
Sukta 3.1
Viśvāmitra (traditional for RV 3.1, Agni hymn)
Agni
Triṣṭubh (standard for many Agni hymns in this section; verify by critical meter count)
Is mantra mein Agni ko bulaya ja raha hai jo ek roshan pujari aur paigambar hai. Wo yagya ko sahi banata hai aur devtaon ko hamare paas laata hai. Agni shanti aur sahi vyavastha bhi sthirta hai. Isme Agni ko kai roop mein bataya gaya hai, jaise paani mein paida hua aur tez teerth ghode jaisa. Wo gaiyan, yaani kirnein aur dhan, ko bahar lata hai. Rishi Agni se mangte hain ki humesha khushali aur acha sansar mile. Wo aulad ki jeet aur ghar mein pyar chahte hain.
Mantra 1
सोमस्य मा तवसं वक्ष्यग्ने वह्निं चकर्थ विदथे यजध्यै । देवाँ अच्छा दीद्यद्युञ्जे अद्रिं शमाये अग्ने तन्वं जुषस्व ॥
Agni, Som ka woh maza humare liye le aa. Tu ne aag taiyaar ki hai yagya ke liye. Chamak ke tu devtaon ko bulata hai aur pathar jodta hai Som nikaalne ke liye. Agni, shanti ke liye hamare sharir ko apna le.
Mantra 2
प्राञ्चं यज्ञं चकृम वर्धतां गीः समिद्भिरग्निं नमसा दुवस्यन् । दिवः शशासुर्विदथा कवीनां गृत्साय चित्तवसे गातुमीषुः ॥
Hum ne yagya shuru kar diya hai, ab bolne ki shakti badhti rahe. Lakdi jala ke hum Agni ki puja karte hain, sir jhuka ke. Rishiyon ne aasman se yeh sab baatein sikhi hain. Gritsamada ke liye bhi raasta khula hai aage badhne ka.
Mantra 3
मयो दधे मेधिरः पूतदक्षो दिवः सुबन्धुर्जनुषा पृथिव्याः । अविन्दन्नु दर्शतमप्स्वन्तर्देवासो अग्निमपसि स्वसॄणाम् ॥
Woh hamein khushi deta hai, samajhdar hai, aur uska kaam saaf hai. Aasman ka rishtedaar hai, dharati se paida hua. Devtaon ne paani mein chhupa hua Agni dhundh liya, jaise koi chhupa hua chirag mil gaya ho.
Mantra 4
अवर्धयन्त्सुभगं सप्त यह्वीः श्वेतं जज्ञानमरुषं महित्वा । शिशुं न जातमभ्यारुरश्वा देवासो अग्निं जनिमन्वपुष्यन् ॥
Saat nadiyon ne usko bada kiya. Paidalte hi woh safed tha aur chamak raha tha. Jaise ghode naya baccha dekh ke daudte hain, waise hi devta Agni ke paas gaye aur usko bada kiya.
Mantra 5
शुक्रेभिरङ्गै रज आततन्वान्क्रतुं पुनानः कविभिः पवित्रैः । शोचिर्वसानः पर्यायुरपां श्रियो मिमीते बृहतीरनूनाः ॥
Agni chamke hue angon ke saath aasman mein failta hai. Woh rishiyon ke saath milke insaan ke mann ko saaf karta hai. Aag pehne hue, woh paani ki jaan ban jata hai. Woh paani ki chamak ko napta hai, woh chamak bahut badi hai, kabhi khatam nahi hoti.
Mantra 6
वव्राजा सीमनदतीरदब्धा दिवो यह्वीरवसाना अनग्नाः । सना अत्र युवतयः सयोनीरेकं गर्भं दधिरे सप्त वाणीः ॥
Woh chamakte hue chale, awaaz karke, aasman ki taqatwar shaktiyan, bina aag ke bah rahi hain. Yahan purane zamane se yeh shaktiyan ek hi garbh mein rehti hain. Saat awaazein ek hi chiz ko chupa ke rakhti hain, ek aag ka beej jo sach hai.
Mantra 7
स्तीर्णा अस्य संहतो विश्वरूपा घृतस्य योनौ स्रवथे मधूनाम् । अस्थुरत्र धेनवः पिन्वमाना मही दस्मस्य मातरा समीची ॥
Uske liye bahut saari shaktiyan phaili hui hain, sab milkar. Chamakte prakash ke garbh mein meetha ras bahata hai. Yahan poshak dhaarein khadi hain, barkat se bhari hui. Yeh dono badi maayein chamatkar karne wale ki saath mein chalti hain.
