Adhyaya 5

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठा गोमतीं कृष्णसंश्रयाम् । यस्या दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः । सर्वपापविनिर्मुक्तः कृष्णसायुज्यमाप्नुयात्

પ્રહ્લાદ બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, ત્યાર પછી શ્રીકૃષ્ણના આશ્રયમાં રહેલી ગોમતી નદી પાસે જવું જોઈએ. તેના માત્ર દર્શનથી સર્વ પાતકોમાંથી મુક્તિ થાય છે; સર્વ પાપથી નિર્મુક્ત થઈ ભક્ત શ્રીકૃષ્ણનું સાયુજ્ય પામે છે.

Verse 2

दुरितौघक्षयकरममंगल्यविनाशनम् । सर्वकामप्रदं नॄणां प्रणमेद्गोमतीजलम्

ગોમતીના જળને પ્રણામ કરવો જોઈએ; તે પાપપ્રવાહનો ક્ષય કરે છે, અમંગળનો નાશ કરે છે અને મનુષ્યોને સર્વ ધર્મોચિત કામનાઓ આપે છે.

Verse 3

महापापक्षयकरमगतीनांगतिप्रदम् । पूर्वपुण्यवशात्प्राप्तं प्रणमेद्गोमतीजलम्

ગોમતીના જળને પ્રણામ કરવો જોઈએ; તે મહાપાપોનો પણ ક્ષય કરે છે, આશ્રયહીનોને ગતિ-આશ્રય આપે છે, અને પૂર્વપુણ્યના બળથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 4

ऋषय ऊचुः । दैत्येन्द्र संशयोऽस्माकं तं त्वं छेत्तुमिहार्हसि । इयं का गोमती तत्र केनानीता महामते

ઋષિઓએ કહ્યું—હે દૈત્યેન્દ્ર, અમને એક સંશય છે; તમે અહીં તેને દૂર કરવા યોગ્ય છો. ત્યાં આ ગોમતી કોણ છે, અને કોના દ્વારા લાવવામાં આવી, હે મહામતિ?

Verse 5

केन कार्यवशेनेह संप्राप्ता वरुणालयम् । सर्वं भागवतश्रेष्ठ ह्येतद्विस्तरतो वद

કયા કાર્યના કારણે તે અહીં વરુણાલયમાં આવી? હે ભાગવતશ્રેષ્ઠ, આ બધું અમને વિસ્તારે કહો.

Verse 6

प्रह्लाद उवाच । एकार्णवे पुरा भूते नष्टे स्थावर जंगमे । तदा ब्रह्मा समभवद्विष्णोर्नाभिसरोरुहात्

પ્રહ્લાદ બોલ્યા—પ્રાચીન કાળે જ્યારે એકમાત્ર મહાર్ణવ જ રહ્યો અને સ્થાવર-જંગમ સર્વ નષ્ટ થયા, ત્યારે વિષ્ણુની નાભિ-કમળમાંથી બ્રહ્મા પ્રગટ થયા।

Verse 7

आदिष्टः प्रभुणा ब्रह्मा सृजस्व विविधाः प्रजाः । इति धाता समादिष्टो हरिणा सृष्टि कारणे

પ્રભુએ બ્રહ્માને આજ્ઞા કરી—“વિવિધ પ્રજાઓ સર્જો.” આ રીતે સૃષ્ટિકાર્ય માટે હરિએ ધાતાને આદેશ આપ્યો।

Verse 8

उक्त्वा बाढमिति ब्रह्मा ततः सृष्टौ मनो दधे । ससर्ज मानसात्सद्यः सनकाद्यान्कुमारकान् । उवाच वचनं ब्रह्मा प्रजाः सृजत पुत्रकाः

“બાઢમ્” કહી બ્રહ્માએ સૃષ્ટિમાં મન લગાવ્યું. તેમણે માનસથી તરત જ સનકાદિ કુમારોને સર્જ્યા અને કહ્યું—“પુત્રકો, પ્રજાઓ સર્જો।”

Verse 9

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ते कृतांजलयोऽब्रुवन् । भगवन्भगवद्रूपं द्रष्टुकामा वयं प्रभो

બ્રહ્માના વચન સાંભળી તેઓ કરજોડે બોલ્યા—“ભગવન્, પ્રભો! અમને ભગવાનનું સ્વરૂપ દર્શન કરવું છે।”

