Adhyaya 14
Purva BhagaAdhyaya 1497 Verses

Adhyaya 14

Dakṣa-yajña-bhaṅgaḥ — Dadhīci’s Teaching and the Destruction of Dakṣa’s Sacrifice

पिछले अध्याय के अंत से आगे बढ़ते हुए नैमिषारण्य के ऋषि सूत से पूछते हैं कि वैवस्वत-मन्वंतर की उत्पत्ति कैसे हुई और शिव के शाप के बाद दक्ष का क्या हुआ। सूत बताते हैं कि दक्ष ने गंगाद्वार में फिर यज्ञ किया; देवता शिव के बिना आए। दधीचि ने शंकर को यज्ञ-भाग से वंचित करने पर दक्ष को टोका और सिद्धांत स्पष्ट किया कि परमेश्वर को स्थूल मूर्ति-कल्पनाओं तक सीमित नहीं किया जा सकता; नारायण और रुद्र एक ही काल-तत्त्व तथा यज्ञ के अंतर्यामी साक्षी हैं। तमस और माया से ढके दक्ष-पक्ष के लोग नहीं माने; दधीचि ने विरोधी ब्राह्मणों को कलियुग में बहिर्वैदिक प्रवृत्तियों की ओर जाने का शाप दिया। देवी ने पुराने अपमान को स्मरण कर यज्ञ-विनाश चाहा; शिव ने वीरभद्र और भद्रकाली को रुद्रगणों सहित प्रकट किया, जिन्होंने यज्ञशाला का ध्वंस किया, देवताओं का अपमान किया और विष्णु की बढ़त भी रोकी। ब्रह्मा के हस्तक्षेप पर शिव प्रकट हुए, स्तुति स्वीकार की, कहा कि सभी यज्ञों में उनका पूजन अनिवार्य है, दक्ष को भक्ति का उपदेश दिया और कल्पांत में उसे गणेश-पद का वर दिया। फिर ब्रह्मा ने विष्णु-रुद्र की अद्वैतता और निंदा-त्याग का उपदेश देकर कथा को दक्ष की संतति व कन्याओं की वंशावली की ओर मोड़ा।

All Adhyayas

Shlokas

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्माहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयोदशो ऽध्यायः नैमिषीया ऊचुः देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् / उत्पत्तिं विस्तरात् सूत ब्रूहि वैवस्वते ऽन्तरे

इस प्रकार श्रीकूर्मपुराण की षट्माहस्त्री संहिता के पूर्वविभाग का तेरहवाँ अध्याय समाप्त हुआ। नैमिषारण्य के ऋषि बोले—हे सूत! वैवस्वत मन्वंतर में देवों, दानवों, गंधर्वों, नागों और राक्षसों की उत्पत्ति हमें विस्तार से कहिए।

Verse 2

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः / किमकार्षोन्महाबुद्धे श्रोतुमिच्छाम सांप्रतम्

हे राजन्! प्राचेतस पुत्र दक्ष को पूर्व में शंभु ने शाप दिया था। हे महाबुद्धिमान! उसके बाद उसने क्या किया—यह हम अभी सुनना चाहते हैं।

Verse 3

सूत उवाच वक्ष्ये नारायणेनोक्तं पूर्वकल्पानुषङ्गिकम् / त्रिकालबद्धं पापघ्नं प्रजासर्गस्य विस्तरम्

सूत बोले—मैं नारायण द्वारा कहा गया, पूर्व-कल्पों से जुड़ा, त्रिकाल-नियत, पाप-नाशक तथा प्रजा-सृष्टि के विस्तार को यथावत् सुनाऊँगा।

Verse 4

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः / विनिन्द्य पूर्ववैरेण गङ्गाद्वरे ऽयजद् भवम्

प्राचेतस-पुत्र राजा दक्ष, जो पहले शम्भु द्वारा शप्त था, बाद में भी पुराने वैर से प्रेरित होकर निन्दा करता हुआ गङ्गाद्वार में भव (शिव) की पूजा करने लगा।

Verse 5

देवाश्च सर्वे भागार्थमाहूता विष्णुना सह / सहैव मुनिभिः सर्वैरागता मुनिपुङ्गवाः

विष्णु के साथ अपने-अपने भाग के हेतु बुलाए गए सभी देवता आए; और समस्त मुनियों के साथ मुनिपुङ्गव भी वहाँ उपस्थित हुए।

Verse 6

दृष्ट्वा देवकुलं कृत्स्नं शङ्करेण विनागतम् / दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत्

समस्त देवसमूह को शङ्कर के बिना आया देखकर, दधीचि नामक ब्रह्मर्षि ने तब प्राचेतस (दक्ष) से कहा।

Verse 7

दधीच उवाच ब्रह्मादयः पिशाचान्ता यस्याज्ञानुविधायिनः / स देवः सांप्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते

दधीचि बोले—ब्रह्मा आदि से लेकर पिशाचों तक, सब जिसके आदेश के अनुवर्ती हैं; वही देव अब रुद्र रूप में हैं—तो विधि के अनुसार उनकी पूजा क्यों न हो?