Mantra 8
बभ्राणः सूनो सहसो व्यद्यौद्दधानः शुक्रा रभसा वपूंषि । श्चोतन्ति धारा मधुनो घृतस्य वृषा यत्र वावृधे काव्येन ॥
Chamakta hua, bal ka beta, woh chaaron taraf failta hai. Woh chamak aur tezi ke saath aata hai. Dhaarein se shahad aur ghee jaisa meetha ras tapakta hai. Woh bail wahan bada hota hai rishi ki shakti se.
Mantra 9
पितुश्चिदूधर्जनुषा विवेद व्यस्य धारा असृजद्वि धेनाः । गुहा चरन्तं सखिभिः शिवेभिर्दिवो यह्वीभिर्न गुहा बभूव ॥
Woh baap ka sthan bhi jaanta hai, janam se. Usne apni dhaarein chhod di hain, poshak shaktiyan azaad kar di hain. Woh chupa ke ghoomta hai apne achhe doston ke saath, aasman ki taqaton ke saath, ab woh chupa nahi raha.
Mantra 10
पितुश्च गर्भं जनितुश्च बभ्रे पूर्वीरेको अधयत्पीप्यानाः । वृष्णे सपत्नी शुचये सबन्धू उभे अस्मै मनुष्ये नि पाहि ॥
Agni ne baap aur paida karne wale dono ka beej apne paas liya. Woh akele hai, lekin usne bahut saari shaktiyon ko paani pilaya hai. Do behne hain jo ek dusre ki rivl hain, dono ek hi bail ke liye hain. Dono saaf hain, dono ke apne log hain. In dono ki madad se yeh insaan sahi jagah par rahe.
Mantra 11
उरौ महाँ अनिबाधे ववर्धापो अग्निं यशसः सं हि पूर्वीः । ऋतस्य योनावशयद्दमूना जामीनामग्निरपसि स्वसॄणाम् ॥
Woh bade khule jagah mein badha hai, jahan koi rok nahi sakta. Paani ne apni purani taakat Agni mein daal di hai. Woh sachchai ke garbh mein rehta hai, ghar mein basne wala. Agni apni behno ke kaam mein laga hai.
Mantra 12
अक्रो न बभ्रिः समिथे महीनां दिदृक्षेयः सूनवे भाऋजीकः । उदुस्रिया जनिता यो जजानापां गर्भो नृतमो यह्वो अग्निः ॥
Agni tez ghode jaisa hai, badi ladai mein peela chamakta hua. Use dekhna chahiye, woh chamakdaar beta hai. Usne chamakde hue janwaron ko uthaya hai. Woh unhe paida karne wala hai, paani ka beej. Agni sabse bada mard hai, badi taakat wala.
Mantra 13
अपां गर्भं दर्शतमोषधीनां वना जजान सुभगा विरूपम् । देवासश्चिन्मनसा सं हि जग्मुः पनिष्ठं जातं तवसं दुवस्यन् ॥
Yeh paani ka beej hai jo dikhata hai, aur pedon ki growth hai. Aasman ke jungle ne isko paida kiya, jo bhagwan ki daya se bana hai. Bhagwan bhi apne mann se mil ke aaye hain. Is paida hone wali cheez ki seva karne ke liye, jo bahut taakatwar hai.
Mantra 14
बृहन्त इद्भानवो भाऋजीकमग्निं सचन्त विद्युतो न शुक्राः । गुहेव वृद्धं सदसि स्वे अन्तरपार ऊर्वे अमृतं दुहानाः ॥
Bade bade chamakdar kiran Agni se jud gaye hain, bijli ki tarah chamakte hue. Woh chupe kamre mein bada hua hai, apni jagah ke andar. Woh bade khule area mein amrit nikaal rahe hain.
Mantra 15
ईळे च त्वा यजमानो हविर्भिरीळे सखित्वं सुमतिं निकामः । देवैरवो मिमीहि सं जरित्रे रक्षा च नो दम्येभिरनीकैः ॥
Main Agni ko samarpit hoke puja karta hoon. Main unki dosti maangta hoon aur unka aashirwad chahta hoon. Deviyon ke saath milke hum gaane wale logon ke liye madad banao. Aur apne ghar ke roop se humari raksha karo.