Verse 10

न बन्धमनुवर्त्तामः सृष्टिरूपं दुरासदम् । इत्युक्त्वा ते ययुः सर्वे सनकाद्या कुमारकाः

તેઓ બોલ્યા—“સૃષ્ટિરૂપ જે દુર્લંઘ્ય બંધન છે, અમે તેનું અનુસરણ નહીં કરીએ.” એમ કહી સનકાદિ સર્વ કુમારો ચાલ્યા ગયા।

Verse 11

पश्चिमां दिशमास्थाय तीरे नदनदीपतेः । तेजोमयस्य रूपस्य द्रष्टुकामा महात्मनः । तस्मिन्मानसमाधाय तेपिरे परमं तपः

તેઓ પશ્ચિમ દિશા તરફ જઈ નદીઓના નાથના કાંઠે સ્થિર થયા. તે મહાત્માના તેજોમય સ્વરૂપના દર્શનની ઇચ્છાથી મનને તેમાં એકાગ્ર કરી પરમ તપ આચર્યું.

Verse 12

बहुवर्षसहस्रैस्तु प्रसन्ने धरणीधरे । भित्त्वा जलं समुत्तस्थौ तेजोरूपं दुरासदम्

ઘણા સહસ્ર વર્ષો પછી, ધરણિધર પ્રસન્ન થતાં, જળને ભેદીને અપ્રાપ્ય તેજોરূপ પ્રગટ થયું—દુર્જેય અને દુરાસદ।

Verse 13

अनेकदैत्यदमनं बहुयंत्रविदारणम् । सूर्यकोटिप्रभाभासं सहस्रारं सुदर्शनम्

તે સુદર્શન હતું—અસંખ્ય દૈત્યોને દમન કરનાર, અનેક યંત્રો અને યુદ્ધસાધનોને વિદારણ કરનાર; કરોડો સૂર્ય સમી પ્રભાથી ઝળહળતું, સહસ્ર આરવાળું।

Verse 14

तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे ब्रह्मपुत्राः परस्परम् । वीक्षमाणा भगवतः परमायुधमुत्तमम्

તેને જોઈ બ્રહ્માના સર્વ પુત્રો આશ્ચર્યચકિત થયા; પરસ્પર એકબીજાને જોતા જોતા ભગવાનના પરમ અને ઉત્તમ આયુધને નિહાળવા લાગ્યા.

Verse 15

तान्विलोक्य तथाभूतान्वागुवाचाशरीरिणी । भो ब्रह्मपुत्रा भगवाञ्छ्रीघ्रमाविर्भविष्यति

તેમને તેવી સ્થિતિમાં જોઈ એક અશરીરી વાણી બોલી—“હે બ્રહ્મપુત્રો, ભગવાન શીઘ્ર જ આવિર્ભવશે.”

Verse 16

अर्हणार्थं भगवतः शीघ्रमर्घ्यं प्रकल्प्यताम् । आयुधं लोकनाथस्य द्विजाः शीघ्रं प्रसाद्यताम्

ભગવાનના અર્હણાર્થે શીઘ્ર અર્ઘ્ય તૈયાર કરો. હે દ્વિજજનોએ, લોકનાથના આયુધને પણ ત્વરિત પ્રસન્ન કરો.

Verse 18

ऋषय उचुः । ज्योतिर्मय नमस्तेऽस्तु नमस्ते हरिवल्लभ । सुदर्शन नमस्तेऽस्तु सहस्राराऽक्षराऽव्यय

ઋષિઓએ કહ્યું— હે જ્યોતિર્મય, તમને નમસ્કાર; હે હરિવલ્લભ, તમને નમસ્કાર. હે સુદર્શન, તમને નમસ્કાર— સહસ્રાર, અક્ષર, અવ્યય.

Verse 19

नमस्ते सूर्यरूपाय ब्रह्म रूपाय ते नमः । अमोघाय नमस्तुभ्यं रथांगाय नमोनमः

સૂર્યરૂપ એવા તમને નમસ્કાર; બ્રહ્મરૂપ એવા તમને નમસ્કાર. હે અમોઘ, તમને નમસ્કાર; હે રથાંગ, તમને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 20

एवं ते पूजयामासुः सुमनोभिस्तथाऽक्षतैः

આ રીતે તેમણે સુગંધિત પુષ્પો તથા અક્ષત (અખંડ ચોખા) વડે તેની પૂજા કરી।

Verse 21

अस्मरन्मनसा देवं ब्रह्माणं पितरं स्वकम् । तेषां तु चिंतितं ज्ञात्वा ब्रह्मा गंगामथाब्रवीत्

તેઓએ મનમાં પોતાના પિતા દેવ બ્રહ્માનું સ્મરણ કર્યું. તેમનો વિચાર જાણી બ્રહ્માએ ત્યારે ગંગાને કહ્યું.