Verse 8

दक्ष उवाच सर्वेष्वेव हि यज्ञेषु न भागः परिकल्पितः / न मन्त्रा भार्यया सार्धं शङ्करस्येति नेज्यते

दक्ष ने कहा—सभी यज्ञों में शंकर के लिए कोई भाग निश्चित नहीं किया गया है; और पत्नी सहित मंत्रों से शंकर की पूजा भी नहीं की जाती।

Verse 9

विहस्य दक्षं कुपितो वचः प्राह महामुनिः / शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वज्ञानमयः स्वयम्

तब महर्षि—हँसते हुए भी क्रुद्ध होकर—दक्ष से बोले; और सब देवता सुन रहे थे। वह स्वयं सर्वज्ञता का साक्षात् स्वरूप था।

Verse 10

दधीच उवाच यतः प्रवृत्तिर्विश्वेषां यश्चास्य परमेश्वरः / संपूज्यते सर्वयज्ञैर्विदित्वा किल शङ्करः

दधीचि ने कहा—जिससे समस्त जगतों की प्रवृत्ति होती है और जो उनका परमेश्वर है; उसे ऐसा जानकर लोग निश्चय ही सभी यज्ञों द्वारा शंकर की सम्यक् पूजा करते हैं।

Verse 11

न ह्यं शङ्करो रुद्रः संहर्ता तामसो हरः / नग्नः कपाली विकृतो विश्वात्मा नोपपद्यते

क्योंकि मैं (केवल) संहारक रुद्र-शंकर, तमोगुणी ‘हर’ मात्र नहीं हूँ। विश्वात्मा को नग्न, कपालधारी या विकृत रूप वाला मानना उचित नहीं।

Verse 12

ईश्वरो हि जगत्स्त्रष्टा प्रभुर्नारायणः स्वराट् / सत्त्वात्मको ऽसौ भगवानिज्यते सर्वकर्मसु

नारायण ही ईश्वर हैं—जगत् के स्रष्टा, प्रभु और स्वराज्। वह भगवान् सत्त्वस्वरूप हैं; सभी कर्मों और विधियों में उन्हीं की पूजा होती है।

Verse 13

दधीच उवाच किं त्वया भगवानेष सहस्त्रांशुर्न दृश्यते / सर्वलोकैकसंहर्ता कालात्मा परमेश्वरः

दधीच बोले—तुम्हें यह सहस्र-किरणों वाला भगवान् (सूर्य) क्यों नहीं दिखता? वही कालस्वरूप परमेश्वर, समस्त लोकों का एकमात्र संहारकर्ता है।

Verse 14

यं गृणन्तीह विद्वांसो धार्मिका ब्रह्मवादिनः / सो ऽयं साक्षी तीव्ररोचिः कालात्मा शाङ्करीतनुः

जिनका यहाँ विद्वान, धर्मात्मा और ब्रह्मवादी निरन्तर स्तवन करते हैं—वही साक्षी हैं; तीव्र तेजस्वी, कालस्वरूप, और शाङ्कर (शिव) देहधारी।

Verse 15

एष रुद्रो महादेवः कपर्दे च घृणी हरः / आदित्यो भगवान् सूर्यो नीलग्रीवो विलोहितः

यही रुद्र महादेव हैं—कपर्दी, घृणी और हर। यही आदित्य, भगवान् सूर्य—नीलग्रीव और विलोहित भी हैं।

Verse 16

संस्तूयते सहस्त्रांशुः सामगाध्वर्युहोतृभिः / पश्यैनं विश्वकर्माणं रुद्रमूर्ति त्रयीमयम्

सहस्रांशु (सूर्य) की स्तुति सामगान करने वाले, अध्वर्यु और होतृ करते हैं। उसे देखो—विश्वकर्मा, रुद्रमूर्ति, और वेदत्रयीमय।

Verse 17

दक्ष उवाच य एते द्वादशादित्या आगता यज्ञभागिनः / सर्वे सूर्या इति ज्ञेया न ह्यान्यो विद्यते रविः

दक्ष बोले—ये जो बारह आदित्य यज्ञभाग लेने हेतु आए हैं, वे सब ‘सूर्य’ ही समझे जाने चाहिए; क्योंकि उसके अतिरिक्त कोई अन्य रवि नहीं है।

Verse 18

एवमुक्ते तु मुनयः समायाता दिदृक्षवः / बाढमित्यब्रुवन् वाक्यं तस्य साहाय्यकारिणः

यह कहे जाने पर, देखने की उत्कंठा से ऋषि एकत्र हुए। उन्होंने “बाढ़म्—ऐसा ही हो” कहकर उसकी बात स्वीकार की और उसके सहायक बन गए।

Verse 19

तमसाविष्टमनसो न पश्यन्ति वृषध्वजम् / सहस्त्रशो ऽथ शतशो भूय एव विनिन्द्यते

जिनके मन तमस से आच्छन्न हैं, वे वृषध्वज (शिव) का दर्शन नहीं करते। उलटे वह बार-बार—हज़ारों और सैकड़ों बार—निन्दित किया जाता है।

Verse 20

निन्दन्तो वैदिकान् मन्त्रान् सर्वभूतपतिं हरम् / अपूजयन् दक्षवाक्यं मोहिता विष्णुमायया

