
Madhu–Kaiṭabha, Nārāyaṇa’s Yoga-Nidrā, Rudra’s Manifestation, and the Aṣṭamūrti–Trimūrti Teaching
पिछले अध्याय के अंत के बाद कथा आगे बढ़ती है—जगदीश्वर की नाभि से निकले कमल पर ब्रह्मा विराजमान हैं। मधु और कैटभ नामक प्रचण्ड असुर प्रकट होते हैं; ब्रह्मा के आग्रह पर नारायण उन्हें वश में करते हैं। फिर ब्रह्मा को उतरने का संकेत मिलता है और वैष्णवी निद्रा-शक्ति के प्रवर्तन में वे विष्णु में लीन हो जाते हैं। नारायण की योग-निद्रा अद्वैत ब्रह्म के साक्षात्कार पर पूर्ण होती है; प्रभात में ब्रह्मा वैष्णव-धारण भाव से सृष्टि आरम्भ करते हैं। प्रथम मानसपुत्र ऋषि लौकिक सृष्टि से विरत रहते हैं; ब्रह्मा के मोह-क्रोध से अश्रु भूत-प्रेत बनते हैं और उग्र रूप से रुद्र प्रकट होते हैं। ब्रह्मा रुद्र को नाम-रूप, अष्टमूर्ति, पत्नियाँ, पुत्र और लोक-स्थान प्रदान करते हैं। तत्पश्चात ब्रह्मा महास्तोत्र में महादेव को ब्रह्म, काल, वेद-सार और सर्वान्तर्यामी कहकर स्तुति करते हैं। शिव ब्रह्मा को दिव्य योग, ऐश्वर्य, ब्रह्मनिष्ठा और वैराग्य देते हैं तथा त्रिमूर्ति-समन्वय सिखाते हैं—एक ही प्रभु गुणों से तीन रूपों में प्रकट होता है—और अंतर्धान हो जाते हैं। फिर ब्रह्मा नौ महाप्रजापतियों की सृष्टि कर आगे के ब्रह्माण्ड-वर्णन की भूमिका बनाते हैं।
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे नवमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच गते महेश्वरे देवे स्वाधिवासं पितामहः / तदेव सुमहत् पद्मं भेजे नाभिसमुत्थितम्
इस प्रकार श्रीकूर्मपुराण की षट्साहस्त्री संहिता के पूर्वविभाग में नवम अध्याय समाप्त हुआ। श्रीकूर्म बोले—जब देव महेश्वर अपने धाम को चले गए, तब पितामह ब्रह्मा ने नाभि से उत्पन्न उसी अत्यन्त विशाल कमल पर अपना आसन ग्रहण किया।
Verse 2
अथ दीर्घेण कालेन तत्राप्रतिमपौरुषौ / महासुरौ समायातौ भ्रातरौ मधुकैटभौ
फिर बहुत समय बीतने पर वहाँ अप्रतिम पराक्रम वाले दो महा-असुर—भाई मधु और कैटभ—आ पहुँचे।
Verse 3
क्रोधेन महताविष्टौ महापर्वतविग्रहौ / कर्णान्तरसमुद्भूतौ देवदेवस्य शार्ङ्गिणः
वे प्रचण्ड क्रोध से आविष्ट, महापर्वत-से विशाल शरीर वाले थे; देवों के देव, शार्ङ्गधनुषधारी प्रभु के कान के भीतर से वे उत्पन्न हुए।
Verse 4
तावागतौ समीक्ष्याह नारायणमजो विभुः / त्रैलोक्यकण्टकावेतावसुरौ हन्तुमर्हसि
उन दोनों को आया देखकर अजन्मा सर्वव्यापी प्रभु ने नारायण से कहा—“ये दोनों असुर तीनों लोकों के काँटे हैं; इन्हें मारना तुम्हारे लिए ही उचित है।”
Verse 5
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा हरिर्नारायणः प्रभुः / आज्ञापयामास तयोर्वधार्थं पुरुषावुभौ
उसके वचन सुनकर हरि—नारायण प्रभु ने, उन दोनों शत्रुओं के वध हेतु, उन दोनों दिव्य पुरुषों को आज्ञा दी।
Verse 6
तदाज्ञया महद्युद्धं तयोस्ताभ्यामभूद् द्विजाः / व्यनयत् कैटभं विष्णुर्जिष्णुश्च व्यनयन्मधुम्
हे द्विजो! उसकी आज्ञा से उन दोनों के बीच महान युद्ध हुआ। विष्णु ने कैटभ को परास्त किया और विजयी (जिष्णु) ने मधु को भी परास्त किया।
Verse 7
ततः पद्मासनासीनं जगन्नाथं पितामहम् / बभाषे मधुरं वाक्यं स्नेहाविष्टमना हरिः
