Adhyaya 77: Measurements of Mount Meru, the Boundary Mountains, and the Four Directional Great Trees

Verse 1

रुद्र उवाच । यदेतत् कर्णिकामूलं मेरोर् मध्यं प्रकीर्तितम् । तद् योजनसहस्राणि संख्यया मानतः स्मृतम् ॥ ७७.१ ॥

રુદ્ર બોલ્યા—જેને ‘કર્ણિકા’નું મૂળ, એટલે મેરુનો મધ્ય પ્રદેશ કહેવાય છે, તે પરિમાણની ગણતરી પ્રમાણે એક હજાર યોજન વિસ્તૃત હોવાનું સ્મૃત છે.

Verse 2

चत्वारिंशत् तथा चाष्टौ सहस्राणि तु मण्डलैः । शैलराजस्य तत्तत्र मेरुमूलमिति स्मृतम् ॥ ७७.२ ॥

ત્યાં મંડળો દ્વારા માપ કરતાં અડતાલીસ હજાર (એકમો) થાય છે. પર્વતરાજનો તે પ્રદેશ ‘મેરુમૂલ’ તરીકે પરંપરાથી સ્મરાય છે.

Verse 3

तेषां गिरिसहस्राणामनेकानां महोच्छ्रयः । दिगष्टौ च पुनस्तस्य मर्यादापर्वताः शुभाः ॥ ७७.३ ॥

તે અનેક પર્વતસહસ્રોમાં ઘણા પર્વતોની ઊંચાઈ અત્યંત મહાન છે; અને ફરી આઠેય દિશાઓમાં શુભ મર્યાદા-પર્વતો તેની સીમા નિર્ધારિત કરે છે।

Verse 4

जठरो देवकूटश्च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ । पूर्वपश्चायतावेतावर्णवान्तरव्यवस्थितौ । मर्यादापर्वतान् एतानष्टानाहुर्मनीषिणः ॥ ७७.४ ॥

પૂર્વ દિશામાં જઠર અને દેવકૂટ નામના બે પર્વતો છે. આ બંને પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી વિસ્તરેલા છે અને સમુદ્રોના મધ્યમાં સ્થિત છે. મનીષીઓ આ આઠને ‘મર્યાદા-પર્વત’ કહે છે।

Verse 5

योऽसौ मेरुर्द्विजश्रेष्ठाः प्रोक्तः कनकपर्वतः । विष्कम्भांस्तस्य वक्ष्यामि शृणुध्वं गदतस्तु तान् ॥ ७७.५ ॥

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! જે મેરુ ‘કનક-પર્વત’ તરીકે કહેવાયો છે, તેના વિષ્કંભો (વિસ્તાર/પરિમાણ) હવે હું કહું છું; મારા વચનને સાંભળો।

Verse 6

महापादास्तु चत्वारो मेरोरथ चतुर्दिशम् । यैर्न चचाल विष्टब्धा सप्तद्वीपवती मही ॥ ७७.६ ॥

મેરુની ચારેય દિશામાં ચાર મહાપાદ (મહાન આધાર) છે; તેમના દ્વારા સ્થિર રાખવામાં આવીને સાત દ્વીપો ધરાવતી પૃથ્વી કંપી નથી।

Verse 7

दशयोजनसाहस्रं व्यायामस्तेषु शङ्क्यते । तिर्यगूर्ध्वं च रचिता हरितालतटैर्वृताः ॥ ७७.७ ॥

તેમામાં વિસ્તાર દસ હજાર યોજન ગણાય છે; તે આડું અને ઊભું એમ બંને રીતે રચાયેલ છે અને હરિતાલના કિનારાઓથી ઘેરાયેલ છે।

Verse 8

मनःशिलादरीभिश्च सुवर्णमणिचित्रिताः । अनेकसिद्धभवनैः क्रीडास्थानैश्च सुप्रभाः ॥ ७७.८ ॥

