche hain aur sabse bade hain. Jo log unki sharan mein aate hain, unka dukh door karte hain. Unme chamak hai.

Verse 4

भवान् सदा देव समस्ततेजसां करोषि तेजांसि समस्तरूपधृक् । क्षितौ भवान् पञ्चगुणस्तथा जले चतुःप्रकारस्त्रिविधोऽथ तेजसि । द्विधाऽथ वायौ वियति प्रतिष्ठितो भवान् हरे शब्दवपुः पुमानसि ॥ १२.४ ॥

Bhagwan, tum sabki shakti ko badhaate ho aur har roop mein ho. Dharti mein tum paanch gun ke saath ho. Paani mein chaar gun ke saath ho. Aag mein teen gun ke saath ho. Hawa mein do gun ke saath ho. Aur aasmaan mein tum shabd roop mein ho.

Verse 5

भवान् शशी सूर्यहुताशनोऽसि त्वयि प्रलीनं जगदेतदुच्यते । भवत्प्रतिष्ठं रमते जगत् यतः स्तुतोऽसि रामेति जगत् प्रतिष्ठितम् ॥ १२.५ ॥

Tum chaand ho, suraj ho aur yagya ki aag ho. Log kehte hain ki yeh poora duniya tumme mil jaata hai. Kyunki duniya tumme tikti hai, isliye tumhe Ram kehte hain. Duniya tumme hi sthir hai.

Verse 6

भवार्णवे दुःखतरोर्मिसङ्कुले तथाक्षमाणाग्रहणेऽतिभीषणे । न मज्जति त्वत्स्मरणप्लवो नरः स्मृतोऽसि रामेति तथा तपोवने ॥ १२.६ ॥

Sansar samundar mein dukh ki waves hain, bohot bhayanak hai. Jo tumhe yaad rakhta hai woh doobta nahi. Isliye tapovan mein log Rama Rama kehte hain.

Verse 7

वेदेषु नष्टेषु भवांस्तथा हरे करोषि मात्स्यं वपुरात्मनः सदा । युगक्षये रञ्जितसर्वदिङ्मुखो भवांस्तथाग्निर्बहुरूपधृग्विभो ॥ १२.७ ॥

Jab Ved kho jaate hain, Hari tum machhli ban jaate ho. Yug ke end mein tum aag ban jaate ho, charo taraf chamakte ho.

Verse 8

कौर्मं तथा ते वपुरास्थितः सदा युगे युगे माधव तोयमन्थने । न चान्यदस्तीति भवत्समं क्वचिज्जनार्दनाद्यः स्वयं भूतमुत्तमम् ॥ १२.८ ॥

Madhav, tum har yug mein kachhua bante ho jab samundar mathan hota hai. Tum jaisa koi nahi, Janardan. Tum sabse bade ho.

Verse 9

त्वया ततम् विश्वमिदं महात्मन् स्वकाखिलान् वेद दिशश्च सर्वाः । कथं त्वमाद्यं परमं तु धाम विहाय चान्यं शरणं व्रजामि ॥ १२.९ ॥

Tum is poori duniya mein ho, tum sab jaante ho. Main tumhe chhod ke kisi aur ke paas kaise jaun? Tum hi mera asli ghar ho.

Verse 10

भवान् एकः पूर्वम् आसीत् ततश्च त्वत्तो मही सलिलं वह्निरुच्चैः । वायुस् तथा खं च मनोऽपि बुद्धि-श्चेतोगुणास्तत्प्रभवं च सर्वम् ॥ १२.१० ॥

Shuru mein sirf tum the. Tumse zameen bani, paani bana, aag bani, hawa bani, aasmaan bana. Fir dimaag bana, buddhi bani, sab kuch tumse nikla.

Verse 11

त्वया ततं विश्वमिदं समस्तं सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे । समस्तविश्वेश्वर विश्वमूर्ते सहस्रबाहो जय देव देव । नमोऽस्तु रामाय महानुभाव ॥ १२.११ ॥

Tumne poora brahmand apne mein liya hua hai. Mere hisaab se tum hi woh purana purush ho. Tum sab duniya ke malik ho, tum hi brahmand ki shakal ho. Hazaar haath wale, devon ke dev, tumhari jay ho. Ram ko namaste, jo bade aadmi hain.