तब हरि ने, स्नेह से भरे मन से, कमलासन पर विराजमान जगन्नाथ—जगत्पितामह से मधुर वचन कहे।
Verse 8
अस्मान्मयोच्यमानस्त्वं पद्मादवतर प्रभो / नाहं भवन्तं शक्नोमि वोढुं तेजामयं गुरुम्
हे प्रभो! मुझसे संबोधित होकर आप कमल से उतर आइए। मैं आपके उस तेजोमय, गुरुतर स्वरूप को धारण करने में समर्थ नहीं हूँ।
Verse 9
ततो ऽवतीर्य विश्वात्मा देहमाविश्य चक्रिणः / अवाच वैष्णवीं निद्रामेकीभूयाथ विष्णुना
तब विश्वात्मा अवतरित होकर चक्रधारी भगवान् के देह में प्रविष्ट हुआ और विष्णु के साथ एक होकर वैष्णवी निद्रा-शक्ति को संबोधित कर प्रवर्तित किया।
Verse 10
सहस्त्रशीर्षनयनः शङ्खचक्रगदाधरः / ब्रह्मा नारायणाख्यो ऽसौ सुष्वाप सलिले तदा
तब सहस्र शिरों और नेत्रों से युक्त, शंख-चक्र-गदा धारण करने वाले, नारायण नामक वही ब्रह्मा जलराशि में शयन करने लगे।
Verse 11
सो ऽनुभूय चिरं कालमानन्दं परमात्मनः / अनाद्यनन्तमद्वैतं स्वात्मानं ब्रह्मसंज्ञितम्
उसने दीर्घ काल तक परमात्मा के आनंद का अनुभव करके अपने ही आत्मस्वरूप को—‘ब्रह्म’ नाम से प्रसिद्ध—अनादि, अनंत और अद्वैत रूप में जाना।
Verse 12
ततः प्रभाते योगात्मा भूत्वा देवश्चतुर्मुखः / ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां वैष्णवं भावमाश्रितः
फिर प्रभात होने पर योगचेतना में स्थित चतुर्मुख देव ब्रह्मा ने वैष्णव भाव (नारायण की धारण-शक्ति) का आश्रय लेकर उसी रूप के अनुरूप सृष्टि की रचना की।
Verse 13
पुरस्तादसृजद् देवः सनन्दं सनकं तथा / ऋभुं सनत्कुमारं च पुर्वजं तं सनातनम्
आदि में भगवान् ने सनन्द और सनक को, तथा ऋभु और सनत्कुमार को रचा—वे आद्य, प्राचीन, प्रथमज और सनातन थे।
Verse 14
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ताः परं वैराग्यमास्थिताः / विदित्वा परमं भावं न सृष्टौ दधिरे मतिम्
वे द्वन्द्वों के मोह से मुक्त होकर परम वैराग्य में स्थित हो गए। परम भाव को जानकर उन्होंने सृष्टि-प्रपञ्च में फिर मन नहीं लगाया।
Verse 15
तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ पितामहः / बभूव नष्टचेता वै मायया परमेष्ठिनः
जब लोक-सृष्टि ऐसे ही निरपेक्ष रूप से चल रही थी, तब पितामह ब्रह्मा का चित्त नष्ट-सा हो गया; परमेष्ठी की माया से वे सचमुच मोहित हो उठे।
Verse 16
ततः पुराणपुरुषो जगन्मूर्तिर्जनार्दनः / व्याजहारात्मनः पुत्रं मोहनाशाय पद्मजम्
तब पुराण-पुरुष, जगन्मूर्ति जनार्दन ने मोह-नाश के लिए अपने पुत्र पद्मज ब्रह्मा से कहा।
Verse 17
विष्णुरुवाच कच्चिन्न विस्मृतो देवः शूलपाणिः सनातनः / यदुक्तवानात्मनो ऽसौ पुत्रत्वे तव शङ्करः
विष्णु बोले—क्या तुम उस सनातन देव, शूलपाणि को भूल गए? वही शंकर, जिसने अपने ही आत्मस्वरूप से कहा था कि वह तुम्हारा पुत्र-भाव रखता है।
Verse 18
अवाप्य संज्ञां गोविन्दात् पद्मयोनिः पितामहः / प्रजाः स्त्रष्टुमनास्तेपे तपः परमदुश्चरम्
गोविन्द से अपना नाम-परिचय पाकर पद्मयोनि पितामह ब्रह्मा ने, प्रजाओं की सृष्टि की इच्छा से, परम दुश्चर तप का अनुष्ठान किया।
Verse 19
तस्यैवं तप्यमानस्य न किञ्चित् समवर्तत / ततो दीर्घेण कालेन दुः खात् क्रोधो ऽभ्यजायत