તે મનઃશિલા-રંજિત ખીણો તથા સુવર્ણ અને મણિઓની વિચિત્ર શોભાથી અલંકૃત છે; અનેક સિદ્ધોના ભવનો અને ક્રીડાસ્થાનો સાથે તે અતિ તેજસ્વી રીતે પ્રકાશે છે।

Verse 9

पूर्वेण मन्दरस्तस्य दक्षिणे गन्धमादनः । विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्थितः ॥ ७७.९ ॥

તેના પૂર્વમાં મન્દર, દક્ષિણમાં ગંધમાદન; પશ્ચિમ બાજુએ વિપુલ અને ઉત્તરમાં સુપાર્શ્વ સ્થિત છે।

Verse 10

तेषां शृङ्गेषु चत्वारो महावृक्षाः प्रतिष्ठिताः । देवदैत्याप्सरोभिश्च सेविता गुणसंचयैः ॥ ७७.१० ॥

તેમના શિખરો પર ચાર મહાવૃક્ષો પ્રતિષ્ઠિત છે; દેવો, દૈત્યો અને અપ્સરાઓ તેમની સેવા કરે છે—તે વૃક્ષો સંચિત ગુણોથી યુક્ત છે।

Verse 11

मन्दरस्य गिरेः शृङ्गे कदम्बो नाम पादपः । प्रलम्बशाखाशिखरः कदम्बश्चैत्यपादपः ॥ ७७.११ ॥

મન્દર પર્વતના શિખરે ‘કદંબ’ નામનું વૃક્ષ છે; તેની લાંબી અને વિસ્તૃત શાખાઓ શિખરરૂપ મકૂટ રચે છે, અને તે કદંબ ચૈત્ય-વૃક્ષ તરીકે માન્ય છે।

Verse 12

महाकुम्भप्रमाणेश्च पुष्पैर्विकचकेसरैः । महागन्धबनोञ्ञैश्च शोभितः सर्वकालजैः ॥ ७७.१२ ॥

તે મહાકુંભના પ્રમાણ જેટલું વિશાળ છે; સંપૂર્ણ વિકસિત કેસરવાળા પુષ્પોથી તથા અત્યંત સુગંધિત અને મનોહર વનસમૂહોથી શોભિત છે—જે સર્વ ઋતુઓમાં ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 13

समासेन परिवृतो भुवनैर्भूतभावनैः । सहस्रमधिकं सोऽथ गन्धेनापूरयन् दिशः ॥ ७७.१३ ॥

ભૂતભાવન એવા ભુવનોથી સંક્ષેપે ઘેરાયેલો તે, સહસ્રથી અધિક પરિમાણે સુગંધથી સર્વ દિશાઓને પરિપૂર્ણ કરતો થયો।

Verse 14

भद्राश्वो नाम वृक्षोऽयं वर्षाद्रेः केतुसंभवः । कीर्तिमान् रूपवान् श्रीमान् महापादपपादपः । यत्र साक्षाद्धृषीकेशः सिद्धसङ्घैर्निषेव्यते ॥ ७७.१४ ॥

આ ‘ભદ્રાશ્વ’ નામનો વૃક્ષ છે, જે વર્ષાદ્રિના કેતુમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે. તે કીર્તિમાન, રૂપવાન, શ્રીમાન—મહાવૃક્ષ છે; જ્યાં સાક્ષાત્ હૃષીકેશની સિદ્ધસંઘો દ્વારા સેવા થાય છે।

Verse 15

तस्य भद्रकदम्बस्य तथाश्ववदनो हरिः । प्राप्तवांश्चामरश्रेष्ठः स हि सानुं पुनः पुनः ॥ ७७.१५ ॥

તે શુભ કદંબવૃક્ષના ઢાળને અશ્વવદન હરિ વારંવાર પ્રાપ્ત થયો; કારણ કે તે જ અમરોમાં શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 16

तेन चालोकितं वर्षं सर्वद्विपदनायकाः । यस्य नाम्ना समाख्यातो भद्राश्वेति न संशयः ॥ ७७.१६ ॥

તેણે તે વર્ષપ્રદેશ નિહાળ્યો; અને સર્વ દ્વિપદ-નાયકોમાં તે તેના નામથી જ ‘ભદ્રાશ્વ’ તરીકે ઓળખાયો—એમાં શંકા નથી।

