
Brahmā’s Lotus-Birth, the Sealing of the Cosmic Womb, and the Epiphany of Parameśvara (Hari–Hara Samanvaya)
पिछले अध्याय की महत्तत्त्व आदि से सृष्टि-कथा के बाद ऋषि कूर्मरूप विष्णु से पूछते हैं—शम्भु को ब्रह्मा का पुत्र कैसे कहा गया और ब्रह्मा कमल-जन्मा कैसे हैं। कूर्म प्रलय का वर्णन करते हैं: तीनों लोक अंधकारमय एक महासागर में लीन हैं, शेषशय्या पर नारायण योगनिद्रा में हैं। उनकी नाभि से सुगंधित विशाल कमल प्रकट होता है और उसमें ब्रह्मा उत्पन्न होते हैं। दोनों में प्रधानता का विवाद होता है; परस्पर ‘देह-प्रवेश’ के दर्शनों से विष्णु की अपरिमेयता प्रकट होती है। ब्रह्मा नाभिद्वार से निकलकर पद्मयोनि कहलाते हैं; स्पर्धा बढ़ती है, विष्णु ब्रह्मा के मोह को परमेेश्वरी की माया बताते हैं। तभी त्रिशूलधारी हर-शिव प्रकट होते हैं; विष्णु उन्हें महादेव, प्रधान-पुरुष के स्वामी और कालरूप सृष्टि-स्थिति-लयकर्ता कहते हैं। शैव-दृष्टि पाकर ब्रह्मा शरण लेते और स्तुति करते हैं; वरदानों से ब्रह्मा का सृजन-कार्य निश्चित होता है और शिव-विष्णु की अभिन्नता प्रतिपादित होती है—दोनों सर्वव्यापी, प्रकृति/पुरुष और माया/ईश्वर के पूरक रूप हैं। इसी अद्वैत भक्ति-योगज्ञान के आधार पर आगे सृष्टि का क्रम चलता है।
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे ऽष्टमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु वचनं नारदाद्या महर्षयः / प्रणम्य वरदं विष्णुं पप्रच्छुः संशयान्विता
इस प्रकार श्रीकूर्मपुराण की षट्साहस्त्री संहिता के पूर्वविभाग में अष्टम अध्याय समाप्त हुआ। सूतजी बोले—यह वचन सुनकर नारद आदि महर्षियों ने वरद विष्णु को प्रणाम करके, संशयों से युक्त होकर, उनसे प्रश्न किया।
Verse 2
ऋषय ऊचुः कथितो भवता सर्गो मुख्यादीनां जनार्दन / इदानीं संशयं चेममस्माकं छेत्तुमर्हसि
ऋषियों ने कहा—हे जनार्दन! आपने महत् आदि तत्त्वों से आरम्भ होने वाली सृष्टि का वर्णन किया है। अब हमारे इस संशय का निवारण करना आपको उचित है।
Verse 3
कथं स भगवानीशः पूर्वजो ऽपि पिनाकधृक् / पुत्रत्वमगच्छंभुर्ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
पिनाकधारी भगवान ईश शम्भु, जो सब से पूर्वज हैं, वे अव्यक्त-जन्मा ब्रह्मा के पुत्र कैसे कहे गए?
Verse 4
कथं च भगवाञ्जज्ञे ब्रह्मा लोकपितामहः / अण्डजो जगतामीशस्तन्नो वक्तुमिहार्हसि
और भगवान ब्रह्मा—जो लोकों के पितामह, अण्डज (ब्रह्माण्ड से उत्पन्न) तथा जगत् के ईश्वर हैं—वे कैसे उत्पन्न हुए? यह हमें यहाँ बताइए।
Verse 5
श्रीकूर्म उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे शङ्करस्यामितौजसः / पुत्रत्वं ब्रह्मणस्तस्य पद्मयोनित्वमेव च
श्रीकूर्म बोले—हे समस्त ऋषियो! अमित तेजस्वी शंकर की यह कथा सुनो—कि वे ब्रह्मा के पुत्र कैसे कहे गए, और ब्रह्मा का पद्मयोनि (कमल-जन्मा) होना कैसे है।
Verse 6
अतीतकल्पावसाने तमोभूतं जगत् त्रयम् / आसीदेकार्णवं सर्वं न देवाद्या न चर्षयः
बीते हुए कल्प के अंत में तीनों लोक अंधकार से आच्छादित हो गए। तब यह समस्त जगत् एकमात्र महासागर-सा था; न देव थे, न ही ऋषि।
