Adhyaya 23
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય મુનિ રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નને કલિયુગમાં દ્વારકાનું અદ્વિતીય તીર્થત્વ અને મોક્ષદાયી મહાત્મ્ય સમજાવે છે. દ્વારકામાં થોડો સમય નિવાસ, ત્યાં જવાની ઇચ્છા/સંકલ્પ, અથવા એક દિવસ શ્રીકૃષ્ણદર્શન—આ બધું મહાતીર્થયાત્રા અને દીર્ઘ તપશ્ચર્યાના સમાન ફળ આપે છે એવી ફલશ્રુતિ રજૂ થાય છે. પછી શ્રીકૃષ્ણના સ્નાનવિધિ સમયે મંદિરકેન્દ્રિત સેવાઓનું વર્ણન આવે છે—દૂધ, દહીં, ઘી, મધ અને સુગંધિત જળથી અભિષેક; દેવવિગ્રહ પુંછવો, માળા અર્પણ, શંખ-વાદ્ય, નામસહસ્ર પાઠ, ગાન-નૃત્ય, આરતી, પ્રદક્ષિણા, સાષ્ટાંગ નમસ્કાર; તેમજ દીપ, નૈવેદ્ય, ફળ, તાંબૂલ, જળપાત્ર વગેરે અર્પણ. ધૂપ, ધ્વજ, મંડપ, ચિત્રકામ, છત્ર અને ચામર જેવી નિર્માણ/અલંકાર સેવાઓ પણ પુણ્યદાયી કહેવાય છે. ત્યારબાદ દ્વાદશી તિથિની શુદ્ધતા અને ‘વેધ’ દોષ વગેરે કૅલેન્ડર-નિયમો પર ધર્મ-ન્યાયની ચર્ચા થાય છે. ચન્દ્રશર્માને સ્વપ્નમાં દુઃખિત પિતૃઓના દર્શન થવાથી તિથિ-પાલનનું મહત્ત્વ સ્પષ્ટ થાય છે. અંતે કહે છે કે સોમનાથ યાત્રા દ્વારકામાં શ્રીકૃષ્ણદર્શનથી પૂર્ણ થાય છે અને સંપ્રદાયિક એકાંગીતા ટાળવી. ગોમતીસ્નાન, શ્રાદ્ધ-તર્પણની અસરકારકતા અને તુલસીની માળા/પત્રભક્તિ કલિયુગમાં રક્ષક તથા શુદ્ધિકારક સાધન તરીકે પ્રશંસિત છે.
Shlokas
Verse 1
मार्कंडेय उवाच । द्वारकायाश्च माहात्म्यमिंद्रद्युम्न निबोध मे । कलौ निवसते यत्र क्लेशहा रुक्मिणीपतिः
માર્કંડેયે કહ્યું—હે ઇન્દ્રદ્યુમ્ન, મારી પાસેથી દ્વારકાનું માહાત્મ્ય જાણ; જ્યાં કલિયુગમાં પણ ક્લેશહર, રુક્મિણીપતિ ભગવાન નિવાસ કરે છે।
Verse 2
कलौ कृष्णस्य माहात्म्यं ये शृण्वंति पठंति च । न तेषां जायते वासो यमलोके युगाष्टकम्
કલિયુગમાં જે શ્રીકૃષ્ણના માહાત્મ્યને સાંભળે અને પાઠ કરે છે, તેમનો યમલોકમાં નિવાસ થતો નથી—આઠ યુગ સુધી પણ નહીં।
Verse 3
नित्यं कृष्णकथा यस्य प्राणादपि गरीयसी । न तस्य दुर्ल्लभं किंचिदिह लोके परं नृप
હે નૃપ, જેને શ્રીકૃષ્ણકથા નિત્ય પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય છે, તેના માટે ઇહલોક અને પરલોકમાં કશુંય દુર્લભ નથી।
Verse 4
मन्वंतरसहस्रैस्तु काशीवासेन यत्फलम् । तत्फलं द्वारकावासे वसतां पंचभिर्दिनैः
હજારો મન્વંતરો સુધી કાશીમાં વસવાથી જે પુણ્યફળ મળે, તે જ પુણ્યફળ દ્વારકામાં માત્ર પાંચ દિવસ વસવાથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 5
कलौ निवसते यस्तु श्वपचो द्वारकां यदि । यतीनां गतिमाप्नोति प्राह ह्येवं प्रजापतिः
કલિયુગમાં શ્વપચ પણ જો દ્વારકામાં વસે, તો તે યતિઓની ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે—એવું પ્રજાપતિએ કહ્યું છે।
Verse 6
द्वारकां गंतुकामं यः प्रत्यहं कुरुते नरः । फलमाप्नोति मनुजः कुरुक्षेत्रसमुद्भवम्
જે મનુષ્ય દરરોજ દ્વારકામાં જવાની નિષ્ઠાપૂર્વક ઇચ્છા-સંકલ્પ કરે છે, તે કુરુક્ષેત્ર તીર્થનું પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 7
सोमग्रहे च यत्प्रोक्तं यत्फलं सोमनायके । दृष्ट्वा तत्फलमाप्नोति द्वारवत्यां जनार्द्दनम्