विष्णु की माया से मोहित होकर उन्होंने वैदिक मन्त्रों की निन्दा की और सर्वभूतपति हर (शिव) का पूजन न किया। वे दक्ष के वचन के पीछे चले और आराधना रोक दी।

Verse 21

देवाश्च सर्वे भागार्थमागता वासवादयः / नापश्यन् देवमीशानमृते नारायणं हरिम्

इन्द्र आदि समस्त देव अपने-अपने भाग के लिए आए; परन्तु उन्होंने नारायण हरि के अतिरिक्त किसी अन्य परमेश्वर—ईशान—का दर्शन न किया।

Verse 22

हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः / पश्यतामेव सर्वेषां क्षणादन्तरधीयत

हिरण्यगर्भ—भगवान् ब्रह्मा, ब्रह्मविदों में श्रेष्ठ—सबके देखते-देखते क्षणभर में ही अन्तर्धान हो गए।

Verse 23

अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम् / रक्षकं जगतां देवं जगाम शरणं स्वयम्

भगवान् के अन्तर्धान हो जाने पर दक्ष स्वयं जगतों के रक्षक देव—नारायण हरि—की शरण में गए।

Verse 24

प्रवर्तयामास च तं यज्ञं दक्षो ऽथ निर्भयः / रक्षते भगवान् विष्णुः शरणागतरक्षकः

तब निर्भय होकर दक्ष ने उस यज्ञ को प्रवर्तित किया; क्योंकि शरणागत-रक्षक भगवान् विष्णु ही रक्षा करते हैं।

Verse 25

पुनः प्राह च तं दक्षं दधीचो भगवानृषिः / संप्रेक्ष्यर्षिगणान् देवान् सर्वान् वै ब्रह्मविद्विषः

तब भगवान् ऋषि दधीचि ने फिर दक्ष से कहा; और समस्त ऋषिगणों व देवताओं को देखकर ब्रह्म-विरोधियों को संबोधित किया।

Verse 26

अपूज्यपूजने चैव पूज्यानां चाप्यपूजने / नरः पापमवाप्नोति महद् वै नात्र संशयः

जो अयोग्य का पूजन करता है और पूज्य जनों का पूजन नहीं करता, वह मनुष्य महान पाप को प्राप्त होता है—इसमें संदेह नहीं।

Verse 27

असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानना / दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः

जहाँ दुष्टों का पक्ष लिया जाता है और सज्जनों का अपमान होता है, वहाँ देवकृत भयंकर दण्ड तुरंत गिरता है।

Verse 28

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः शशापेश्वरविद्विषः / समागतान् ब्राह्मणांस्तान् दक्षसाहाय्यकारिणः

ऐसा कहकर उस विप्र-ऋषि ने ईश्वर-द्वेषियों—दक्ष के सहायक बनने को एकत्र हुए उन ब्राह्मणों—को शाप दिया।

Verse 29

यस्माद् बहिष्कृता वेदा भवद्भिः परमेश्वरः / विनिन्दितो महादेवः शङ्करो लोकवन्दितः

क्योंकि तुमने वेदों को तिरस्कृत किया है, इसलिए तुमने लोकवन्दित परमेश्वर—महादेव शंकर—की निन्दा की है।

Verse 30

भविष्यध्वं त्रयीबाह्याः सर्वे ऽपीश्वरविद्विषः / निन्दन्तो ह्यैश्वरं मार्गं कुशास्त्रासक्तमानसाः

तुम सब त्रयी-वेद से बहिष्कृत हो जाओगे; तुम सब ईश्वर-द्वेषी बनोगे—कुशास्त्रों में आसक्त मन से प्रभु के मार्ग की निन्दा करते रहोगे।

Verse 31

मिथ्याधीतसमाचारा मिथ्याज्ञानप्रलापिनः / प्राप्य घोरं कलियुगं कलिजैः किल पीडिताः

उनका आचार मिथ्या-अध्ययन से बनेगा और वे मिथ्या ‘ज्ञान’ का प्रलाप करेंगे; घोर कलियुग में पहुँचकर वे कलि-जनों/कलि-जनित दोषों से पीड़ित होंगे।

Verse 32

त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं गच्छध्वं नरकान् पुनः / भविष्यति हृषीकेशः स्वाश्रितो ऽपि पराङ्मुखः

सम्पूर्ण तपोबल को त्यागकर तुम फिर नरकों में जाओगे; और हृषीकेश—जिसे तुम अपना आश्रय कहते हो—भी तुमसे विमुख हो जाएगा।

Verse 33

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिर्विरराम तपोनिधिः / जगाम मनसा रुद्रमशेषाघविनाशनम्

ऐसा कहकर तपोनिधि ब्रह्मर्षि मौन हो गए; और मन ही मन समस्त पापों के संहारक रुद्र के समीप पहुँचे।

Verse 34

एतस्मिन्नन्तरे देवी महादेवं महेश्वरम् / पतिं पशुपतिं देवं ज्ञात्वैतत् प्राह सर्वदृक्

इसी बीच सर्वदर्शिनी देवी ने उन्हें महादेव, महेश्वर, पति, पशुपति देव जानकर यह वचन कहा।