Verse 7
तत्र नारायणो देवो निर्जने निरुपप्लवे / आश्रित्य शेषशयनं सुष्वाप पुरुषोत्तमः
वहाँ निर्जन और निर्विघ्न विस्तार में देव नारायण ने शेष-शय्या का आश्रय लिया; और पुरुषोत्तम योगनिद्रा में प्रविष्ट हो गए।
Verse 8
सहस्त्रशीर्षा भूत्वा स सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात् / सहस्त्रबाहुः सर्वज्ञश्चिन्त्यमानो मनीषिभिः
वह सहस्र-शीर्ष, सहस्र-नेत्र और सहस्र-पाद रूप धारण करते हैं; सहस्र-भुज, सर्वज्ञ—जिनका मनस्वी जन ध्यान करते हैं।
Verse 9
पीतवासा विशालाक्षो नीलजिमूतसन्निभः / महाविभूतिर्योगात्मा योगिनां हृदयालयः
पीताम्बरधारी, विशाल नेत्रों वाले, नील मेघ-सम; महाविभूति सम्पन्न, योगस्वरूप—योगियों के हृदय में निवास करने वाले।
Verse 10
कदाचित् तस्य सुप्तस्य लीलार्थं दिव्यमद्भुतम् / त्रैलोक्यसारं विमलं नाभ्यां पङ्कजमुद्वभौ
एक समय, उनके योगनिद्रा में शयन करते हुए, लीला हेतु नाभि से दिव्य अद्भुत, निर्मल कमल प्रकट हुआ—जो त्रैलोक्य का सार था।
Verse 11
शतयोजनविस्तीर्णं तरुणादित्यसन्निभम् / दिव्यगन्धमयं पुण्यं कर्णिकाकेसरान्वितम्
वह सौ योजन तक फैला हुआ, नवोदय सूर्य के समान दीप्तिमान था; दिव्य सुगन्ध से परिपूर्ण, पवित्र, कर्णिका और केसरों से युक्त था।
Verse 12
तस्यैवं सुचिरं कालं वर्तमानस्य शार्ङ्गिणः / हिरण्यगर्भो भगवांस्तं देशमुपचक्रमे
इस प्रकार शार्ङ्गधारी भगवान् विष्णु के वहाँ बहुत दीर्घ काल तक स्थित रहने पर, भगवन् हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) उसी देश की ओर प्रस्थान कर वहाँ पहुँचे।
Verse 13
स तं करेण विश्वात्मा समुत्थाप्य सनातनम् / प्रोवाच मधुरं वाक्यं मायया तस्य मोहितः
तब विश्वात्मा ने अपने हाथ से उस सनातन को उठाकर, मधुर वचन कहे—और वह उसकी माया से मोहित हो गया।
Verse 14
अस्मिन्नेकार्णवे घोरे निर्जने तमसावृते / एकाकी को भवाञ्छेते ब्रूहि मे पुरुषर्षभ
इस भयानक एकार्णव में, जो निर्जन है और तम से आच्छादित है, तुम अकेले कौन हो जो यहाँ शयन कर रहे हो? मुझे बताओ, हे पुरुषश्रेष्ठ।
Verse 15
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विहस्य गरुडध्वजः / उवाच देवं ब्रह्माणं मेघगम्भीरनिः स्वनः
उसके वे वचन सुनकर गरुडध्वज भगवान् हँसे और मेघ-गम्भीर नाद वाली वाणी से देव ब्रह्मा से बोले।
Verse 16
भो भो नारायणं देवं लोकानां प्रभवाप्ययम् / महायोगेश्वरं मां त्वं जानीहि पुरुषोत्तमम्
अरे! अरे! मुझे नारायण देव जानो—जो लोकों का उद्गम और प्रलय है; मुझे महायोगेश्वर, परम पुरुष (पुरुषोत्तम) समझो।
Verse 17
मयि पश्य जगत् कृत्स्नं त्वां च लोकपितामहम् / सपर्वतमहाद्वीपं समुद्रैः सप्तभिर्वृतम्
मुझमें समस्त जगत को देखो—और तुम्हें भी, हे लोकपितामह! पर्वतों सहित महान द्वीपों को देखो, जो सात समुद्रों से घिरे हैं।
Verse 18
एवमाभाष्य विश्चात्मा प्रोवाच पुरुषं हरिः / जानन्नपि महायोगी को भवानिति वेधसम्
ऐसा कहकर विश्वात्मा हरि ने उस पुरुष से कहा। सब जानते हुए भी महायोगी ने वेधस (स्रष्टा) से पूछा—“आप कौन हैं?”