इस प्रकार तप करते हुए भी उसे कुछ फल न मिला। तब बहुत समय बाद दुःख से उसके भीतर क्रोध उत्पन्न हुआ।
Verse 20
क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः / ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तथाभवन्
क्रोध से आविष्ट होने पर उसकी आँखों से आँसुओं की बूँदें गिरीं; और उन्हीं आँसुओं की बूँदों से भूत और प्रेत नामक प्राणी उत्पन्न हुए।
Verse 21
सर्वांस्तानश्रुजान् दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिन्दन / जहौ प्राणांश्च भगवान् क्रोधाविष्टः प्रजापतिः
उन सबको आँसुओं से उत्पन्न (और रोते हुए) देखकर, तथा जगत् के निर्दोष आत्मा ब्रह्मा को देखकर, क्रोध से आविष्ट भगवान् प्रजापति (दक्ष) ने अपने प्राण त्याग दिए।
Verse 22
तदा प्राणमयो रुद्रः प्रादुरसीत् प्रभीर्मुखात् / सहस्त्रादित्यसंकाशो युगान्तदहनोपमः
तब प्राणमय रुद्र उस भयानक मुख से प्रकट हुए; वे सहस्र सूर्य के समान तेजस्वी और युगान्त की दाहक अग्नि के तुल्य थे।
Verse 23
रुरोद सुस्वरं घोरं देवदेवः स्वयं शिवः / रोदमानं ततो ब्रह्मा मा रोदीरित्यभाषत / रोदनाद् रुद्र इत्येवं लोके ख्यातिं गमिष्यसि
देवों के देव स्वयं शिव ने घोर किन्तु मधुर स्वर में रुदन किया। तब रोते हुए उसे देखकर ब्रह्मा बोले—“मत रो।” और इसी रुदन से तुम लोक में “रुद्र” नाम से प्रसिद्ध होओगे।
Verse 24
अन्यानि सप्त नामानि पत्नीः पुत्रांश्चशाश्वतान् / स्थानानि चैषामष्टानां ददौ लोकपितामहः
लोकपितामह ब्रह्मा ने उन आठों को उनके अन्य सात नाम, उनकी पत्नियाँ, उनके शाश्वत पुत्र तथा उनके नियत स्थान (लोक-कार्य) प्रदान किए।
Verse 25
भवः शर्वस्तथेशानः पशूनां पतिरेव च / भीमश्चोग्रो महादेवस्तानि नामानि सप्त वै
भव, शर्व, ईशान और पशुपति; तथा भीम, उग्र और महादेव—ये ही वास्तव में सात नाम हैं।
Verse 26
सूर्यो जलं मही वह्निर्वायुराकाशमेव च / दीक्षितो ब्राह्मणश्चन्द्र इत्येता अष्टमूर्तयः
सूर्य, जल, पृथ्वी, अग्नि, वायु और आकाश; दीक्षित तपस्वी, ब्राह्मण और चन्द्रमा—ये प्रभु की अष्टमूर्तियाँ कही गई हैं।
Verse 27
स्थानेष्वेतेषु ये रुद्रं ध्यायन्ति प्रणमन्ति च / तेषामष्टतनुर्देवो ददाति परमं पदम्
इन पवित्र स्थानों में जो रुद्र का ध्यान करते और प्रणाम करते हैं, उन्हें अष्टतनु देव परम पद (मोक्ष) प्रदान करते हैं।
Verse 28
सुवर्चला तथैवोमा विकेशी च तथा शिवा / स्वाहा दिशश्च दीक्षा च रोहिणी चेति पत्नयः
सुवर्चला, तथा उमा; विकेशी और शिवा; स्वाहा; दिशाएँ; दीक्षा और रोहिणी—ये उनकी पत्नियाँ कही गई हैं।
Verse 29
शनैश्चरस्तथा शुक्रो लोहिताङ्गो मनोजवः / स्कन्दः सर्गो ऽथ सन्तानो बुधश्चैषां सुताः स्मृताः
शनैश्चर और शुक्र, लोहिताङ्ग तथा मनोजव; और स्कन्द, सर्ग, सन्तान तथा बुध—ये सब उनके पुत्र कहे गए हैं।
Verse 30
एवंप्रकारो भगवान् देवदेवो महेश्वरः / प्रजाधर्मं च काम च त्यक्त्वा वैराग्यमाश्रितः
इस प्रकार भगवान् देवदेव महेश्वर हैं—उन्होंने प्रजाधर्म और काम, दोनों को त्यागकर वैराग्य का आश्रय लिया है।
Verse 31
आत्मन्याध्य चात्मानमैश्वरं भावमास्थितः / पीत्वा तदक्षरं ब्रह्म शाश्वतं परमामृतम्