Verse 35

देव्युवाच दक्षो यज्ञेन यजते पिता मे पूर्वजन्मनि / विनिन्द्य भवतो भावमात्मानं चापि शङ्कर

देवी बोलीं—पूर्वजन्म में मेरे पिता दक्ष यज्ञ कर रहे थे; हे शंकर, उन्होंने आपके दिव्य भाव की और अपने ही आत्मस्वरूप की निंदा की।

Verse 36

देवाः सहर्षिभिश्चासंस्तत्र साहाय्यकारिणः / विनाशयाशु तं यज्ञं वरमेकं वृणोम्यहम्

वहाँ देवता और ऋषि सहायक बनकर उपस्थित थे। “उस यज्ञ का शीघ्र विनाश कीजिए; मैं यही एक वर चुनती हूँ।”

Verse 37

एवं विज्ञापितो देव्या देवो देववरः प्रभुः / ससर्ज सहसा रुद्रं दक्षयज्ञजिघांसया

देवी द्वारा इस प्रकार निवेदित होने पर देवों में श्रेष्ठ प्रभु ने दक्ष के यज्ञ-विनाश की इच्छा से तत्क्षण रुद्र को प्रकट किया।

Verse 38

सहस्त्रशीर्षपादं च सहस्त्राक्षं महाभुजम् / सहस्त्रपाणिं दुर्धर्षं युगान्तानलसन्निभम्

वह सहस्र शिरों और चरणों वाला, सहस्र नेत्रों वाला, महाबाहु है; सहस्र हाथों वाला, अजेय, और युगान्त की अग्नि के समान प्रज्वलित है।

Verse 39

दंष्ट्राकरालं दुष्प्रेक्ष्यं शङ्खचक्रगदाधरम् / दण्डहस्तं महानादं शार्ङ्गिणं भूतिभूषणम्

वह दंष्ट्राओं से विकराल, देखने में दुर्धर्ष; शङ्ख-चक्र-गदा धारण करने वाला; हाथ में दण्ड लिए, महाघोष करने वाला, शार्ङ्गधारी, और भस्म को भूषण की भाँति धारण किए हुए प्रकट हुआ।

Verse 40

वीरभद्र इति ख्यातं देवदेवसमन्वितम् / स जातमात्रो देवेशमुपतस्थे कृताञ्जलिः

वह ‘वीरभद्र’ नाम से प्रसिद्ध हुआ, देवाधिदेव की शक्ति-सम्पदा से युक्त; और जन्म लेते ही उसने देवेश के समीप जाकर, हाथ जोड़कर, श्रद्धापूर्वक उपासना की।

Verse 41

तमाह दक्षस्य मखं विनाशय शिवोस्त्विति / विनिन्द्य मां स यजते गङ्गाद्वारे गणेश्वर

उसने मुझसे कहा—‘शिवस्वरूप होकर दक्ष के यज्ञ का विनाश करो।’ पर जिसने मेरी निन्दा की, वही गङ्गाद्वार में पूजा करता है, हे गणेश्वर!

Verse 42

ततो बन्धुप्रयुक्तेन सिंहेनैकेन लीलया / वीरभद्रेण दक्षस्य विनाशमगमत् क्रतुः

तब बन्धुओं के प्रेरित किए हुए एक ही सिंह के द्वारा, वीरभद्र ने मानो क्रीड़ा में ही, दक्ष के क्रतु (यज्ञ) को विनाश को पहुँचा दिया।

Verse 43

मन्युना चोमया सृष्टा भद्रकाली महेश्वरी / तया च सार्धं वृषभं समारुह्य ययौ गणः

क्रोध और उमा से महेश्वरी भद्रकाली प्रकट हुईं। उनके साथ गण-समूह वृषभ पर आरूढ़ होकर चल पड़ा।

Verse 44

अन्ये सहस्त्रशो रुद्रा निसृष्टास्तेन धीमता / रोमजा इति विख्यातास्तस्य साहाय्यकारिणः

उस बुद्धिमान प्रभु ने अन्य सहस्रों रुद्र भी उत्पन्न किए। वे ‘रोमज’ (रोम से जन्मे) कहलाते हैं और उसके सहायक हैं।

Verse 45

शूलशक्तिगदाहस्ताष्टङ्कोपलकरास्तथा / कालाग्निरुद्रसंकाशा नादयन्तो दिशो दश

वे हाथों में शूल, शक्ति और गदा धारण किए, तथा डंडे और पत्थर भी लिए हुए थे। कालाग्नि-रुद्र के समान दीप्त, वे गर्जना से दसों दिशाएँ गुंजा रहे थे।

Verse 46

सर्वे वृषासनारूढाः सभार्याश्चातिभीषणाः / समावृत्य गणश्रेष्ठं ययुर्दक्षमखं प्रति

वे सब वृषभ पर आरूढ़, अत्यन्त भयानक और अपनी पत्नियों सहित थे। गणों के श्रेष्ठ को घेरकर वे दक्ष के यज्ञ की ओर चल पड़े।

Verse 47

सर्वे शंप्राप्य तं देशं गङ्गाद्वारमिति श्रुतम् / ददृशुर्यज्ञदेशं तं दक्षस्यामिततेजसः