Verse 19
ततः प्रहस्य भगवान् ब्रह्मा वेदनिधिः प्रभुः / प्रत्युवाचाम्बुजाभाक्षं सस्मितं श्लक्ष्णया गिरा
तब वेदों के निधि, प्रभु भगवान् ब्रह्मा हँसे और कमल-नेत्र प्रभु को स्नेहपूर्ण, मृदु वाणी से मुस्कराकर उत्तर देने लगे।
Verse 20
अहं धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः / मय्येव संस्थितं विश्वं ब्रह्माहं विश्वतोमुखः
मैं धाता और विधाता हूँ, स्वयंभू प्रपितामह हूँ। मुझमें ही यह समस्त विश्व स्थित है; मैं विश्वतोमुख ब्रह्मा हूँ।
Verse 21
श्रुत्वा वाचं स भगवान् विष्णुः सत्यपराक्रमः / अनुज्ञाप्याथ योगेन प्रविष्टो ब्रह्मणस्तनुम्
उन वचनों को सुनकर सत्य-पराक्रमी भगवान् विष्णु ने अनुमति देकर योगबल से ब्रह्मा के शरीर में प्रवेश किया।
Verse 22
त्रलोक्यमेतत् सकलं सदेवासुरमानुषम् / उदरे तस्य देवस्य दृष्ट्वा विस्मयमागतः
उस देव के उदर में समस्त त्रिलोकी—देव, असुर और मनुष्यों सहित—देखकर वह विस्मय को प्राप्त हुआ।
Verse 23
तदास्य वक्त्रान्निष्क्रम्य पन्नगेन्द्रनिकेतनः / अजातशत्रुर्भगवान् पितामहमथाब्रवीत्
तब पन्नगेन्द्र के निकेतन में निवास करने वाले, अजातशत्रु भगवान् उसके मुख से निकलकर पितामह ब्रह्मा से बोले।
Verse 24
भवानप्येवमेवाद्य शाश्वतं हि ममोहरम् / प्रविश्य लोकान् पश्यैतान् विचित्रान् पुरुषर्षभ
हे पुरुषश्रेष्ठ! आप भी आज इसी प्रकार मेरे इस शाश्वत, मनोहर (दर्शन) में प्रवेश करके इन विचित्र लोकों को देखिए।
Verse 25
ततः प्रह्लादनीं वाणी श्रुत्वा तस्याभिनन्द्य च / श्रीपतेरुदरं भूयः प्रविवेश कुशध्वजः
तत्पश्चात् उसकी हर्षदायिनी वाणी सुनकर और उसे प्रणामपूर्वक स्वीकार कर, कुशध्वज पुनः श्रीपति के उदर में प्रविष्ट हुआ।
Verse 26
तानेव लोकान् गर्भस्थानपश्यत् सत्यविक्रमः / पर्यटित्वा तु देवस्य ददृशे ऽन्तं न वै हरेः
सत्यविक्रम ने उन्हीं लोकों को ब्रह्माण्ड-गर्भ में स्थित देखा; पर देव के राज्य में भटकने पर भी उसने हरि श्रीविष्णु का कोई अंत नहीं पाया।
Verse 27
ततो द्वाराणि सर्वाणि पिहितानि महात्मना / जनार्दनेन ब्रह्मासौ नाभ्यां द्वारमविन्दत
तब महात्मा जनार्दन ने सब द्वार बंद कर दिए; और ब्रह्मा ने नाभि में एक द्वार (मार्ग) पा लिया।
Verse 28
तत्र योगबलेनासौ प्रविश्य कनकाण्डजः / उज्जहारात्मनो रूपं पुष्कराच्चतुराननः
वहाँ योगबल से प्रवेश करके, स्वर्णाण्ड से उत्पन्न चतुर्मुख ब्रह्मा ने कमल से अपना ही स्वरूप प्रकट किया।
Verse 29
विरराजारविन्दस्थः पद्मगर्भसमद्युतिः / ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् जगद्योनिः पितामहः
कमल पर विराजमान, पद्मगर्भ के समान तेजस्वी—स्वयंभू भगवान ब्रह्मा, जगत् की योनि और पितामह, प्रकट हुए।
Verse 30
समन्यमानो विश्वेशमात्मानं परमं पदम् / प्रोवाच पुरुषं विष्णुं मेघगम्भीरया गिरा
विश्वेश्वर विष्णु को परमात्मा और परम पद मानकर, उसने उस पुरुष विष्णु से मेघ-गर्जन-सी गंभीर वाणी में कहा।
Verse 31
किं कृतं भवतेदानीमात्मनो जयकाङ्क्षया / एको ऽहं प्रबलो नान्यो मां वै को ऽबिभविष्यति
अब अपने ही लिए विजय की लालसा करके तुमने क्या सिद्ध किया? “मैं ही एक बलवान हूँ, दूसरा कोई नहीं—मुझे भला कौन पराजित करेगा?”