Verse 22

याहि शीघ्रं सरिच्छ्रेष्ठे पृथिव्यां हरिकारणात् । गां गता त्वं महाभागे ततो बहुमताऽसि मे

હે સરિત્શ્રેષ્ઠે! હરિના કાર્ય માટે શીઘ્ર પૃથ્વી પર જા. હે મહાભાગે! પૃથ્વી પર જઈ પછી તું મારી તરફથી અત્યંત સન્માનિત થશી.

Verse 23

उर्व्यां ते गोमती नाम सुप्रसिद्धं भविष्यति

પૃથ્વી પર તારો ‘ગોમતી’ નામ અત્યંત પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 24

वसिष्ठस्यानुगा भूत्वा याहि शीघ्रं धरातलम् । तातं पुत्रीवानुयाता वसिष्ठतनया भव

વસિષ્ઠના અનુગા બની શીઘ્ર ધરાતલ પર જા. પુત્રી જેમ પિતાને અનુસરે તેમ તે પૂજ્યને અનુસરી ‘વસિષ્ઠ-તનયા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થા.

Verse 25

बाढमित्येव सा देवी प्रस्थिता वरुणालयम् । वसिष्ठस्त्वग्रतो याति तं गंगा पृष्ठतोऽन्वगात्

‘બાઢમ્’ કહી તે દેવી વરુણના આલય તરફ પ્રસ્થાન કરી. વસિષ્ઠ આગળ ગયા અને ગંગા તેમની પાછળ પાછળ અનુગામી થઈ.

Verse 26

तां दृष्ट्वा मनुजाः सर्वे वसिष्ठेन समन्विताम् । नमश्चक्रुर्महाभागां गच्छतो पश्चिमार्णवम्

વસિષ્ઠ સાથે પશ્વિમ સમુદ્ર તરફ જતી તે મહાભાગા દેવીને જોઈ સર્વ મનુષ્યોએ તેને નમસ્કાર કર્યો.

Verse 27

आविर्बभूव तत्रैव यत्र ते मुनयः स्थिताः । द्रष्टुकामा हरे रूपं श्रिया जुष्टं चतुर्भुजम्

જ્યાં તે મુનિઓ સ્થિત હતા ત્યાં જ તે પ્રગટ થઈ. શ્રીથી શોભિત ચતુર્ભુજ હરિના રૂપનું દર્શન કરવાની ઇચ્છાથી।

Verse 28

दृष्ट्वा वसिष्ठमनुगामायान्तीं सुरपावनीम् । अवाकिरन्महाभागां सुमनोभिश्च सर्वशः

વસિષ્ઠના અનુગામી બની આવતી દેવપાવની તે મહાભાગ્યવતીને જોઈ, તેમણે સર્વ દિશાઓથી પુષ્પવર્ષા કરી।

Verse 29

दिव्यैर्माल्यैः सुगन्धैश्च गन्धधूपैस्तथाऽक्षतैः । संपूज्य हृष्टमनसः साधुसाध्विति चाब्रुवन्

દિવ્ય માળાઓ, સુગંધો, સુગંધિત ધૂપ અને અક્ષતથી તેમણે સંપૂર્ણ પૂજન કર્યું. હર્ષિત થઈ “સાધુ! સાધુ!” એમ બોલ્યા।

Verse 30

वसिष्ठं तेऽग्रगं दृष्ट्वा ह्युदतिष्ठंस्ततो द्विजाः । अर्घ्यादिसत्क्रियां कृत्वा प्रहृष्टा इदमब्रुवन्

અગ્રસ્થાને વસિષ્ઠને જોઈ તે દ્વિજોએ ઊભા થયા. અર્ઘ્ય વગેરે સત્કાર કરીને, હર્ષથી આ વચનો બોલ્યા।

Verse 31

यस्मात्त्वया समानीता ह्यस्मिंल्लोके सरिद्वरा । तस्मात्तव सुतेत्येवं ख्यातिं लोके गमिष्यति