आत्मा में आत्मा का ध्यान करके, ऐश्वर्य-भाव में स्थित होकर, वह उस अक्षर ब्रह्म को पी लेता है—जो शाश्वत और परम अमृत है।
Verse 32
प्रजाः सृजेति चादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः / स्वात्मना सदृशान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः
ब्रह्मा द्वारा ‘प्रजाओं की सृष्टि करो’ ऐसा आदेश पाकर नीललोहित रुद्र ने, शिव ने अपने ही आत्मा-सदृश रुद्रों को मन से उत्पन्न किया।
Verse 33
कपर्दिनो निरातङ्कान् नीलकण्ठान् पिनाकिनः / त्रिशूलहस्तानृष्टिघ्नान् महानन्दांस्त्रिलोचनान्
मैं उन कपर्दी प्रभुओं की वन्दना करता हूँ—जो निरातङ्क, नीलकण्ठ, पिनाकधारी; त्रिशूलहस्त, शत्रु-बल-विनाशक, महानन्द-स्वरूप और त्रिलोचन हैं।
Verse 34
जरामरणनिर्मुक्तान् महावृषभवाहनान् / वीतरागांश्च सर्वज्ञान् कोटिकोटिशतान् प्रभुः
प्रभु ने करोड़ों-करोड़ों ऐसे महावृषभ-आरूढ़ जनों को देखा जो जरा-मरण से मुक्त, वैराग्ययुक्त और सर्वज्ञ-ज्ञान में सिद्ध थे।
Verse 35
तान् दृष्ट्वा विविधान् रुद्रान निर्मलान् नीललोहितान् / जरामरणनिर्मुक्तान् व्याजहरा हरं गुरुः
उन विविध रुद्रों को—निर्मल, नील-लोहित वर्ण वाले और जरा-मरण से मुक्त—देखकर वंदनीय गुरु ने हर (शिव) से आदरपूर्वक कहा।
Verse 36
मा स्त्राक्षीरीदृशीर्देव प्रजा मृत्युविवर्जिताः / अन्याः सृजस्व भूतेश जन्ममृत्युसमन्विताः
हे देव! ऐसी प्रजा मत रचिए जो मृत्यु से रहित हो; हे भूतेश! जन्म और मृत्यु से युक्त अन्य प्राणियों की सृष्टि कीजिए।
Verse 37
ततस्तमाह भगवान् कपर्दे कामशासनः / नास्ति मे तादृशः सर्गः सृज त्वमशुभाः प्रजाः
तब कामशासन भगवान ने कपर्दी से कहा—“वैसी सृष्टि मेरे लिए संभव नहीं; तुम ही अशुभ प्रजाओं की रचना करो।”
Verse 38
ततः प्रभृति देवो ऽसौ न प्रसूते ऽशुभाः प्रजाः / स्वात्मजैरेव तै रुद्रैर्निवृत्तात्मा ह्यतिष्ठत / स्थाणुत्वं तेन तस्यासीद् देवदेवस्य शूलिनः
तब से वह देव अशुभ प्रजाओं को उत्पन्न नहीं करता। अपने ही अंश से उत्पन्न उन रुद्रों के साथ वह निवृत्तचित्त होकर स्थित रहा। इसी कारण देवदेव शूलधारी ‘स्थाणु’—अचल—कहलाए।
Verse 39
ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः / स्त्रष्टृत्वमात्मसंबोधो ह्यधिष्ठातृत्वमेव च
ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य, तप, सत्य, क्षमा, धैर्य, सृष्टि-शक्ति, आत्मबोध तथा अधिष्ठातृत्व—ये ही भगवान् के लक्षण हैं।
Verse 40
अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शङ्करे / स एव शङ्करः साक्षात् पिनाकी परमेश्वरः
ये दस अव्यय गुण सदा शंकर में स्थित रहते हैं। वही साक्षात् शंकर हैं—पिनाकी, परमेश्वर।
Verse 41
ततः स भगवान् ब्रह्मा वीक्ष्य देवं त्रिलोचनम् / सहैव मानसैः पुत्रैः प्रीतिविस्फारिलोचनः
तब भगवान् ब्रह्मा त्रिलोचन देव को देखकर, अपने मानस-पुत्रों सहित, प्रेम से विस्तृत नेत्रों वाले हो गए।
Verse 42
ज्ञात्वा परतरं भावमैश्वरं ज्ञानचक्षुषा / तुष्टाव जगतामेकं कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्
ज्ञान-चक्षु से प्रभु की परात्पर ऐश्वर्य-स्थिति को जानकर, उन्होंने जगत् के एकमात्र स्वामी की स्तुति की और अंजलि को शिर पर रखा।
Verse 43