Verse 32
श्रुत्वा नारायणो वाक्यं ब्रह्मणो लोकतन्त्रिणः / सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं बभाषे मधुरं हरिः
लोक-व्यवस्था के नियन्ता ब्रह्मा के वचन सुनकर नारायण हरि ने उन्हें सांत्वना देने हेतु यह मधुर और कोमल उत्तर कहा।
Verse 33
भवान् धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः / न मात्सर्याभियोगेन द्वाराणि पिहितानि मे
आप धाता और विधाता हैं; आप स्वयंभू, आद्य प्रपितामह हैं। ईर्ष्या या द्वेष के कारण मेरे द्वार बंद नहीं किए गए हैं।
Verse 34
किन्तु लीलार्थमेवैतन्न त्वां बाधितुमिच्छया / को हि बाधितुमन्विच्छेद् देवदेवं पितामहम्
पर यह तो केवल लीला के हेतु है, आपको बाधित करने की इच्छा से नहीं। देवों के देव, आद्य पितामह का विरोध भला कौन करना चाहेगा?
Verse 35
न ते ऽन्यथावगन्तव्यं मान्यो मे सर्वथा भवान् / सर्वमन्वय कल्याणं यन्मयापहृतं तव
आप इसे अन्यथा न समझें; आप सर्वथा मेरे लिए माननीय हैं। आपके वंश का जो भी कल्याण मैंने हर लिया है, वह सब पूर्णतः (आपको) लौट आए।
Verse 36
अस्माच्च कारणाद् ब्रह्मन् पुत्रो भवतु मे भवान् / पद्मयोनिरिति ख्यातो मत्प्रियार्थं जगन्मय
इसी कारण से, हे ब्रह्मन्, तुम मेरे पुत्र बनो। ‘पद्मयोनि’ नाम से प्रसिद्ध होकर, जगन्मय होकर, मेरे प्रिय प्रयोजन हेतु जगत की सृष्टि करो।
Verse 37
ततः स भगवान् देवो वरं दत्त्वा किरीटिने / प्रहर्षमतुलं गत्वा पुनर्विष्णुमभाषत
तब उस भगवन् देव ने मुकुटधारी को वर देकर, अतुल हर्ष को प्राप्त होकर, फिर से विष्णु से कहा।
Verse 38
भवान् सर्वात्मको ऽनन्तः सर्वेषां परमेश्वरः / सर्वभूतान्तरात्मा वै परं बह्म सनातनम्
आप सर्वात्मा, अनन्त, और सबके परमेश्वर हैं। आप ही समस्त प्राणियों के अन्तरात्मा, सनातन परम ब्रह्म हैं।
Verse 39
अहं वै सर्वलोकानामात्मा लोकमहेश्वरः / मन्मयं सर्वमेवेदं ब्रह्माहं पुरुषः परः
मैं ही समस्त लोकों का आत्मा, लोकों का महेश्वर हूँ। यह सब कुछ मुझसे व्याप्त और मुझमय है; मैं ब्रह्म हूँ, परम पुरुष हूँ।
Verse 40
नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः / एका मूर्तिर्द्विधा भिन्ना नारायणपितामहौ
इन दोनों के अतिरिक्त लोकों का कोई अन्य परमेश्वर नहीं है। एक ही दिव्य तत्त्व दो रूपों में विभक्त प्रतीत होता है—नारायण और पितामह (ब्रह्मा)।
Verse 41
तेनैवमुक्तो ब्रह्माणं वासुदेवो ऽब्रवीदिदम् / इयं प्रतिज्ञा भवतो विनाशाय भविष्यति
ऐसा कहे जाने पर वासुदेव ने ब्रह्मा से कहा— “यह आपकी प्रतिज्ञा आपके विनाश का कारण बनेगी।”
Verse 42
किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम् / प्रधानपुरुषेशानं वेदाहं परमेश्वरम्
तुम योगेश्वर को क्यों नहीं देखते—जो अव्यय, ब्रह्मा के भी अधिपति, प्रधान और पुरुष के ईशान हैं? उन्हें परमेश्वर जानो।
Verse 43
यं न पश्यन्ति योगीन्द्राः सांख्या अपि महेश्वरम् / अनादिनिधनं ब्रह्म तमेव शरणं व्रज