Mantra 16
उपक्षेतारस्तव सुप्रणीतेऽग्ने विश्वानि धन्या दधानाः । सुरेतसा श्रवसा तुञ्जमाना अभि ष्याम पृतनायूँरदेवान् ॥
Agni, hum tumhare paas rehna chahte hain. Tumhara saath lekar hum saari khushiyan paana chahte hain. Tumhari taakat aur naam ke saath aage badhke hum unko harana chahte hain jo bhagwan ke bina ladai dhundte hain.
Mantra 17
आ देवानामभवः केतुरग्ने मन्द्रो विश्वानि काव्यानि विद्वान् । प्रति मर्ताँ अवासयो दमूना अनु देवान्रथिरो यासि साधन् ॥
Agni, tum deviyon ke liye chamakne wala diya ban gaye ho. Tum khush rehte ho aur saari gyaani baatein jaante ho. Tum insaanon ko bhagwan ke ghar ki taraf le jaate ho. Jaise koi driver, tum deviyon ke saath chalke kaam poora karte ho.
Mantra 18
नि दुरोणे अमृतो मर्त्यानां राजा ससाद विदथानि साधन् । घृतप्रतीक उर्विया व्यद्यौदग्निर्विश्वानि काव्यानि विद्वान् ॥
Woh ghar mein baith gaye, jo insaanon ke beech amar hain. Raja ki tarah woh sab kaam karte hain. Ghee jaisi chamak se woh chaaron taraf chamke. Agni jo saari gyaani baatein jaante hain.
Mantra 19
आ नो गहि सख्येभिः शिवेभिर्महान्महीभिरूतिभिः सरण्यन् । अस्मे रयिं बहुलं संतरुत्रं सुवाचं भागं यशसं कृधी नः ॥
Humein milne aa, acche dost ki tarah. Badi madad kar, humein safe rakh. Humein dhan de, bahut saara. Humein accha hissa de, jiska sab log naam lein.
Mantra 20
एता ते अग्ने जनिमा सनानि प्र पूर्व्याय नूतनानि वोचम् । महान्ति वृष्णे सवना कृतेमा जन्मञ्जन्मन्निहितो जातवेदाः ॥
Agni, yeh teri purani janmein hain. Main nayi bhi batata hoon. Tere liye badi puja hoti hai. Har janam mein Jataveda andar chupa hota hai, jalne ke liye.
Mantra 21
जन्मञ्जन्मन्निहितो जातवेदा विश्वामित्रेभिरिध्यते अजस्रः । तस्य वयं सुमतौ यज्ञियस्यापि भद्रे सौमनसे स्याम ॥
Har janam mein Agni andar chupa hota hai. Vishwamitra rishi use lagatar jalate rehte hain. Hum us agni ki acchi nazar mein rahein. Humara dil khush rahe aur mann saaf rahe.
Mantra 22
इमं यज्ञं सहसावन्त्वं नो देवत्रा धेहि सुक्रतो रराणः । प्र यंसि होतर्बृहतीरिषो नोऽग्ने महि द्रविणमा यजस्व ॥
Hey Agni, tu balwan hai. Is yagya ko bhagwan ki taraf le ja. Tu khush ho ke hamare liye accha soch. Hamein bade-bade ashirwad de. Hey Agni, hamare liye bada dhan la.
Mantra 23
इळामग्ने पुरुदंसं सनिं गोः शश्वत्तमं हवमानाय साध । स्यान्नः सूनुस्तनयो विजावाग्ने सा ते सुमतिर्भूत्वस्मे ॥
Hey Agni, jo log pukarte hain unki sun. Ila ke liye hamesha ke liye dhan aur gai mil jaye. Hamare ghar beta ho jo jeet kar aaye. Hey Agni, yeh teri acchi nazar ho hampe.
It praises Agni as the power that makes sacrifice work: he carries offerings, brings the gods close, and turns ritual action into peace, prosperity, and protection.
It points to Agni’s hidden, cosmic origin—fire existing in subtle form within waters and creation—showing that the ritual flame reflects a universal principle.
Harmony (śam), lasting wealth and radiance symbolized by the “cow,” and a strong, victorious child—ending with a request for Agni’s favorable guidance (sumati).
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.