કારણ કે આ લોકમાં આ શ્રેષ્ઠ નદી તારા દ્વારા લાવવામાં આવી છે, તેથી લોકોમાં તે ‘તારી પુત્રી’ તરીકે પ્રસિદ્ધિ પામશે।

Verse 32

गोः स्वर्गादागता यस्मादिदं स्थानं मती मता । तस्माद्धि गोमतीनाम ख्यातिं लोके गमिष्यति

કારણ કે તેણી સ્વર્ગથી આવેલી ‘ગો’—દિવ્ય ગાય—રૂપે માનવામાં આવે છે, તેથી આ સ્થાન પણ તે પ્રમાણે પૂજ્ય ગણાય છે. તેથી ‘ગોમતી’ નામ નિશ્ચયે જ જગતમાં પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 33

अस्या दर्शनमात्रेण मुक्तिं यास्यंति मानवाः । किं पुनः स्नान दानादि कृत्वा यांति हरेः पदम्

આ પવિત્ર તીર્થના માત્ર દર્શનથી જ મનુષ્યો મુક્તિ પામે છે. તો પછી સ્નાન, દાન વગેરે વિધિકર્મો કરીને તેઓ હરિના પરમ પદને કેટલા નિશ્ચયથી પ્રાપ્ત કરશે!

Verse 34

तामेव चार्घ्यं दत्त्वा ते योगींद्रा ईडिरे हरिम् । परं पुरुषसूक्तेन पुरुषं शेषशायिनम्

એ જ જળને અર્ઘ્યરૂપે અર્પણ કરીને તે યોગીન્દ્રોએ હરિની સ્તુતિ કરી—પુરુષસૂક્ત દ્વારા, શેષશાયી પરમ પુરુષનું ગાન કરતાં.

Verse 35

इति संस्तुवतां तेषां हरिराविर्बभूव ह । पीतकौशेयवसनो वनमालाविभूषितः । दिव्यमाल्यानुलिप्तांगो दिव्याभरणभूषितः

તેઓ આ રીતે સ્તુતિ કરતાં હતાં ત્યારે હરિ પ્રગટ થયા—પીળા કૌશેય વસ્ત્રધારી, વનમાલાથી વિભૂષિત; દિવ્ય સુગંધ-લેપ અને દિવ્ય પુષ્પમાળાઓથી અલંકૃત અંગોવાળા, તથા દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત।

Verse 36

शेषासनगतं देवं दिव्यानेकोद्यतायुधम् । ज्वलत्किरीटमुकुटं स्फुरन्मकरकुंडलम्

તેઓએ શેષાસન પર બિરાજમાન દેવને જોયા—અनेक દિવ્ય આયુધો તેજથી ઉદ્યત ધારણ કરેલા; જ્વલંત કિરીટ-મુકુટવાળા અને સ્ફુરિત મકરકુંડલોથી શોભિત।

Verse 37

भक्ताभयप्रदं शांतं श्रीवत्सांकं महाभुजम् । सदा प्रसन्नवदनं घनश्यामं चतुर्भुजम्

તે ભક્તોને અભય આપનાર, શાંત, શ્રીવત્સચિહ્નધારી, મહાબાહુ હતા. તેમનું મુખ સદા પ્રસન્ન, તેઓ ઘનશ્યામ અને ચતુર્ભુજ હતા.

Verse 38

पादसंवाहनासक्तलक्ष्म्या जुष्टं मनोहरम् । तं दृष्ट्वा मुनयः सर्वे हर्षोत्कर्षसमन्विताः । विष्णुं ते विष्णुसूक्तैश्च तुष्टुवुर्वेदसंभवैः

લક્ષ્મી દેવી તેમના ચરણોનું સંવાહન કરવા માં આસક્ત થઈ સેવા કરતી હતી; તેઓ અતિ મનોહર હતા. તેમને જોઈ સર્વ મુનિઓ હર્ષથી ઉલ્લાસિત થયા અને વેદજાત વિષ್ಣુસૂક્તોથી વિષ್ಣુની સ્તુતિ કરી.

Verse 39

एवं संस्तुवता तेषां विष्णुर्दीनानुकंपकः । उवाच सुप्रसन्नेन मनसा द्विजसत्तमान्

આ રીતે સ્તુતિ કરતા તેઓને જોઈ, દીન પર અનુકંપા કરનાર વિષ್ಣુએ અતિ પ્રસન્ન મનથી શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને કહ્યું.