जिस महेश्वर को योगियों में श्रेष्ठ भी नहीं देख पाते और सांख्य भी यथार्थतः नहीं जान पाते—वही अनादि-अनन्त ब्रह्म है; उसी की शरण जाओ।
Verse 44
ततः क्रुद्धो ऽम्बुजाभाक्षं ब्रह्मा प्रोवाच केशवम् / भवान् न नूनमात्मानं वेत्ति तत् परमक्षरम्
तब क्रुद्ध होकर ब्रह्मा ने कमल-नेत्र केशव से कहा— “निश्चय ही तुम अपने ही आत्मस्वरूप, उस परम अक्षर को नहीं जानते।”
Verse 45
ब्रह्माणं जगतामेकमात्मानं परमं पदम् / नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः
वही ब्रह्मा हैं—समस्त जगतों के एक आत्मा, विश्व के एकमात्र अन्तरात्मा और परम पद। उनके अतिरिक्त लोकों का कोई अन्य परमेश्वर नहीं है।
Verse 46
संत्यज्य निद्रां विपुलां स्वमात्मानं विलोकय / तस्य तत् क्रोधजं वाक्यं श्रुत्वा विष्णुरभाषत
गहरी निद्रा त्यागकर अपने आत्मस्वरूप का अवलोकन करते हुए, उस वक्ता के क्रोधजनित वचन सुनकर भगवान् विष्णु बोले।
Verse 47
मा मैवं वद कल्याण परिवादं महात्मनः / न मे ऽस्त्यविदितं ब्रह्मन् नान्यथाहं वदामिते
हे कल्याण! ऐसा मत कहो; महात्मा का परिवाद मत करो। हे ब्रह्मन्, मुझे कुछ भी अज्ञात नहीं; और मैं तुमसे सत्य के सिवा अन्यथा नहीं कहता।
Verse 48
किन्तु मोहयति ब्रह्मन् भवन्तं पारमेश्वरी / मायाशेषविशेषाणां हेतुरात्मसमुद्भावा
किन्तु हे ब्रह्मन्, परमेश्वरी तुम्हें मोहित कर रही है; वह आत्मा से उद्भूत होकर माया और उसके शेष विशेष रूपों का कारण बनती है।
Verse 49
एतावदुक्त्वा भगवान् विष्णुस्तूष्णीं बभूव ह / ज्ञात्वा तत् परमं तत्त्वं स्वमात्मानं महेश्वरम्
इतना कहकर भगवान् विष्णु मौन हो गए; क्योंकि उन्होंने परम तत्त्व को—अपने ही आत्मस्वरूप को—महेश्वर के रूप में जान लिया था।
Verse 50
कुतो ऽप्यपरिमेयात्मा भूतानां परमेश्वरः / प्रसादं ब्रह्मणे कर्तुं प्रादुरासीत् ततो हरः
तब कहीं अदृश्य स्रोत से, अपरिमेय आत्मस्वरूप वाले, समस्त भूतों के परमेश्वर हर, ब्रह्मा पर अनुग्रह करने हेतु प्रकट हुए।
Verse 51
ललाटनयनो ऽनन्तो जटामण्डलमण्डितः / त्रिशूलपाणिर्भगवांस्तेजसां परमो निधिः
ललाट पर नेत्र वाले अनन्त, जटाओं के मण्डल से विभूषित; त्रिशूलधारी भगवान्—वे समस्त तेज का परम निधि हैं।
Verse 52
दिव्यां विशालां ग्रथितां ग्रहैः सार्केन्दुतारकैः / मालामत्यद्भुताकारां धारयन् पादलम्बिनीम्
वे दिव्य, विशाल माला धारण किए थे, जो ग्रहों से गुँथी थी—सूर्य, चन्द्र और तारों सहित—अत्यद्भुत रूप वाली, जो चरणों तक लटकती थी।
Verse 53
तं दृष्ट्वा देवमीशानं ब्रह्मा लोकपितामहः / मोहितो माययात्यर्थं पीतवाससमब्वीत्
उस ईशान देव को देखकर लोकपितामह ब्रह्मा, उनकी माया से अत्यन्त मोहित हो गए और पीताम्बरधारी से बोले।
Verse 54
क एष पुरुषो ऽनन्तः शूलपाणिस्त्रिलोचनः / तेजोराशिरमेयात्मा समायाति जनार्दन
हे जनार्दन! यह कौन अनन्त पुरुष है—शूलपाणि, त्रिलोचन—अमेय आत्मा, तेज का पुंज—जो समीप आ रहा है?
