Adhyaya 4: On Nārāyaṇa’s Ten Avatāras and Eightfold Manifestations, and the Account of King Aśvaśirā

Verse 1

धरण्युवाच । योऽसौ नारायणो देवः परमात्मा सनातनः । भगवन् सर्वभावेन उताहो नेति शंस मे ॥ ४.१ ॥

ધરણી બોલી—હે ભગવન! તે નારાયણ દેવ, સનાતન પરમાત્મા—શું તેને સર્વભાવથી ‘ઇતિ’ કહી સ્વીકારવો, કે ‘નેતિ’ (નેતિ-નેતિ) દ્વારા? મને સમજાવો।

Verse 2

श्रीवराह उवाच । मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की च ते दश ॥ ४.२ ॥

શ્રીવરાહે કહ્યું—મત્સ્ય, કૂર્મ અને વરાહ; પછી નરસિંહ અને વામન; રામ અને પરશુરામ; કૃષ્ણ; બુદ્ધ; અને કલ્કિ—આ તમારા દસ (અવતાર) છે।

Verse 3

इत्येताः कथितास्तस्य मूर्त्तयो भूतधारिणि । दर्शनं प्राप्तुमिच्छूनां सोपानानीव शोभते ॥ ४.३ ॥

હે ભૂતધારિણી! આ રીતે તેની આ મૂર્તિઓ વર્ણવાઈ; જે તેના દર્શન ઇચ્છે છે, તેમના માટે તે સોપાનની પાંખડીઓ જેવી તેજસ્વી બને છે।

Verse 4

यत् तस्य परमं रूपं तन्न पश्यन्ति देवताः । अस्मदादिस्वरूपेण पूरयन्ति ततो धृतिम् ॥ ४.४ ॥

તેનું પરમ રૂપ દેવતાઓ પણ જોઈ શકતા નથી; તેથી અમારા આદિ સ્વરૂપો ધારણ કરીને તેઓ ધૃતિ—સ્થિર ધૈર્ય—પૂર્ણ કરે છે।

Verse 5

ब्रह्मा भगवतो मूर्त्या रजसस्तमसस्तथा । याभिः संस्थाप्यते विश्वं स्थितौ संचाल्यते च ह ॥ ४.५ ॥

બ્રહ્મા—અને ભગવાનની રજસ તથા તમસ-સંબંધિત મૂર્તિઓ—જેનાથી વિશ્વ સ્થાપિત થાય છે અને સ્થિતિમાં પણ તેનું સંચાલન થાય છે।

Verse 6

त्वमेकाऽस्य देवस्य मूर्तिराद्या धराधरे । द्वितीया सलिलं मूर्तिस्तृतीया तैजसी स्मृता ॥ ४.६ ॥

હે ધરાધર! તું તે દેવની આદ્ય (પ્રથમ) મૂર્તિ છે; બીજી મૂર્તિ જળ માનવામાં આવે છે, અને ત્રીજી તેજસ્વી (અગ્નિરূপ) તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 7

चतुर्थी वायुमूर्तिः स्यादाकाशाख्या तु पञ्चमी । एतास्तु मूरतयस्तस्य क्षेत्रज्ञत्वं हि मद्धियाम् । मूर्त्तित्रयं तथा तस्य इत्येताश्चाष्टमूर्तयः ॥ ४.७ ॥

ચોથી વાયુમૂર્તિ કહેવાય છે અને પાંચમી ‘આકાશ’ નામે; મારી બુદ્ધિ મુજબ આ મૂર્તિઓ તેની ક્ષેત્રજ્ઞત્વ—ક્ષેત્રનો જ્ઞાતા—ભાવને દર્શાવે છે. તેમજ તેની વધુ ત્રણ મૂર્તિઓ પણ છે; આમ આ અષ્ટમૂર્તિઓ છે।

Verse 8

अभिव्याप्तिमिदं सर्वं जगन्नारायणेन ह । इत्येतत् कथितं देवि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ४.८ ॥

આ સમગ્ર જગત સર્વત્ર નારાયણથી વ્યાપ્ત છે—એવું કહેવાયું છે. હે દેવી, આ સમજાવ્યું; હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?