ब्रह्मोवाच नमस्ते ऽस्तु महादेव नमस्ते परमेश्वर / नमः शिवाय देवाय नमस्ते ब्रह्मरूपिणे
ब्रह्मा बोले—हे महादेव! आपको नमस्कार; हे परमेश्वर! आपको नमस्कार। देवाधिदेव शिव को नमः; ब्रह्मस्वरूप आपको नमस्कार।
Verse 44
नमो ऽस्तु ते महेशाय नमः शान्ताय हेतवे / प्रधानपुरुषेशाय योगाधिपतये नमः
महेश्वर को नमस्कार; शान्त स्वरूप कारण-रूप आपको नमः। प्रधान और पुरुष के स्वामी, योग के अधिपति को नमः।
Verse 45
नमः कालाय रुद्राय महाग्रासाय शूलिने / नमः पिनाकहस्ताय त्रिनेत्राय नमो नमः
कालस्वरूप रुद्र, महाग्रासक और शूलधारी को नमः। पिनाकधारी त्रिनेत्र प्रभु को बार-बार नमस्कार।
Verse 46
नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं ब्रह्मणो जनकाय ते / ब्रह्मविद्याधिपतये ब्रह्मविद्याप्रदायिने
त्रिमूर्ति स्वरूप आपको नमः; ब्रह्मा के जनक को नमः। ब्रह्मविद्या के अधिपति और ब्रह्मविद्या प्रदान करने वाले को नमः।
Verse 47
नमो वेदरहस्याय कालकालाय ते नमः / वेदान्तसारसाराय नमो वेदात्ममूर्तये
वेदों के रहस्य-स्वरूप को नमः; कालातीत काल को नमः। वेदान्त के सार के भी सार, वेदात्म-स्वरूप को नमः।
Verse 48
नमो बुद्धाय शुद्धाय योगिनां गुरवे नमः / प्रहीणशोकैर्विविधैर्भूतैः वरिवृताय ते
बुद्ध (प्रबुद्ध) और शुद्ध स्वरूप को नमः; योगियों के गुरु को नमः। शोक-रहित विविध भूतगणों से परिवृत आपको प्रणाम।
Verse 49
नमो ब्रह्मण्यदेवाय ब्रह्माधिपतये नमः / त्रियम्बकाय देवाय नमस्ते परमेष्ठिने
ब्राह्मणों पर अनुग्रह करने वाले ब्रह्मण्यदेव को नमस्कार; ब्रह्म के अधिपति को नमः। त्र्यम्बक देव को प्रणाम; हे परमेष्ठिन्, आपको नमस्कार।
Verse 50
नमो दिग्वाससे तुभ्यं नमो मुण्डाया दण्डिने / अनादिमलहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः
दिगम्बर रूप से विराजमान आपको नमस्कार; मुण्डित मस्तक वाले दण्डधारी तपस्वी को नमः। जो अनादि और मलरहित हैं, जिन्हें ज्ञान से ही पाया जाता है—आपको नमस्कार।
Verse 51
नमस्ताराय तीर्थाय नमो योगर्धिहेतवे / नमो धर्माधिगम्याय योगगम्याय ते नमः
तारक ‘तारा’—तीर्थस्वरूप आपको नमस्कार; योगसिद्धियों के हेतु को नमः। धर्म से अनुभूत और योग से प्राप्त होने वाले आपको बारंबार नमस्कार।
Verse 52
नमस्ते निष्प्रपञ्चाय निराभासाय ते नमः / ब्रह्मणे विश्वरूपाय नमस्ते परमात्मने
जो प्रपञ्च से परे हैं, जो निराभास (निरुपाधिक) हैं—आपको नमस्कार। विश्वरूप ब्रह्म और परमात्मा—आपको नमस्कार।
Verse 53
त्वयैव सृष्टमखिलं त्वय्येव सकलं स्थितम् / त्वया संह्रियते विश्वं प्रधानाद्यं जगन्मय
आपसे ही यह समस्त सृष्टि उत्पन्न हुई; आपमें ही सब कुछ स्थित है। आप ही इस विश्व का संहार करते हैं—हे जगन्मय, प्रधान आदि सहित।
Verse 54
त्वमीश्वरो महादेवः परं ब्रह्म महेश्वरः / परमेष्ठी शिवः शान्तः पुरुषो निष्कलो हरः
आप ही ईश्वर, महादेव, परम ब्रह्म और महेश्वर हैं। आप परमेष्ठी, शिव, शान्त स्वरूप; निष्कल, अविभाज्य पुरुष—हर हैं।
Verse 55
त्वमक्षरं परं ज्योतिस्त्वं कालः परमेश्वरः / त्वमेव पुरुषो ऽनन्तः प्रधानं प्रकृतिस्तथा
आप अक्षर, परम ज्योति हैं; आप ही काल हैं, हे परमेश्वर। आप ही अनन्त पुरुष हैं, और वही प्रधान—प्रकृति भी हैं।
Verse 56