Verse 55
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विष्णुर्दानवमर्दनः / अपश्यदीश्वरं देवं ज्वलन्तं विमले ऽम्भसि
उन वचनों को सुनकर दानवमर्दन विष्णु ने निर्मल जल में ज्वलन्त तेज से प्रकाशित ईश्वर देव को देखा।
Verse 56
ज्ञात्वा तत्परमं भावमैश्वरं ब्रह्मभावनम् / प्रोवाचोत्थाय भगवान् देवदेवं पितामहम्
उस परम ऐश्वर्ययुक्त भाव—ईश्वररूप ब्रह्म-भावना—को जानकर भगवान उठे और देवों के पिता पितामह ब्रह्मा से बोले।
Verse 57
अयं देवो महादेवः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः / अनादिनिधनो ऽचिन्त्यो लोकानामीश्वरो महान्
यह देव महादेव हैं—स्वयंप्रकाश और सनातन; आदि-अंत से रहित, अचिन्त्य, और समस्त लोकों के महान ईश्वर हैं।
Verse 58
शङ्करः शंभुरीशानः सर्वात्मा परमेश्वरः / भूतानामधिपो योगी महेशो विमलः शिवः
वह शंकर, शंभु और ईशान हैं—समस्त प्राणियों के आत्मा, परमेश्वर; भूतों के अधिपति, महान योगी, महेश—निर्मल, कल्याणमय शिव।
Verse 59
एष धाता विधाता च प्रधानपुरुषेश्वरः / यं प्रपश्यन्ति यतयो ब्रह्मभावेन भाविताः
वही धाता और विधाता हैं—प्रधान और पुरुष के ईश्वर; जिनका चित्त ब्रह्मभाव से भावित है, वे यति उन्हें साक्षात् देखते हैं।
Verse 60
सृजत्येष जगत् कृत्स्नं पाति संहरते तथा / कालो भूत्वा महादेवः केवलो निष्कलः शिवः
वही इस समस्त जगत की सृष्टि करते, पालन करते और संहार भी करते हैं; कालरूप होकर महादेव शिव एकमात्र—निष्कल, निरुपाधिक और शुद्ध—स्थित रहते हैं।
Verse 61
ब्रह्माणं विदधे पूर्वं भवन्तं यः सनातनः / वेदांश्च प्रददौ तुभ्यं सो ऽयमायाति शङ्करः
जो सनातन प्रभु पहले आपको ब्रह्मा के पद पर नियुक्त कर वेदों का दान दे चुके हैं—वही शंकर अब यहाँ पधार रहे हैं।
Verse 62
अस्यैव चापरां मूर्ति विश्वयोनिं सनातनीम् / वासुदेवाभिधानां मामवेहि प्रपितामह
हे प्रपितामह! उसी की एक अन्य सनातन मूर्ति—विश्व की योनि, जगत्-कारण—मुझे ‘वासुदेव’ नाम से जानो।
Verse 63
किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम् / दिव्यं भवतु ते चक्षुर्येन द्रक्ष्यसि तत्परम्
तुम योगेश्वर, ब्रह्मा के भी अधिपति, अव्यय प्रभु को क्यों नहीं देखते? तुम्हारी दृष्टि दिव्य हो, जिससे तुम उस परम तत्त्व को देख सको।
Verse 64
लब्ध्वा शैवं तदा चक्षुर्विष्णोर्लोकपितामहः / बुबुधे परमेशानं पुरतः समवस्थितम्
तब लोकपितामह ब्रह्मा ने विष्णु से प्राप्त शैव-दृष्टि (दिव्य नेत्र) पाकर, सामने स्थित परमेशान शिव को पहचान लिया।
Verse 65
स लब्ध्वा परमं ज्ञानमैश्वरं प्रपितामहः / प्रपेदे शरणं देवं तमेव पितरं शिवम्
प्रपितामह ब्रह्मा ने ईश्वर-प्रदत्त परम ज्ञान पाकर, उसी देव—अपने पिता शिव—की शरण ग्रहण की।
Verse 66
ओङ्कारं समनुस्मृत्य संस्तभ्यात्मानमात्मना / अथर्वशिरसा देवं तुष्टाव च कृताञ्जलिः
पवित्र ओंकार का स्थिर स्मरण करके और आत्मा से आत्मा को संयमित कर, उसने हाथ जोड़कर खड़े होकर अथर्वशिरस् स्तोत्र से भगवान् की स्तुति की।
Verse 67
संस्तुतस्तेन भगवान् ब्रह्मणा परमेश्वरः / अवाप परमां प्रीतिं व्याजहार स्मयन्निव
ब्रह्मा द्वारा इस प्रकार स्तुत किए जाने पर परमेश्वर भगवान् को परम आनन्द हुआ, और वे मानो मुस्कराते हुए बोले।