Verse 9

धरण्युवाच । नारदेनैवमुक्तस्तु तदा राजा प्रियव्रतः । कृतवान् किं ममाचक्ष्व प्रसादात् परमेश्वर ॥ ४.९ ॥

ધરણી બોલ્યા—નારદે આમ કહ્યે ત્યારે રાજા પ્રિયવ્રતે ઉત્તર આપ્યો: “હે પરમેશ્વર, તમારા પ્રસાદથી મેં શું કર્યું—મને કહો.”

Verse 10

श्रीवराह उवाच । भवतीं सप्तधा कृत्वा पुत्राणां च प्रदाय सः । प्रियव्रतस्तपस्तेपे नारदाच्छ्रुतविस्मयः ॥ ४.१० ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા—તમને સાત ભાગમાં વિભાજિત કરીને અને તે પુત્રોને આપી, પ્રિયવ્રતે નારદ પાસેથી સાંભળેલી વાતથી આશ્ચર્ય પામી તપ કર્યું.

Verse 11

नारायणात्मकं ब्रह्म परं जप्त्वा स्वयम्भुवः । ततस्तुष्टमनाः पारं परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ४.११ ॥

નારાયણસ્વરૂપ પરમ બ્રહ્મનું જપ કરીને સ્વયંભુવ મનથી તૃપ્ત થયો અને પરપાર—પરમ નિર્વાણને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 12

शृणु चान्यद् वरारोहे यद्वृत्तं परमेष्ठिनः । आराधनाय यततः पुराकाले नृपस्य ह ॥ ४.१२ ॥

હે વરારોહે, બીજું પણ સાંભળો—પરમેષ્ઠિનનો પ્રસંગ; પ્રાચીન કાળમાં એક રાજાએ આરાધના માટે જે પ્રયત્ન કર્યો, તે વાત.

Verse 13

आसीदश्वशिरा नाम राजा परमधार्मिकः । सोऽश्वमेधेन यज्ञेन यष्ट्वा सुबहुदक्षिणः ॥ ४.१३ ॥

અશ્વશિરા નામે એક રાજા હતો, તે પરમ ધાર્મિક હતો. તેણે અશ્વમેધ યજ્ઞ કરીને અતિ પ્રચુર દક્ષિણાઓ અર્પણ કરી.

Verse 14

स्नातश्चावभृथिथे सोऽथ ब्राह्मणैः परिवारितः । यावदास्ते स राजर्षिस्तावद् योगिवरो मुनिः । आययौ कपिलः श्रीमान् जैगीषव्यश्च योगिराट् ॥ ४.१४ ॥

અવભૃથ સ્નાન કરીને તે રાજર્ષિ બ્રાહ્મણોથી ઘેરાઈને બેઠો રહ્યો. તે ત્યાં બેઠો હતો તેટલામાં યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ મুনি—શ્રીમાન કપિલ અને યોગિરાટ જૈગીષવ્ય—આવી પહોંચ્યા.

Verse 15

ततस्त्वरितमुत्थाय स राजा स्वागतक्रीयाम् । चकार परया युक्तः स मुदा राजसत्तमः ॥ ४.१५ ॥

પછી તે રાજસત્તમ ત્વરિત ઊભો થયો અને પરમ યોગ્ય રીતથી આનંદપૂર્વક સ્વાગત-ક્રિયા કરી.

Verse 16

तावर्च्चितावासनगौ दृष्ट्वा राजा महाबलः । पप्रच्छ तौ तिग्मधियौ योगज्ञौ स्वेच्छयागतौ ॥ ४.१६ ॥

તે બંનેને પૂજિત થઈ આસન પર બેઠેલા જોઈ મહાબલી રાજાએ તેમને પૂછ્યું—તે બંને તીક્ષ્ણબુદ્ધિ, યોગજ્ઞ અને સ્વઇચ્છાએ આવેલા હતા.