Verse 17

दक्षिणस्यापि शैलस्य शिखरे देवसेविते । जम्बूः सद्यः पुष्पफलाः महाशाखोपशोभिता ॥ ७७.१७ ॥

દક્ષિણ પર્વતના દેવસેવિત શિખર પર પણ જંબૂવૃક્ષ છે; તે એકસાથે પુષ્પ અને ફળ ધરાવે છે અને મહાશાખાઓથી શોભિત છે।

Verse 18

तस्याः ह्यतिप्रमाणानि स्वादूनि च मृदूनि च । फलान्यमृतकल्पानि पतन्ति गिरिमूर्धनि ॥ ७७.१८ ॥

તેના ફળો અતિ વિશાળ, મધુર અને કોમળ છે; અમૃતસમાન તે પર્વતશિખરે પડી જાય છે.

Verse 19

तस्माद् गिरिवरश्रेष्ठात् फलप्रस्यन्दवाहिनी । दिव्या जाम्बूनदी नाम प्रवृत्ता मधुवाहिनी ॥ ७७.१९ ॥

તે શ્રેષ્ઠ પર્વતમાંથી ફળરસ વહાવતી ધારા નીકળી; ‘જામ્બૂનદી’ નામની દિવ્ય મધુવાહિની નદી પ્રવર્તી।

Verse 20

तत्र जाम्बूनदं नाम सुवर्णमनलप्रभम् । देवालङ्कारमतुलमुत्पन्नं पापनाशनम् ॥ ७७.२० ॥

ત્યાં ‘જામ્બૂનદ’ નામનું સોનું અગ્નિપ્રભા સમું તેજસ્વી બની ઉત્પન્ન થયું; દેવોનું અતુલ આભૂષણ અને પાપનાશક કહેવાયું।

Verse 21

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसगुह्यकाः । पपुस्तदमृतप्रख्यं मधु जम्बूफलस्रवम् ॥ ७७.२१ ॥

દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને ગુહ્યકોએ—જાંબૂફળમાંથી વહેતા અમૃતસમાન તે મધુ પાન કર્યું।

Verse 22

सा केतुर्दक्षिणे वर्षे जम्बूलोकेषु विश्रुता । यस्या नाम्ना समाख्याता जम्बूद्वीपेति मानवैः ॥ ७७.२२ ॥

દક્ષિણ વર્ષમાં તે ‘કેતુ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, જાંબૂલોકોમાં વિખ્યાત; અને તેના નામ પરથી મનુષ્યોએ ‘જાંબૂદ્વીપ’ એમ સંજ્ઞા આપી છે.

Verse 23

विपुलस्य च शैलस्य दक्षिणेन महात्मनः । जातः शृङ्गेति सुमहानश्वत्थश्चेति पादपः ॥ ७७.२३ ॥

મહાત્મા વિપુલ પર્વતના દક્ષિણ ભાગે ‘શૃંગ’ નામે પ્રસિદ્ધ એક અતિ વિશાળ અશ્વત્થ વૃક્ષ ઉત્પન્ન થયું.

Verse 24

महोच्छ्रायो महास्कन्धो नैकसत्त्वगुणालयः | कुम्भप्रमाणै रुचिरैः फलैः सर्वर्त्तुकैः शुभैः || ७७.२४ ||

એ વૃક્ષ અત્યંત ઊંચું, મહાકાંડવાળું, અનેક જીવ અને ગુણોનું આશ્રયસ્થાન છે; તેમાં કુંભ જેટલા મોટા, મનોહર, શુભ અને સર્વ ઋતુમાં મળતા ફળો થાય છે.

Verse 25

स केतुः केतुमालानां देवगन्धर्वसेवितः । केतुमालेति विख्यातो नाम्ना तत्र प्रकीर्तितः । तन्निबोधत विप्रेन्द्रा निरुक्तं नामकर्मणः ॥ ७७.२५ ॥

તે કેતુ, કેતુમાલાઓ સાથે સંબંધિત અને દેવ-ગંધર્વો દ્વારા સેવિત, ત્યાં ‘કેતુમાલ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. હે વિપ્રશ્રેષ્ઠો, હવે તે નામ અને તેના કાર્યનું નિરુક્ત અર્થ સમજો.