Verse 68
मत्समस्त्वं न संदेहो मद्भक्तश्च यतो भवान् / मयैवोत्पादितः पूर्वं लोकसृष्ट्यर्थमव्ययम्
तुम मेरे समान हो—इसमें संदेह नहीं—क्योंकि तुम मेरे भक्त हो। हे अव्यय, लोक-सृष्टि के हेतु तुम्हें मैंने ही आदि में उत्पन्न किया था।
Verse 69
त्वमात्मा ह्यादिपुरुषो मम देहसमुद्भवः / वरं वरय विश्वात्मन् वरदो ऽहं तवानघ
तुम ही आत्मा हो, आदिपुरुष हो, और मेरे ही शरीर से उत्पन्न हुए हो। हे विश्वात्मन्, वर माँगो; हे अनघ, मैं तुम्हें वर देने वाला हूँ।
Verse 70
स देवदेववचनं निशम्य कमलोद्भवः / निरीक्ष्य विष्णुं पुरुषं प्रणम्याह वृषध्वजम्
देवों के देव के वचन सुनकर कमलज (ब्रह्मा) ने पुरुष विष्णु की ओर देखा; और वृषध्वज (शिव) को प्रणाम करके उनसे कहा।
Verse 71
भगवन् भूतभव्येश महादेवाम्बिकापते / त्वामेव पुत्रमिच्छामि त्वया वा सदृशं सतम्
हे भगवन्, भूत-भव्य के ईश्वर, महादेव, अम्बिका-पति! मैं तुम्हें ही पुत्र रूप में चाहता हूँ, अथवा तुम्हारे समान सद्गुणी पुत्र चाहता हूँ।
Verse 72
मोहितो ऽस्मि महादेव मायया सूक्ष्मया त्वया / न जाने परमं भावं याथातथ्येन ते शिव
हे महादेव! तुम्हारी सूक्ष्म माया से मैं मोहित हो गया हूँ। हे शिव! मैं तुम्हारे परम भाव को यथार्थ रूप से नहीं जानता।
Verse 73
त्वमेव देव भक्तानां भ्राता माता पिता सुहृत् / प्रसीद तव पादाब्जं नमामि शरणं गतः
हे देव! भक्तों के लिए तुम ही भाई, माता, पिता और सच्चे मित्र हो। प्रसन्न हो; मैं शरणागत होकर तुम्हारे चरण-कमलों को नमस्कार करता हूँ।
Verse 74
स तस्य वचनं श्रुत्वा जगन्नाथो वृषध्वजः / व्याजहार तदा पुत्रं समालोक्य जनार्दनम्
उसके वचन सुनकर वृषध्वज, जगन्नाथ ने तब जनार्दन की ओर देखकर अपने पुत्र से कहा।
Verse 75
यदर्थितं भगवता तत् करिष्यामि पुत्रक / विज्ञानमैश्वरं दिव्यमुत्पत्स्यति तवानघ
“हे पुत्रक! भगवन् ने जो भी याचना की है, वह मैं करूँगा। हे अनघ! तुममें दिव्य ऐश्वर्य-ज्ञान प्रकट होगा।”
Verse 76
त्वमेव सर्वभूतानामादिकर्ता नियोजितः / तथा कुरुष्व देवेश मया लोकपितामह
तुम ही समस्त प्राणियों के आदि-कर्ता हो और इस सृष्टि-कार्य में नियुक्त हो। अतः हे देवेश! मुझ लोकपितामह (ब्रह्मा) के कहे अनुसार यथोचित कर्म करो।
Verse 77
एष नारायणो ऽनन्तो ममैव परमा तनुः / भविष्यति तवेशानो योगक्षेमवहो हरिः
यह नारायण—अनन्त—निश्चय ही मेरी ही परम तनु है। वही हरि तुम्हारे ईशान बनेंगे और तुम्हारे योग-क्षेम, अर्थात् साधना-सिद्धि और कल्याण, का वहन करेंगे।
Verse 78
एवं व्याहृत्य हस्ताभ्यां प्रीतात्मा परमेश्वरः / संस्पृश्य देवं ब्रह्माणं हरिं वचनमब्रवीत्
इस प्रकार कहकर और दोनों हाथों से संकेत करके, प्रसन्नचित्त परमेश्वर ने देव ब्रह्मा को स्पर्श किया और फिर हरि से ये वचन बोले।
Verse 79
तृष्टो ऽस्मि सर्वथाहन्ते भक्त्या तव जगन्मय / वरं वृणीष्वं नह्यावां विभिन्नौ परमार्थतः
हे जगन्मय! तुम्हारी भक्ति से मैं सर्वथा तुष्ट हूँ। वर माँगो; क्योंकि परम सत्य में हम दोनों भिन्न नहीं हैं।
Verse 80
श्रुत्वाथ देववचनं विष्णुर्विश्वजगन्मयः / प्राह प्रसन्नया वाचा समालोक्य चतुर्मुखम्
देव के वचन सुनकर, विश्व-जगन्मय विष्णु ने चतुर्मुख (ब्रह्मा) की ओर देखकर प्रसन्न, शांत वाणी में कहा।