Verse 40

श्रीभगवानुवाच । भोभोः कुमारास्तुष्टोऽहं प्रदास्यामि यथेप्सितम् । भविष्यथ ज्ञानयुता अस्पृष्टा मम मायया

શ્રીભગવાન બોલ્યા— હે હે કુમારો! હું પ્રસન્ન છું; તમે જે ઇચ્છો તે આપું. તમે જ્ઞાનયુક્ત બનશો અને મારી માયાથી અસ್ಪૃષ્ટ રહેશો.

Verse 41

यस्मान्मोक्षार्थिभिर्विप्रा जलेनाहं प्रसादितः । तस्मादिदं परं तीर्थं सर्वकामप्रदं परम्

મોક્ષ ઇચ્છતા તમે બ્રાહ્મણોએ આ જળથી મને પ્રસન્ન કર્યો છે; તેથી આ પરમ તીર્થ છે—શ્રેષ્ઠ, અને સર્વ શુભ કામનાઓ આપનારું.

Verse 42

अनुग्रहाय भवतां यत्र चक्रं सुदर्शनम् । निःसृतं प्रथमं विप्रा जलं भित्त्वा ममाग्रतः

હે વિપ્રો, તમારાં અનુગ્રહાર્થે અહીં જ સુદર્શનચક્ર પ્રથમ વાર પ્રગટ થયું—મારા સમક્ષ જળને ભેદીને બહાર નીકળ્યું.

Verse 43

चक्रतीर्थमिति ख्यातं तस्मादेतद्भविष्यति । ममापि नियतं वासो भविष्यति महार्णवे

અતએવ આ સ્થાન ‘ચક્રતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે; અને આ મહાસાગરમાં પણ મારું નિશ્ચિત નિવાસસ્થાન અહીં જ સ્થાપિત થશે.

Verse 44

येऽत्र स्नानं प्रकुर्वंति प्रसंगेनापि मानवाः । चक्रतीर्थे द्विजश्रेष्ठास्तेषां मुक्तिः करे स्थिता

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, જે મનુષ્યો અહીં ચક્રતીર્થમાં પ્રસંગવશ પણ સ્નાન કરે છે, તેમની મુક્તિ તો જાણે તેમના હાથમાં જ સ્થિત રહે છે.

Verse 45

भवतोऽपि सदा ह्यत्र तिष्ठध्वं च द्विजर्षभाः । वायुभूतांतरिक्षस्थाः सर्वकामस्य दायकाः

અને તમે પણ, હે દ્વિજર્ષભો, સદા અહીં જ રહો; વાયુરૂપ બની અંતરિક્ષમાં વસીને સર્વ ધર્મ્ય કામનાઓના દાતા બનો.

Verse 46

प्रह्लाद उवाच । तच्छ्रुत्वा हृष्टमनसः कृत्वार्घ्यं सुरपावनीम् । अवनिज्य हरेः पादौ मूर्ध्नाऽपश्चाप्यधारयन्

પ્રહ્લાદે કહ્યું—તે સાંભળી તેઓ હર્ષિત થયા; દેવપાવન જળથી અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું; પછી હરિના ચરણ ધોઈ, તે જળને મસ્તક પર પણ ધારણ કર્યું.

Verse 47

प्रक्षाल्य सा हरेः पादौ प्रविष्टा वरुणालयम् । तस्मिन्महापापहरा गोमती सागरं गता

તેણે હરિના પાદ પ્રક્ષાળી વરુણના આલય—સમુદ્રમાં—પ્રવેશ કર્યો. ત્યાં મહાપાપહારી ગોમતી વહેતી વહેતી સાગરમાં જઈ મળી.

Verse 48

वरं दत्त्वा ततो विष्णुस्तत्रैवान्तर धीयत । सनकाद्या ब्रह्मसुतास्तस्थुस्तत्र समाहिताः

પછી વિષ્ણુએ વર આપીને ત્યાં જ અંતર્ધાન પામ્યા. અને સનક આદિ બ્રહ્મપુત્રો ત્યાં સમાહિત ચિત્તે સ્થિર રહ્યા.

Verse 49

एवं सा गोमती तत्र संजाता सागरंगमा । सर्वपापहरा प्रोक्ता पूर्वगंगेति या श्रुता

આ રીતે ગોમતી ત્યાં ઉત્પન્ન થઈ સાગરગામિની બની. તે સર્વપાપહારી કહેવાય છે અને ‘પૂર્વગંગા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.