वे सब उस देश में पहुँचे, जो ‘गंगाद्वार’ नाम से प्रसिद्ध था। वहाँ उन्होंने अमित तेजस्वी दक्ष का यज्ञ-स्थल देखा।

Verse 48

देवाङ्गनासहस्त्राढ्यमप्सरोगीतनादितम् / वीणावेणुनिनादाढ्यं वेदवादाभिनादितम्

वह दिव्य सभा सहस्रों देवांगनाओं से परिपूर्ण थी, अप्सराओं के गीतों की गूँज से निनादित। वीणा और वेणु के मधुर स्वर से समृद्ध, तथा वेद-वाक्यों के गंभीर पाठ से प्रतिध्वनित थी।

Verse 49

दृष्ट्वा सहर्षिभिर्देवैः समासीनं प्रजापतिम् / उवाच भद्रया रुद्रैर्वोरभद्रः स्मयन्निव

ऋषियों और देवताओं के साथ सभा में आसीन प्रजापति को देखकर, रुद्रों सहित आए वीरभद्र ने मानो मुस्कराते हुए, शुभ किंतु दृढ़ धैर्य के साथ वचन कहा।

Verse 50

वयं ह्यनुचराः सर्वे शर्वस्यामिततेजसः / भागाभिलप्सया प्राप्ता भागान् यच्छध्वमीप्सितान्

हम सब अमित तेजस्वी शर्व (शिव) के अनुचर हैं। अपने-अपने यज्ञभाग की अभिलाषा से आए हैं; जो भाग हमें अभिप्रेत हैं, वे हमें प्रदान कीजिए।

Verse 51

अथ चेत् कस्यचिदियमाज्ञा मुनिसुरोत्तमाः / भागो भवद्भ्यो देयस्तु नास्मभ्यमिति कथ्यताम् / तं ब्रूताज्ञापयति यो वेत्स्यामो हि वयं ततः

और हे मुनि-देवोत्तमो, यदि यह किसी की आज्ञा है कि ‘भाग तो तुम्हें दिया जाए, हमें नहीं’, तो बताइए वह कौन है जो यह आदेश देता है। जिसे हम जान लेंगे, उसके अनुसार हम यथोचित आचरण करेंगे।

Verse 52

एवमुक्ता गणेशेन प्रजापतिपुरः सराः / देवा ऊचुर्यज्ञभागे न च मन्त्रा इति प्रभुम्

गणेश द्वारा प्रजापति की सभा के सम्मुख इस प्रकार कहे जाने पर, देवताओं ने प्रभु से कहा—“यज्ञभाग के विषय में मंत्र (ऐसा) नहीं कहते।”

Verse 53

मन्त्रा ऊचुः सुरान् यूयं तमोपहतचेतसः / ये नाध्वरस्य राजानं पूजयध्वं महेश्वरम्

मंत्रों ने देवताओं से कहा—“हे सुरो! तुम तम से आच्छन्न बुद्धि वाले हो, क्योंकि तुम अध्वर-यज्ञ के राजाधिराज महेश्वर की पूजा नहीं करते।”

Verse 54

ईश्वरः सर्वभूतानां सर्वभूततनुर्हरः / पूज्यते सर्वयज्ञेषु सर्वाभ्युदसिद्धिदः

ईश्वर समस्त प्राणियों के स्वामी हैं—हरि ही सब भूतों के शरीर-रूप होकर स्थित हैं। वे सभी यज्ञों में पूज्य हैं, क्योंकि वे समस्त अभ्युदय और सिद्धि प्रदान करते हैं।

Verse 55

एवमुक्ता अपीशानं मायया नष्टचेतसः / न मेनिरे ययुर्मन्त्रा देवान् मुक्त्वा स्वमालयम्

ऐसा कहे जाने पर भी माया से उनकी बुद्धि नष्ट हो गई; वे ईशान को पहचान न सके। देवताओं को छोड़ वे मंत्रधारी अपने धाम को चले गए।

Verse 56

ततः स रुद्रो भगवान् सभार्यः सगणेश्वरः / स्पृशन् कराभ्यां ब्रह्मर्षि दधीचं प्राह देवताः

तब भगवान रुद्र अपनी भार्या सहित और गणेश्वरों से सेवित होकर, दोनों हाथों से ब्रह्मर्षि दधीचि को स्पर्श कर देवताओं से बोले।

Verse 57

मन्त्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः / यस्मात् प्रसह्य तस्माद् वो नाशयाम्यद्य गर्वितम्

बल के गर्व में मतवाले तुमने मंत्रों को प्रमाण नहीं माना; इसलिए मैं तुम्हें बलपूर्वक दबाकर आज तुम्हारा अभिमान नष्ट करूँगा।

Verse 58

इत्युक्त्वा यज्ञशालां तां ददाह गणपुङ्गवः / गणेश्वराश्च संक्रुद्धा यूपानुत्पाट्य चिक्षिपुः

ऐसा कहकर शिवगणों में श्रेष्ठ ने उस यज्ञशाला को जला दिया; और क्रुद्ध गणेश्वरों ने यूप-स्तम्भों को उखाड़कर दूर फेंक दिया।

Verse 59

प्रस्तोत्रा सह होत्रा च अश्वं चैव गणेश्वराः / गृहीत्वा भीषणाः सर्वे गङ्गास्त्रोतसि चिक्षिपुः