Verse 17

भवन्तौ संशयं विप्रौ पृच्छामि पुरुषोत्तमौ । कथमाराधयेद् देवं हरिं नारायणं परम् ॥ ४.१७ ॥

હે પુરુષોત્તમ એવા શ્રેષ્ઠ વિપ્રદ્વય! હું એક સંશય પૂછું છું—પરમ દેવ હરિ નારાયણની સમ્યક આરાધના કેવી રીતે કરવી?

Verse 18

विप्रावूचतुः । क एष प्रोच्यते राजंस्त्वया नारायणो गुरुः । आवां नारायणौ द्वौ तु त्वत्प्रत्यक्षगतो नृप ॥ ४.१८ ॥

વિપ્રોએ કહ્યું—હે રાજન, તમે જેને ‘નારાયણ ગુરુ’ કહીને પ્રગટ કરો છો તે કોણ છે? હે નૃપ, અમે બે જણ તો નારાયણ છીએ, તમારી આંખો સામે પ્રત્યક્ષ હાજર છીએ.

Verse 19

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ ब्राह्मणौ सिद्धौ तपसा दग्धकिल्बिषौ । कथं नारायणावावामिति वाक्यमथेरितम् ॥ ४.१९ ॥

અશ્વશિરાએ કહ્યું—તમે બંને સિદ્ધ બ્રાહ્મણો છો; તપસ્યાથી તમારા પાપ-દોષ દગ્ધ થઈ ગયા છે. તો પછી ‘અમે બંને નારાયણ છીએ’ એવું વચન કેવી રીતે ઉચ્ચારાયું?

Verse 20

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाऽ जनार्दनः । गरुडस्थो महादेवः कस्तस्य सदृशो भुवि ॥ ४.२० ॥

શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર, પીતાંબરધારી જનાર્દન, ગરુડ પર આરુઢ તે મહાદેવ—ભૂમિ પર તેના સમાન કોણ છે?

Verse 21

तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा तौ विप्रौ संहितव्रतौ । जहसतुः पश्य विष्णुं राजन्निति जजल्पतुः ॥ ४.२१ ॥

રાજાના વચન સાંભળી, વ્રત-નિયમમાં સ્થિત તે બે વિપ્રો હસ્યા અને બોલ્યા—“હે રાજન, વિષ્ણુને જુઓ.”

Verse 22

एवमुक्त्वा स कपिलः स्वयं विष्णुर्बभूव ह । जैगीषव्यश्च गरुडस्तत्क्षणात् समजायत ॥ ४.२२ ॥

આવું કહીને તે કપિલ સ્વયં વિષ્ણુ બની ગયો; અને જૈગીષવ્ય પણ તે જ ક્ષણે ગરુડરૂપે પ્રગટ થયો.

Verse 23

ततो हाहाकृतं त्वासीत्तत्क्षणाद्राजमण्डलम् । दृष्ट्वा नारायणं देवं गरुडस्थं सनातनम् ॥ ४.२३ ॥

તત્ક્ષણે રાજમંડળમાં હાહાકાર મચી ગયો; કારણ કે તેમણે ગરુડારૂઢ સનાતન દેવ નારાયણને દર્શન કર્યા.

Verse 24

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ततो राजा महायशाः । उवाच शम्यतां विप्रौ नायं विष्णुरथेदृशः ॥ ४.२४ ॥

પછી મહાયશસ્વી રાજાએ અંજલિ બાંધીને કહ્યું—“હે વિપ્રો, શાંત થાઓ; આ વિષ્ણુ નથી, અને આવો સ્વરૂપ પણ નથી.”

Verse 25

यस्य ब्रह्मा समुत्पन्नो नाभिपङ्कजमध्यतः । तस्माच्च ब्रह्मणो रुद्रः स विष्णुः परमेश्वरः ॥ ४.२५ ॥

જેનાં નાભિકમળના મધ્યમાંથી બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયા અને તે બ્રહ્માથી રુદ્ર ઉત્પન્ન થયા—એ જ વિષ્ણુ પરમેશ્વર છે.