Verse 81
एष एव वरः श्लोघ्यो यदहं परमेश्वरम् / पश्यामि परमात्मानं भक्तिर्भवतु मे त्वयि
यही एक प्रशंसनीय वर है कि मैं परमेश्वर, परमात्मा का दर्शन करूँ; आप में मेरी भक्ति उत्पन्न हो।
Verse 82
तथेत्युक्त्वा महादेवः पुनर्विष्णुमभाषत / भवान् सर्वस्य कार्यस्य कर्ताहऽमधिदैवतम्
“तथास्तु” कहकर महादेव ने फिर विष्णु से कहा—“आप ही समस्त कार्यों के कर्ता हैं; मैं उसका अधिदैवत हूँ।”
Verse 83
मन्मयं त्वन्मयं चैव सर्वमेतन्न संशयः / भवान् सोमस्त्वहं सूर्यो भवान् रात्रिरहं दिनम्
यह सब मुझसे और आपसे ही व्याप्त है—इसमें संदेह नहीं। आप सोम (चन्द्र) हैं, मैं सूर्य; आप रात्रि हैं, मैं दिन।
Verse 84
भवान् प्रकृतिरव्यक्तमहं पुरुष एव च / भवान् ज्ञानमहं ज्ञाता भवान् मायाहमीश्वरः
आप अव्यक्त प्रकृति हैं और मैं पुरुष। आप ज्ञान हैं, मैं ज्ञाता; आप माया हैं, और मैं उसे धारण करने वाला ईश्वर हूँ।
Verse 85
भवान् विद्यात्मिका शक्तिः शक्तिमानहमीश्वरः / यो ऽहं सुनिष्कलो देवः सो ऽपि नारायणः परः
आप विद्या-स्वरूपिणी शक्ति हैं; मैं उस शक्ति का स्वामी ईश्वर हूँ। और जो मैं—निष्कल, अविभाज्य देव—वही परम नारायण है।
Verse 86
एकीभावेन पश्यन्ति योगिनो ब्रह्मवादिनः / त्वामनाश्रित्य विश्वात्मन् न योगी मामुपैष्यति / पालयैतज्जगत् कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम्
ब्रह्म के ज्ञाता योगी एकत्व-भाव से आपको ही देखते हैं। हे विश्वात्मन्, आपकी शरण लिए बिना कोई योगी मुझे नहीं पा सकता। इसलिए देव, असुर और मनुष्यों सहित इस समस्त जगत् की रक्षा कीजिए।
Verse 87
इतीदमुक्त्वा भगवाननादिः स्वमायया मोहितभूतभेदः / जगाम जन्मर्धिविनाशहीनं धामैकमव्यक्तमनन्तशक्तिः
ऐसा कहकर अनादि, अनन्त-शक्तिमान भगवान—जिनकी अपनी माया से देहधारी प्राणी भेद-बुद्धि में मोहित होते हैं—उस एक, अव्यक्त धाम को चले गए जो जन्म, वृद्धि और विनाश से रहित है।
It narrates that during pralaya Nārāyaṇa rests in yoganidrā, from whose navel a celestial lotus arises; Brahmā emerges through that lotus and is therefore named Padmayoni, while also being commissioned to create for the Lord’s purpose.
The chapter frames the ‘son’ language as divine play and relational theology: Śiva is Parameśvara beyond origin, yet he can accept filial relation to Brahmā by boon and function, without compromising his beginningless supremacy.
It asserts non-separateness in the highest truth while allowing functional duality: Viṣṇu and Śiva mutually pervade all, are approached through devotion and yogic knowledge, and are described via complementary pairs (prakṛti/puruṣa, māyā/īśvara) as one Supreme Reality appearing in two forms.
This chapter is a theological prelude: it establishes Parameśvara as the Lord of Yoga and the supreme object of refuge, which the later Uttara-bhāga develops into explicit yogic and Vedāntic instruction often discussed under headings like Īśvara Gītā and Śaiva yoga streams such as Pāśupata-oriented devotion.