तब भयानक रूप वाले गणेश्वरों ने प्रस्तोता और होता पुरोहितों सहित यज्ञ-अश्व को पकड़कर गंगा की धारा में फेंक दिया।

Verse 60

वीरभद्रो ऽपि दीप्तात्मा शक्रस्योद्यच्छतः करम् / व्यष्टम्भयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम्

तब दीप्तात्मा वीरभद्र ने शक्र (इन्द्र) के उठे हुए हाथ को रोक दिया; और निर्भय होकर अन्य देवताओं के हाथों को भी उसी प्रकार थाम लिया।

Verse 61

भगस्य नेत्रे चोत्पाट्य करजाग्रेण लीलया / निहत्य मुष्टिना दन्तान् पूष्णश्चैवमपातयत्

उसने खेल-खेल में नखों के अग्रभाग से भग के नेत्र उखाड़ दिए; और फिर पूषा के दाँतों को मुष्टि से मारकर उसी प्रकार उसे गिरा दिया।

Verse 62

तथा चन्द्रमसं देवं पादाङ्गुष्ठेन लीलया / धर्षयामास बलवान् स्मयमानो गणेश्वरः

उसी प्रकार बलवान् गणेश्वर ने मुस्कराते हुए, खेल-खेल में अपने पाँव के अँगूठे से चन्द्रदेव को दबाकर अपमानित किया।

Verse 63

वह्नेर्हस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया / जघान मूर्ध्नि पादेन मुनीनपि मुनीश्वराः

अग्नि के दोनों हाथ काटकर और उसकी जिह्वा को लीलापूर्वक उखाड़कर, मुनियों में श्रेष्ठ उस प्रभु ने मुनियों के भी मस्तक पर पाद से प्रहार किया।

Verse 64

तथा विष्णुं सहरुडं समायान्तं महाबलः / विव्याध निशेतैर्बाणैः स्तम्भयित्वा सुदर्शनम्

तब गरुड़ सहित आगे बढ़ते हुए विष्णु को देखकर, उस महाबली ने सुदर्शन को स्तम्भित करके तीक्ष्ण बाणों से उन्हें बेध दिया।

Verse 65

समालोक्य महाबाहुरागत्य गरुडो गणम् / जघान पक्षैः सहसा ननादाम्बुनिधिर्यथा

गण को देखकर महाबाहु गरुड़ आगे आया और सहसा पंखों से उस दल को मारने लगा; वह समुद्र की भाँति गर्जना करने लगा।

Verse 66

ततः सहस्त्रशो भद्रः ससर्ज गरुडान् स्वयम् / वैनतेयादभ्यधिकान् गरुडं ते प्रदुद्रुवुः

तब उस शुभ ने स्वयं सहस्रों गरुड़ों की सृष्टि की—वैनतेय से भी अधिक शक्तिशाली—और वे गरुड़ गरुड़ (वैनतेय) की ओर दौड़ पड़े।

Verse 67

तान् दृष्ट्वा गरुडो धीमान् पलायत महाजवः / विसृज्य माधवं वेगात् तदद्भुतमिवाभवत्

उन्हें देखकर बुद्धिमान गरुड़, महावेग से पलायन कर गया; वेगवश माधव को छोड़ दिया, और वह घटना अद्भुत-सी प्रतीत हुई।

Verse 68

अन्तर्हिते वैनतेये भगवान् पद्मसंभवः / आगत्य वारयामास वीरभद्रं च केशवम्

वैनतेय (गरुड़) के अंतर्धान हो जाने पर भगवान् पद्मसम्भव (ब्रह्मा) वहाँ आए और वीरभद्र तथा केशव—दोनों को रोक दिया।

Verse 69

प्रसादयामास च तं गौरवात् परमेष्ठिनः / संस्तूय भगवानीशः साम्बस्तत्रागमत् स्वयम्

परमेष्ठिन् के प्रति आदर से उसने उन्हें प्रसन्न करने का यत्न किया; स्तुति करके फिर भगवान ईश—साम्ब—स्वयं वहाँ पधारे।

Verse 70

वीक्ष्य देवाधिदेवं तं साम्बं सर्वगणैर्वृतम् / तुष्टाव भगवान् ब्रह्मा दक्षः सर्वे दिवौकसः

सर्वगणों से घिरे देवाधिदेव साम्ब को देखकर भगवान ब्रह्मा, दक्ष तथा समस्त देवगणों ने उनकी स्तुति की।

Verse 71

विशेषात् पार्वतीं देवीमीश्वरार्धशरीरिणीम् / स्तोत्रैर्नानाविधैर्दक्षः प्रणम्य च कृताञ्जलिः

विशेषतः दक्ष ने हाथ जोड़कर प्रणाम किया और ईश्वर के अर्धशरीर रूप में स्थित देवी पार्वती की नानाविध स्तोत्रों से स्तुति की।

Verse 72

ततो भगवती देवी प्रहसन्ती महेश्वरम् / प्रसन्नमानसा रुद्रं वचः प्राह घृणानिधिः

तब करुणा-निधि भगवती देवी, मुस्कराती हुई, प्रसन्नचित्त से महेश्वर रुद्र से वचन बोलीं।