Verse 26

इति राजवचः श्रुत्वा तदा तौ मुनिपुङ्गवौ । चक्रतुः परमां मायां योगमायां विशेषतः ॥ ४.२६ ॥

રાજાના વચન સાંભળી તે બે મુનિપુંગવોએ ત્યારે પરમ માયા—વિશેષ કરીને યોગમાયા—પ્રયોગ કરી.

Verse 27

कपिलः पद्मनाभस्तु जैगीषव्यः प्रजापतिः । कमलस्थो बभौ ह्रस्वस्तस्य चाङ्के कुमारकः ॥ ४.२७ ॥

કમળ પર સ્થિત કપિલ, પદ્મનાભ અને જૈગીષવ્ય પ્રજાપતિ હ્રસ્વ રૂપે પ્રગટ થયા; અને તેમના અંકમાં એક કુમાર પણ હતો.

Verse 28

ददर्श राजा रक्ताक्षं कालानलसमद्युतिम् । नेत्थं भवति विश्वेशो मायैषा योगिनां सदा । सर्वव्यापी हरिः श्रीमानिति राजा जगाद ह ॥ ४.२८ ॥

રાજાએ તેને રક્તનેત્ર, પ્રલયાગ્નિ સમાન તેજસ્વી રૂપે જોયો. ત્યારે રાજા બોલ્યો—“વિશ્વેશ્વર ખરેખર એવો નથી; આ તો યોગીઓની સદા રહેનારી માયા છે. શ્રીમાન હરિ સર્વવ્યાપી છે.”

Verse 29

ततो वाक्यावसाने तु तस्य राज्ञो हि संसदि । मशका मत्कुणा यूका भ्रमराः पक्षिणोरगाः ॥ ४.२९ ॥

રાજાની સભામાં વાણી પૂર્ણ થતાં જ મચ્છરો, ખટમલ, જૂં, ભમરા, પક્ષીઓ અને સર્પો પ્રગટ થયા.

Verse 30

अश्वा गावो द्विपाः सिंहा व्याघ्रा गोमायवो मृगाः । अन्येऽपि पशवः कीटा ग्राम्यारण्याश्च सर्वशः । दृश्यन्ते राजभवने कोटिशो भूतधारिणि ॥ ४.३० ॥

ઘોડા, ગાયો, હાથી, સિંહ, વાઘ, શિયાળ, હરણ અને અન્ય પશુઓ; તેમજ કીટકો—ગૃહ્ય અને અરણ્ય સર્વ રીતે—હે ભૂતધારિણિ, રાજભવનમાં કરોડો સંખ્યામાં દેખાયા.

Verse 31

तं दृष्ट्वा भूतसङ्घातं राजा विस्मितमानसः । यावच्चिन्तयते किं स्यादेतदित्यवगम्य च । जैगीषव्यस्य माहात्म्यं कपिलस्य च धीमतः ॥ ४.३१ ॥

એ ભૂતસમૂહને જોઈ રાજાનું મન આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયું. તે વિચારવા લાગ્યો—“આ શું છે?” અને સમજીને તેણે જૈગીષવ્યનું માહાત્મ્ય તથા ધીમાન કપિલની મહિમા જાણી લીધી.

Verse 32

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा स राजा अश्वशिरास्तदा । पप्रच्छ तावृषी भक्त्या किमिदं द्विजसत्तमौ ॥ ४.३२ ॥

ત્યારે રાજા અશ્વશિરાએ અંજલિ બાંધી ભક્તિપૂર્વક તે બે ઋષિઓને પૂછ્યું—“હે દ્વિજસત્તમો, આ શું છે?”

Verse 33

द्विजावूचतुः । आवां पृष्टौ त्वया राजन् कथं विष्णुरिहेज्यते । प्राप्यते वा महाराज तेनिदं दर्शितं तव ॥ ४.३३ ॥

બે દ્વિજોએ કહ્યું—હે રાજન, તમે અમને પૂછ્યું છે; અહીં વિષ્ણુની પૂજા કેવી રીતે કરવી? અથવા, હે મહારાજ, તેમની પ્રાપ્તિ કેવી રીતે થાય? એ હેતુથી જ આ તમને દર્શાવાયું છે।