भूमिरापो ऽनलो वायुर्व्योमाहङ्कार एव च / यस्य रूपं नमस्यामि भवन्तं ब्रह्मसंज्ञितम्
भूमि, जल, अग्नि, वायु, आकाश और अहंकार—ये सब जिनका रूप हैं; उस ब्रह्म-नामधारी आपको मैं नमस्कार करता हूँ।
Verse 57
यस्य द्यौरभवन्मूर्धा पादौ पृथ्वी दिशो भुजाः / आकाशमुदरं तस्मै विराजे प्रणमाम्यहम्
जिस विराट् का मस्तक स्वर्ग है, पाँव पृथ्वी हैं, दिशाएँ भुजाएँ हैं, और आकाश उदर है—उस विराज को मैं प्रणाम करता हूँ।
Verse 58
संतापयति यो विश्वं स्वभाभिर्भासयन् दिशः / ब्रह्मतेजोमयं नित्यं तस्मै सूर्यात्मने नमः
जो अपने तेज से समस्त विश्व को तपाता है और दिशाओं को प्रकाशित करता है—जो नित्य ब्रह्म-तेज से युक्त है—उस सूर्यात्मा को नमः।
Verse 59
हव्यं वहति यो नित्यं रौद्री तेजोमयो तनुः / कव्यं पितृगणानां च तस्मै वह्न्यात्मने नमः
जो नित्य देवताओं के लिए हव्य वहन करता है, जिसकी देह रुद्र-तेज से दीप्त है, और जो पितृगणों तक कव्य पहुँचाता है—उस अग्नि-स्वरूप परमेश्वर को नमस्कार।
Verse 60
आप्यायति यो नित्यं स्वधाम्ना सकलं जगत् / पीयते देवतासङ्घैस्तस्मै सोमात्मने नमः
जो अपने स्वधाम के द्वारा समस्त जगत् को नित्य पोषित करता है, और देवताओं के संघ द्वारा (आनन्द-सोम रूप में) पिया जाता है—उस सोम-स्वरूप परमात्मा को नमस्कार।
Verse 61
विभर्त्यशेषभूतानि यो ऽन्तश्चरति सर्वदा / शक्तिर्माहेश्चरी तुभ्यं तस्मै वाय्वात्मने नमः
जो सदा अंतःस्थित होकर समस्त प्राणियों को धारण करता है—उस वायु-स्वरूप परमेश्वर को नमस्कार। हे प्रभो, माहीश्वरी शक्ति आपकी ही है।
Verse 62
सृजत्यशेषमेवेदं यः स्वकर्मानुरूपतः / स्वात्मन्यवस्थितस्तस्मै चतुर्वक्त्रात्मने नमः
जो अपने आत्मस्वरूप में स्थित रहकर प्राणियों के कर्मानुसार इस समस्त जगत् की सृष्टि करता है—उस चतुर्वक्त्र-स्वरूप प्रभु को नमस्कार।
Verse 63
यः शेषशयने शेते विश्वमावृत्य मायया / स्वात्मानुभूतियोगेन तस्मै विश्वात्मने नमः
जो शेषशय्या पर शयन करता है, अपनी माया से विश्व को आच्छादित करता है, और स्वात्मानुभूति-योग से जाना जाता है—उस विश्वात्मा प्रभु को नमस्कार।
Verse 64
विभर्ति शिरसा नित्यं द्विसप्तभुवनात्मकम् / ब्रह्माण्डं यो ऽखिलाधारस्तस्मै शेषात्मने नमः
जो अखिलाधार शेषात्मा नित्य अपने शिर पर द्विसप्त-भुवनात्मक ब्रह्माण्ड को धारण करता है, उसे नमस्कार है।
Verse 65
यः परान्ते परानन्दं पीत्वा दिव्यैकसाक्षिकम् / नृत्यत्यनन्तमहिमा तस्मै रुद्रात्मने नमः
जो रुद्रात्मा अनन्त महिमा वाला है, जो परान्त में दिव्य एक-साक्षी परम आनन्द को पीकर नृत्य करता है, उसे नमस्कार है।
Verse 66
यो ऽन्तरा सर्वभूतानां नियन्ता तिष्ठतीश्वरः / तं सर्वसाक्षिणं देवं नमस्ये भवतस्तनुम्
जो ईश्वर सब भूतों के भीतर अन्तर्यामी नियन्ता होकर स्थित है, उस सर्वसाक्षी देव को मैं नमस्कार करता हूँ; आपकी उसी तनु को प्रणाम है।
Verse 67
यं विनिन्द्रा जितश्वासाः संतुष्टाः समदर्शिनः / ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः
जिसे निद्रारहित, श्वास-विजयी, संतुष्ट और समदर्शी योगी ध्यान में युक्त होकर ज्योति रूप में देखते हैं—उस योगात्मा को नमस्कार है।
Verse 68