Verse 73

त्वमेव जगतः स्त्रष्टा शासिता चैव रक्षकः / अनुग्राह्यो भगवता दक्षश्चापि दिवौकसः

हे प्रभो! आप ही जगत् के स्रष्टा, शासक और रक्षक हैं। देवताओं में कुशल दक्ष भी आपके अनुग्रह का ही पात्र है।

Verse 74

ततः प्रहस्य भगवान् कपर्दे नीललोहितः / उवाच प्रणतान् देवान् प्राचेतसमथो हरः

तब मुस्कराते हुए भगवान्—कपर्दी, नीललोहित, हर—प्राचेतस के साथ, प्रणाम किए हुए देवताओं से बोले।

Verse 75

गच्छध्वं देवताः सर्वाः प्रसन्नो भवतामहम् / संपूज्यः सर्वयज्ञेषु न निन्द्यो ऽहं विशेषतः

हे समस्त देवताओं! अब जाओ; मैं तुम पर प्रसन्न रहूँ। प्रत्येक यज्ञ में मेरा विधिवत् पूजन हो; मुझे विशेषतः निन्दित नहीं करना चाहिए।

Verse 76

त्वं चापि शृणु मे दक्ष वचनं सर्वरक्षणम् / त्यक्त्वा लोकैषणामेतां मद्भक्तो भव यत्नतः

और तुम भी, हे दक्ष! मेरी वह वाणी सुनो जो सब प्रकार से रक्षा करती है—लोक-प्रतिष्ठा की इस लालसा को छोड़कर प्रयत्नपूर्वक मेरे भक्त बनो।

Verse 77

भविष्यसि गणेशानः कल्पान्ते ऽनुग्रहान्मम / तावत् तिष्ठ ममादेशात् स्वाधिकारेषु निर्वृतः

मेरे अनुग्रह से कल्प के अंत में तुम गणों के अधिपति (गणेश) बनोगे। तब तक मेरी आज्ञा से अपने अधिकार-क्षेत्र में शांत और संतुष्ट रहो।

Verse 78

एवमुक्त्वा स भगवान् सपत्नीकः सहानुगः / अदर्शनमनुप्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः

ऐसा कहकर वह भगवान् अपनी पत्नी तथा अनुचरों सहित, अमित तेजस्वी दक्ष की दृष्टि से ओझल हो गए।

Verse 79

अन्तर्हिते महादेवे शङ्करे पद्मसंभवः / व्याजहार स्वयं दक्षमशेषजगतो हितम्

महादेव शंकर के अंतर्हित हो जाने पर पद्मसम्भव ब्रह्मा ने स्वयं दक्ष से, समस्त जगत् के हित की बात कही।

Verse 80

ब्रह्मोवाच किं तवापगतो मोहः प्रसन्ने वृषभध्वजे / यदाचष्ट स्वयं देवः पालयैतदतन्द्रितः

ब्रह्मा बोले—हे वृषभध्वज! अब जब (भगवान्) प्रसन्न हैं, क्या तुम्हारा मोह दूर हो गया? जैसा स्वयं देव ने कहा है, वह इसे निरंतर, बिना प्रमाद के, सुरक्षित रखे।

Verse 81

सर्वेषामेव भूतानां हृद्येष वसतीश्वरः / पश्यन्त्येनं ब्रह्मभूता विद्वांसो वेदवादिनः

समस्त प्राणियों के हृदय में ही ईश्वर निवास करते हैं। ब्रह्मरूप हुए विद्वान्, वेद के व्याख्याता, उन्हें प्रत्यक्ष देखते हैं।

Verse 82

स आत्मा सर्वभूतानां स बीजं परमा गतिः / स्तूयते वैदिकैर्मन्त्रैर्देवदेवो महेश्वरः

वही समस्त भूतों का आत्मा है; वही बीज और परम गति है। देवों के देव महेश्वर की स्तुति वैदिक मंत्रों से की जाती है।

Verse 83

तमर्चयति यो रुद्रं स्वात्मन्येकं सनातनम् / चेतसा भावयुक्तेन स याति परमं पदम्

जो अपने ही आत्मा में स्थित एक सनातन रुद्र का भावयुक्त चित्त से पूजन करता है, वह परम पद को प्राप्त होता है।

Verse 84

तस्मादनादिमध्यान्तं विज्ञाय परमेश्वरम् / कर्मणा मनसा वाचा समाराधय यत्नतः

इसलिए आदि-मध्य-अंत रहित परमेश्वर को जानकर, कर्म, मन और वाणी से यत्नपूर्वक उसकी आराधना करो।

Verse 85

यत्नात् परिहरेशस्य निन्दामात्मविनाशनीम् / भवन्ति सर्वदोषाय निन्दकस्य क्रिया यतः

ईश की निन्दा—जो आत्मविनाशिनी है—यत्न से त्यागो; क्योंकि निन्दक के कर्म अंततः सर्वदोष के कारण बनते हैं।

Verse 86

यस्तवैष महायोगी रक्षको विष्णुरव्ययः / स देवदेवो भगवान् महादेवो न संशयः

जो तुम्हारा रक्षक है—अव्यय महायोगी विष्णु—वही देवों के देव भगवान् महादेव है; इसमें संशय नहीं।