Verse 12

इति स्तुतो देववरः प्रसन्नः तदा राज्ञः सुप्रतीकस्य मूर्तिम् । संदर्शयामास ततोऽभ्युवाच वरं वृणीष्वेति च सुप्रतीकम् ॥ १२.१२ ॥

Jab raja ne itni tareef ki, to bhagwan khush ho gaye. Phir unhone raja Supratika ko apna asli roop dikhaya. Uske baad unhone Supratika se kaha ki koi vard maang lo.

Verse 13

एवं श्रुत्वा वचनं तस्य राजा ससम्भ्रमं देवदेवं प्रणम्य । उवाच देवेश्वर मे प्रयच्छ लयं यदास्ते परमं वपुस्ते ॥ १२.१३ ॥

Yeh sun ke raja dar gaya aur bhagwan ko matha tek diya. Usne kaha, devon ke malik, mujhe woh jagah de do jahan tumhara sabse bada roop rehta hai.

Verse 14

इतीरिते राजवरः क्षणेन लयं तथाऽगादसुरघ्नमूर्तौ । स्थितस्तस्मिन्नात्मभूतो विमुक्तः स भूमिपः कर्मकाण्डैरनेकैः ॥ १२.१४ ॥

Jaise hi raja ne yeh kaha, usne turant bhagwan ke roop mein mil gaya. Woh raja usmein ghul gaya aur mukti pa gaya. Usne bahut saare puja-path kiye the, phir bhi woh azaad ho gaya.

Verse 15

श्रीवराह उवाच । इतीरितं ते तु मया पुराणं स्वायम्भुवे चादिकृतैकदेशम् । शक्यं न चास्यैर्बहुभिः सहस्रैरपीह केनापि मुखेन वक्तुम् ॥ १२.१५ ॥

Varaha bhagwan bole, Maine tumhe yeh purana bataya jo Manu ke time se chal raha hai. Lekin isko poora batana mushkil hai. Agar kisi ke paas hazaron munh bhi ho, to bhi woh isko poora nahi kah sakta.

Verse 16

उद्देशतः संस्मृतमात्रमेतन् मया भद्रे कथितं ते पुराणम् । समुद्रतोयात् परिमाणसृष्टिः क्वचित् क्वचिद् वृत्तमथो ह्यनर्घ्यम् ॥ १२.१६ ॥

Devi, maine tumhe yeh Puran thoda-thoda bataya hai, jitna yaad aaya. Samundar ke paani se hi duniya banne ka hisaab shuru hota hai. Aur kahin-kahin aise kissa bhi hain jo bahut keemti hain.

Verse 17

स्वयम्भुवा कथितं ब्रह्मणाऽपि नारायणेनेपि कुतो भवेऽन्यः । अशक्यमस्माभिरितीरितं ते तन्मूर्त्तित्वात् स्मरणेनेदमाद्यम् ॥ १२.१७ ॥

Yeh baat Brahma ne bhi batayi thi, aur Narayan ne bhi. Phir koi aur kaise batayega? Hum toh samjha bhi nahi pa rahe. Lekin jab isne roop liya, tab yaad karne se pata chalta hai ki yeh kitna purana hai.

Verse 18

समुद्रे बालुकासंख्या विद्यते रजसः क्षितौ । न तु सृष्टेः पुनः संख्या क्रीडतः परमेष्ठिनः ॥ १२.१८ ॥

Samundar mein jitni ret ke kankar hain, unka hisaab lagaya ja sakta hai. Dharti par jitni dhool hai, uska bhi hisaab ho sakta hai. Lekin Brahma ji kitni baar duniya banate hain, jab woh khelte hain, uska koi hisaab nahi.

Verse 19

एष नारायणस्यांशो मया प्रोक्तः शुचिस्मिते । क्रीते वृत्तान्त एषश्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १२.१९ ॥

Devi, tumhari muskaan kitni saaf hai. Maine tumhe Narayan ka yeh hissa bataya hai. Yeh poora kissa maine jaise hua waise bataya. Ab tum aur kya sunna chahti ho?