Verse 34

सर्वज्ञस्य गुणा ह्येते ये राजंस्तव दर्शिताः । स च नारायणो देवः सर्वज्ञः कामरूपवान् ॥ ४.३४ ॥

હે રાજન, સર્વજ્ઞના આ ગુણો ખરેખર તમે દર્શાવ્યા છે. અને તે દેવ નારાયણ સર્વજ્ઞ છે તથા ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરનાર છે।

Verse 35

सौम्यस्तु संस्थितः क्वापि प्राप्यते मनुजैः किल । आराधनेन चैतस्य वाक्यमर्थवदिष्यते ॥ ४.३५ ॥

તે સૌમ્ય (મંગલમય) સત્તા ક્યાંક સ્થિત હોવા છતાં મનુષ્યો દ્વારા નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. અને તેની આરાધનાથી આ વચન અર્થવંતું, એટલે અનુભવસિદ્ધ, બને છે।

Verse 36

किन्तु सर्वशरीरस्थः परमात्मा जगत्पतिः । स्वदेहे दृश्यते भक्त्या नैकस्थानगतस्तु सः ॥ ४.३६ ॥

પરંતુ તે પરમાત્મા, જગત્પતિ, સર્વ શરીરોમાં સ્થિત છે. ભક્તિથી તે પોતાના દેહમાં જ દર્શાય છે; છતાં તે કોઈ એક સ્થાનમાં બંધાયેલો નથી।

Verse 37

अतोऽर्थं दर्शितं रूपं देवस्य परमात्मनः । आवयोस्तव राजेन्द्र प्रतीतिः स्याद् यथा तव । एवं सर्वगतो विष्णुस्तव देहे जनेश्वर ॥ ४.३७ ॥

અતએવ પરમાત્મદેવનું અર્થસભર રૂપ દર્શાવાયું છે, જેથી, હે રાજેન્દ્ર, અમારા અને તમારા વચ્ચે તમારી યથોચિત પ્રતીતિ થાય. આ રીતે સર્વવ્યાપી વિષ્ણુ, હે જનેશ્વર, તમારા દેહમાં પણ વિદ્યમાન છે।

Verse 38

मन्त्रिणां भृत्यसङ्घस्य सुराद्या ये प्रदर्शिताः । पशवः कीटसङ्घाश्च तेऽपि विष्णुमया नृप ॥ ४.३८ ॥

હે નૃપ! મંત્રીઓ, સેવકોનો સમૂહ અને દેવતાઓ વગેરે જે દર્શાવાયા છે—પશુઓ તથા કીટકોના સમૂહ પણ—આ બધાં પણ વિષ્ણુમય છે.

Verse 39

भावनां तु दृढां कुर्याद् यथा सर्वगतो हरिः । नान्यत् तत्सदृशं भूतमिति भावेन सेव्यते ॥ ४.३९ ॥

હરિ સર્વવ્યાપી છે એવી દૃઢ ભાવના કરવી; ‘તેમના સમાન બીજું કોઈ સત્ત્વ નથી’ એવા ભાવથી તેમની સેવા-ઉપાસના કરવી.

Verse 40

एष ते ज्ञानसद्भावस्तव राजन् प्रकीर्तितः । परिपूर्णेन भावेन स्मरन् नारायणं हरिम् ॥ ४.४० ॥

હે રાજન! તારા માટે જ્ઞાનનો આ સત્યભાવ પ્રકીર્તિત થયો છે; પરિપૂર્ણ, અખંડ ભાવથી નારાયણ હરિનું સ્મરણ કર.

Verse 41

परिपूर्णेन भावेन स्मर नारायणं गुरुम् । पुष्पोपहारैर्धूपैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः । ध्यानॆन सुस्थितेनाशु प्राप्यते परमेश्वरः ॥ ४.४१ ॥

પરિપૂર્ણ ભાવથી ગુરુસ્વરૂપ નારાયણનું સ્મરણ કર. પુષ્પોપહાર, ધૂપ, બ્રાહ્મણોને તર્પણ અને સ્થિર ધ્યાન દ્વારા પરમેશ્વર શીઘ્ર પ્રાપ્ત થાય છે.