Verse 87

मन्यन्ते ये जगद्योनिं विभिन्नं विष्णुमीश्वरात् / मोहादवेदनिष्ठत्वात् ते यान्ति नरकं नराः

जो मोह और अविद्या-निष्ठा से जगद्योनि विष्णु को ईश्वर से भिन्न मानते हैं, वे नरक को जाते हैं।

Verse 88

वेदानुवर्तिनो रुद्रं देवं नारायणं तथा / एकीभावेन पश्यन्ति मुक्तिभाजो भवन्ति ते

जो वेदमार्ग का अनुसरण करते हैं, वे रुद्र और भगवान नारायण को एक ही तत्त्व के रूप में देखते हैं; वे मोक्ष के भागी होते हैं।

Verse 89

यो विष्णुः स स्वयं रुद्रो यो रुद्रः स जनार्दनः / इति मत्वा यजेद् देवं स याति परमां गतिम्

जो विष्णु हैं वही रुद्र हैं, और जो रुद्र हैं वही जनार्दन हैं—ऐसा जानकर जो देव की उपासना करता है, वह परम गति को प्राप्त होता है।

Verse 90

सृजत्येतज्जगत् सर्वं विष्णुस्तत् पश्यतीश्वरः / इत्थं जगत् सर्वमिदं रुद्रनारायणोद्भवम्

विष्णु इस समस्त जगत की सृष्टि करते हैं और ईश्वर (रुद्र) इसका निरीक्षण-पालन करते हैं; इस प्रकार यह सारा जगत रुद्र-नारायण से उद्भूत है।

Verse 91

तस्मात् त्यक्त्वा हरेर्निन्दां विष्णावपि समाहितः / समाश्रयेन्महादेवं शरण्यं ब्रह्मवादिनाम्

इसलिए हरि की निन्दा छोड़कर, विष्णु में भी स्थिर-चित्त होकर, ब्रह्मवादियों के शरण्य महादेव की शरण ग्रहण करनी चाहिए।

Verse 92

उपश्रुत्याथ वचनं विरिञ्चस्य प्रजापतिः / जगाम शरणं देवं गोपतिं कृत्तिवाससम्

विरिञ्चि (ब्रह्मा) के वचन सुनकर प्रजापति ने तब देव—गोपति, भूतों के स्वामी, कृत्तिवास शिव—की शरण ली।

Verse 93

ये ऽन्ये शापाग्निनिर्दग्धा दधीचस्य महर्षयः / द्विषन्तो मोहिता देवं संबभूवुः कलिष्वथ

दधीचि से संबद्ध वे अन्य महर्षि शाप की अग्नि से दग्ध होकर मोहित हो गए; भगवान् से द्वेष करते हुए वे फिर कलियुग-स्वभाव को प्राप्त हो गए।

Verse 94

त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं विप्राणां कुलसंभवाः / पूर्वसंस्कारमहात्म्याद् ब्रह्मणो वचनादिह

ब्राह्मण-ऋषियों के कुल में जन्मे वे, पूर्व संस्कारों की महिमा से प्रेरित होकर और ब्रह्मा की आज्ञा से, यहाँ अपना समस्त तपोबल त्याग बैठे।

Verse 95

मुक्तशापास्ततः सर्वे कल्पान्ते रौरवादिषु / निपात्यमानाः कालेन संप्राप्यादित्यवर्चसम् / ब्रह्माणं जगतामीशमनुज्ञाताः स्वयंभुवा

तब वे सब शाप से मुक्त होकर, कल्पान्त में समय द्वारा रौरव आदि नरकों में गिराए जाते हुए भी, सूर्य-सम तेज को प्राप्त कर, स्वयंभू की अनुमति से जगत्-ईश्वर ब्रह्मा को जा पहुँचे।

Verse 96

समाराध्य तपोयोगादीशानं त्रिदशाधिपम् / भविष्यन्ति यथा पूर्वं शङ्करस्य प्रसादतः

तपो और योग के अधिपति, देवताओं के स्वामी ईशान (शिव) की भलीभाँति आराधना करके, शंकर की कृपा से वे पूर्ववत् हो जाएँगे।

Verse 97

एतद् वः कथितं सर्वं दक्षयज्ञनिषूदनम् / शृणुध्वं दक्षपुत्रीणां सर्वासां चैव संततिम्

दक्ष के यज्ञ के विनाश का यह सब मैंने तुमसे कह दिया। अब तुम दक्ष की समस्त पुत्रियों की संतति—वंश-परंपरा—भी सुनो।

← Adhyaya 13Adhyaya 15

Frequently Asked Questions

Because the chapter frames Śiva/Īśvara as the presiding Self and witness of yajña; excluding him contradicts Vedic understanding and results from tamas and māyā rather than mantra-guided discernment.

It explicitly states that Viṣṇu is Rudra and Rudra is Janārdana; those who see difference fall into ruin, while Veda-followers recognize their essential unity and attain liberation.

Beyond narrative drama, it functions as a theological correction: ritual without reverence to Īśvara becomes spiritually void, and sectarian contempt is shown to generate karmic downfall and Kali-like dispositions.