Verse 26

क्षीरोदमथने वृत्ते माला स्कन्धे निवेशिताः । इन्द्रेण चैत्यकेतोस्तु केतुमालस्ततः स्मृतः । तेन तच्छिह्नितं वर्षं केतुमालेति विश्रुतम् ॥ ७७.२६ ॥

ક્ષીરસાગરનું મંથન પૂર્ણ થતાં તેના ખભા પર માળાઓ મૂકાઈ. ત્યારે ઇન્દ્રે ચૈત્યકેતુને ‘કેતુમાલ’ તરીકે સ્મર્યો; તેથી તે ચિહ્નથી ચિહ્નિત પ્રદેશ ‘કેતુમાલ’ વર્ષ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 27

सुपार्श्वस्योत्तरे शृङ्गे वटो नाम महाद्रुमः । न्यग्रोधो विपुलस्कन्धो यस्त्रियोजनमण्डलः ॥ ७७.२७ ॥

સુપાર્શ્વ પર્વતના ઉત્તર શિખર પર ‘વટ’ નામે એક મહાવૃક્ષ છે—તે વિશાળ કાંડવાળો ન્યગ્રોધ (વડ) છે, જેના વિસ્તારની પરિધિ ત્રણ યોજન છે.

Verse 28

माल्यदामकलापैश्च विविधैस्तु समन्ततः । शाखाभिर्लम्बमानाभिः शोभितः सिद्धसेवितः ॥ ७७.२८ ॥

તે સર્વ તરફ વિવિધ પ્રકારની માળાઓ અને પુષ્પદામોના સમૂહોથી અલંકૃત છે; લટકતી શાખાઓથી શોભિત છે અને સિદ્ધો તેની સેવા તથા પૂજા કરે છે।

Verse 29

प्रलम्बकुम्भसदृशैर्हेमवर्णैः फलैः सदा । स ह्युत्तरकुरूणां तु केतुवृक्षः प्रकाशते ॥ ७७.२९ ॥

સદા લટકતા કુંભ સમાન સુવર્ણવર્ણ ફળોથી યુક્ત તે ‘કેતુવૃક્ષ’ ઉત્તરકુરુઓના દેશમાં પ્રકાશિત થાય છે—એવું કહેવાય છે।

Verse 30

सनत्कुमारावरजाः मानसाः ब्रह्मणः सुताः । सप्त तत्र महाभागाः कुरवो नाम विश्रुताः ॥ ७७.३० ॥

ત્યાં સનત્કુમારના કનિષ્ઠ ભાઈઓ—બ્રહ્માના માનસપુત્ર—સાત મહાભાગ હતા; તેઓ ‘કુરવ’ નામે પ્રસિદ્ધ હતા।

Verse 31

तत्र स्थिरगतैर्ज्ञानैर्विरजस्कैर्महात्मभिः । अक्षयः क्षयपर्यन्तो लोकः प्रोक्तः सनातनः ॥ ७७.३१ ॥

ત્યાં સ્થિર અને સુસ્થાપિત જ્ઞાન ધરાવતા, રજોગુણરહિત મહાત્માઓ દ્વારા એક સનાતન લોક વર્ણવાયો છે—અક્ષય, પરંતુ પ્રલયની સીમા સુધી વિસ્તરેલો।

Verse 32

तेषां नामाङ्कितं वर्षं सप्तानां वै महात्मनाम् । दिवि चेह च विख्याता उत्तरा: कुरवः सदा ॥ ७७.३२ ॥

તે પ્રદેશ (વર્ષ) તે સાત મહાત્માઓના નામોથી અંકિત છે; અને ઉત્તર કુરુઓ સ્વર્ગમાં પણ અને અહીં (માનવલોકમાં) પણ સદા વિખ્યાત છે।