यया संतरते मायां योगी संक्षीणकल्मषः / अपारतरपर्यन्तां तस्मै विद्यात्मने नमः
जिस शक्ति से पापक्षय हुआ योगी माया को पार कर, अपार पर-तट को प्राप्त होता है—उस विद्यात्मा को नमस्कार है।
Verse 69
यस्य भासा विभातीदमद्वयं तमसः परम् / प्रपद्ये तत् परं तत्त्वं तद्रूपं परमेश्वरम्
जिसकी प्रभा से यह अद्वैत तत्त्व प्रकाशित होता है और जो तमस् से परे है—उस परम तत्त्व, उसी स्वरूप परमेश्वर की मैं शरण लेता हूँ।
Verse 70
नित्यानन्दं निराधारं निष्कलं परमं शिवम् / प्रपद्ये परमात्मानं भवन्तं परमेश्वरम्
नित्य आनन्दस्वरूप, निराधार, निष्कल और परम शिव—आप परमात्मा, परमेश्वर की मैं शरण लेता हूँ।
Verse 71
एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा तद्भावभावितः / प्राञ्जलिः प्रणतस्तस्थौ गृणन् ब्रह्म सनातनम्
इस प्रकार महादेव की स्तुति करके, उस भाव से भावित ब्रह्मा हाथ जोड़कर, प्रणाम किए हुए खड़े रहे और सनातन ब्रह्म का गुणगान करते रहे।
Verse 72
ततस्तस्मै महादेवो दिव्यं योगमनुत्तमम् / ऐश्वर्यं ब्रह्मसद्भावं वैराग्यं च ददौ हरः
तब महादेव हर ने उन्हें दिव्य, अनुत्तम योग, ऐश्वर्य, ब्रह्म में स्थित सत्भाव और वैराग्य प्रदान किया।
Verse 73
कराभ्यां सुशुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतार्तिहा / व्याजहरा स्वयं देवः सो ऽनुगृह्य पितामहम्
तब प्रणतों के दुःखहर्ता स्वयं देव ने अपने अति शुभ दोनों करों से स्पर्श कर, पितामह (ब्रह्मा) पर अनुग्रह करके, वचन कहा जो उनकी चिंता हर ले।
Verse 74
यत्त्वयाभ्यर्थितं ब्रह्मन् पुत्रत्वे भवतो मम / कृतं मया तत् सकलं सृजस्व विविधं जगत्
हे ब्रह्मन्! तुमने मुझसे जो यह प्रार्थना की थी कि मैं तुम्हारा पुत्र बनूँ, वह सब मैंने पूर्ण कर दिया है। अब तुम विविध प्रकार का यह जगत् रचो।
Verse 75
त्रिधा भिन्नो ऽस्म्यहं ब्रह्मन् ब्रह्मविष्णुहराख्यया / सर्गरक्षालयगुणैर्निष्कलः परमेश्वरः
हे ब्रह्मन्! सृष्टि, पालन और संहार के गुणों के अनुसार मुझे ब्रह्मा, विष्णु और हर—इन तीन नामों से कहा जाता है; परन्तु वास्तव में मैं निष्कल परमेश्वर हूँ।
Verse 76
स त्वं ममाग्रजः पुत्रः सृष्टिहेतोर्विनिर्मितः / ममैव दक्षिणादङ्गाद् वामाङ्गात् पुरुषोत्तमः
तुम ही मेरे अग्रज पुत्र हो, सृष्टि के हेतु से निर्मित। मेरे ही शरीर के दक्षिण अंग और वाम अंग से, हे पुरुषोत्तम, तुम प्रकट हुए।
Verse 77
तस्य देवादिदेवस्य शंभोर्हृदयदेशतः / संबभूवाथ रुद्रो ऽसावहं तस्यापरा तनुः
उस देवाधिदेव शम्भु के हृदय-प्रदेश से रुद्र प्रकट हुए; और मैं उनकी दूसरी (अपर) तनु हूँ।
Verse 78
ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन् सर्गस्थित्यन्तहेतवः / विभज्यात्मानमेको ऽपि स्वेच्छया शङ्करः स्थितः
हे ब्रह्मन्! ब्रह्मा, विष्णु और शिव—ये सृष्टि, स्थिति और अन्त के कारण हैं। परन्तु प्रभु एक होकर भी, अपनी इच्छा से आत्म-विभाजन कर शंकर रूप में स्थित हैं।
Verse 79
तथान्यानि च रूपाणि मम मायाकृतानि तु / निरूपः केवलः स्वच्छो महादेवः स्वभावतः
इसी प्रकार अन्य सब रूप भी मेरी माया से रचे हुए हैं; परन्तु महादेव अपने स्वभाव से निराकार, अद्वितीय और सदा शुद्ध हैं।
Verse 80
एभ्यः परतरो देवस्त्रिमूर्तिः परमा तनुः / माहेश्वरी त्रिनयना योगिनां शान्तिदा सदा
इन सब से परे वह देव हैं जिनकी परम देह त्रिमूर्ति है; वही माहेश्वरी त्रिनेत्री सदा योगियों को शान्ति प्रदान करती हैं।
Verse 81
तस्या एव परां मूर्ति मामवेहि पितामह / शाश्वतैश्वर्यविज्ञानतेजोयोगसमन्विताम्
हे पितामह! उसी परम तत्त्व की परम मूर्ति मुझे जानो—जो शाश्वत ऐश्वर्य, सत्य ज्ञान, तेज और योग से युक्त है।
Verse 82
सो ऽहं ग्रसामि सकलमधिष्ठाय तमोगुणम् / कालो भूत्वा न तमसा मामन्यो ऽभिभविष्यति
मैं तमोगुण का अधिष्ठान होकर समस्त जगत को ग्रस लेता हूँ; कालरूप होकर अन्धकार से कोई अन्य मुझे पराजित नहीं कर सकता।
Verse 83
यदा यदा हि मां नित्यं विचिन्तयसि पद्मज / तदा तदा मे सान्निध्यं भविष्यति तवानघ
हे पद्मज! जब-जब तुम नित्य मेरा चिन्तन करोगे, तब-तब, हे निष्पाप, मेरी सन्निधि तुम्हें अवश्य प्राप्त होगी।
Verse 84
एतावदुक्त्वा ब्रह्माणं सो ऽभिवन्द्य गुरुं हरः / सहैव मानसैः पुत्रैः क्षणादन्तरधीयत
इतना कहकर हर (शिव) ने ब्रह्मा—अपने गुरु—को प्रणाम किया; और अपने मानस-पुत्रों सहित क्षणभर में अदृश्य हो गए।
Verse 85
सो ऽपि योगं समास्थाय ससर्ज विविधं जगत् / नारायणाख्यो भगवान् यथापूर्वं प्रिजापतिः
वह भी योग में स्थित होकर विविध जगत की सृष्टि करने लगा। ‘नारायण’ नामक वही भगवान् पूर्ववत् फिर प्रजापति बने।
Verse 86
मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद् योगविद्यया
योगविद्या के बल से उन्होंने मरीचि, भृगु, अंगिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, दक्ष, अत्रि और वसिष्ठ—इनको उत्पन्न किया।
Verse 87
नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः / सर्वे ते ब्रह्मणा तुल्याः साधका ब्रह्मवादिनः
पुराण में निश्चयपूर्वक कहा गया है कि ये ‘नव ब्रह्मा’ हैं। ये सभी ब्रह्मा के तुल्य—सिद्ध साधक और ब्रह्म के उपदेशक—हैं।
Verse 88
संकल्पं चैव धर्मं च युगधर्मांश्च शाश्वतान् / स्थानाभिमानिनः सर्वान् यथा ते कथितं पुरा
जैसा कि पहले कहा गया, मैंने तुम्हें संकल्प, धर्म, प्रत्येक युग के शाश्वत युगधर्म, तथा अपने-अपने स्थानों के अधिष्ठाता (स्थानाभिमानी) देवताओं—इन सबका वर्णन कर दिया है।
The chapter’s stotra and the Yoga-nidrā realization present Brahman as non-dual and beginningless; Īśvara (Mahādeva/Nārāyaṇa) is the immanent inner ruler and transcendent absolute, while the experiential path is yoga leading to direct recognition beyond māyā.
Brahmā requests mortal beings to enable cyclical cosmos and karma-based embodiment; Rudra’s withdrawal into inner restraint (becoming Sthāṇu) signifies renunciation, the primacy of yoga over outward proliferation, and the governance of creation through appropriate ontological limits.
It maps Śiva onto cosmic principles and sacred stations, turning cosmology into sādhanā: by meditating on the eightfold form across elemental and social-ritual dimensions, devotees integrate devotion with metaphysical contemplation aimed at mokṣa.