સોમગ્રહણ સમયે જે ફળ કહેવાયું છે અને સોમનાથમાં જે પુણ્ય જણાવાયું છે—દ્વારવતીમાં જનાર્દનના દર્શનથી તે જ ફળ મળે છે।
Verse 8
पुष्करे कार्त्तिकीं कृत्वा यत्फलं वर्षकोटिभिः । तत्फलं द्वारकावासे दिनेनैकेन जायते
પુષ્કરમાં કાર્તિકી વ્રત કરોડો વર્ષો કરવાથી જે પુણ્યફળ મળે, તે જ પુણ્યફળ દ્વારકામાં એક દિવસ વસવાથી થાય છે।
Verse 9
द्वारकायां दिनैकेन दृष्टे देवकिनंदने । फलं कोटिगुणं ज्ञेयमत्र लक्षशतोद्भवम्
દ્વારકામાં એક જ દિવસે દેવકીનંદન શ્રીકૃષ્ણના દર્શન કરવાથી જે ફળ મળે છે, તે કોટિગુણું થાય છે; અહીં લાખો-લાખ પુણ્ય ઉત્પન્ન થાય છે એમ જાણવું।
Verse 10
कलौ निवसतां भूप धन्यास्तेषां मनोरथाः । कृष्णस्य दर्शने नित्यं द्वारकागमने मतिः
હે રાજન! કલિયુગમાં વસનારાઓના મનોભાવ ધન્ય છે; જેમની બુદ્ધિ સદા શ્રીકૃષ્ણના દર્શનમાં અને દ્વારકાગમનમાં જ લાગેલી રહે છે।
Verse 11
एकामपि द्वादशीं तु यः करोति नृपोत्तम । कृष्णस्य सन्निधौ भूप द्वारकायाः फलं शृणु
હે નૃપોત્તમ, હે ભુપ! શ્રીકૃષ્ણના સન્નિધિમાં જે કોઈ એક પણ દ્વાદશી વ્રત કરે છે, તેને દ્વારકાનું ફળ મળે છે; તે ફળ સાંભળો।
Verse 12
धन्यास्ते कृतकृत्यास्ते ते जना लोकपावनाः । दृष्टं कृष्णमुखं यैस्तु पापकोट्ययुतापहम्
ધન્ય છે તેઓ, કૃતકૃત્ય છે તેઓ, તેઓ લોકપાવન જન છે; જેમણે શ્રીકૃષ્ણનું મુખ દર્શન કર્યું છે, તે કરોડો-કરોડ પાપોનો નાશ કરે છે।
Verse 13
यत्फलं व्रतसंयुक्तैर्वासरैः कृष्णसंयुतैः । यज्ञैर्दानैर्बृहद्भिश्च द्वारकायां तथैकया
વ્રતસંયુક્ત અને શ્રીકૃષ્ણને અર્પિત દિવસોથી, તેમજ મહાયજ્ઞો અને મહાદાનોથી જે ફળ મળે છે—તે જ ફળ દ્વારકામાં એક જ (આચરણ)થી પણ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 14
क्षीरस्नानं प्रकुर्वंति ये नराः कृष्ण मूर्धनि । शताश्वमेधजं पुण्यं बिंदुना बिंदुना स्मृतम्
જે મનુષ્યો શ્રીકૃષ્ણના મસ્તક પર ક્ષીરાભિષેક કરે છે, તેમની દરેક બિંદુ બિંદુ કરીને શત અશ્વમેધ યજ્ઞજન્ય પુણ્ય સમાન ગણાય છે।
Verse 15
दधि क्षीराद्दशगुणं घृतं दध्नो दशोत्तरम् । घृताद्दशगुणं क्षौद्रं क्षौद्राद्दशगुणोत्तरम्
ક્ષીરની તુલનામાં દહીંનું પુણ્ય દશગણું; દહીં કરતાં ઘી દશગણું વધુ; ઘી કરતાં મધ (ક્ષૌદ્ર) દશગણું પુણ્યદાયક; અને મધથી આગળ પણ તે દશગણું વધે છે।
Verse 16
पुष्पोदकं च रत्नोदं वर्द्धनं च दशोत्तरम् । मंत्रोदकं च गंधोदं तथैव नृपसत्तम
હે નૃપશ્રેષ્ઠ! પુષ્પોદક, રત્નોદક અને વર્ધન-જળ—આ પણ દશગણું શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે; તેમજ મંત્રોદક અને સુગંધોદક પણ પ્રશંસિત છે।
Verse 17
इक्षो रसेन स्नपनं शतवाजिमखैः समम् । तथैव तीर्थनीरं स फलं यच्छति भूमिप
હે ભૂમિપ! ઇક્ષુરસથી સ્નાપન કરવું શત વાજિમખ (અશ્વમેધ) સમાન છે; તેમજ તીર્થજળથી સ્નાપન કરવાથી પણ એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 18
कृष्णं स्नानार्द्रगात्रं च वस्त्रेण परिमार्जति । तस्य लक्षार्जितस्यापि भवेत्पापस्य मार्जनम्
સ્નાન પછી ભીનું દેહ ધરાવતા શ્રીકૃષ્ણને જે વસ્ત્રથી પુંછે છે, તેના લાખો પાપો સુધીનું પણ પ્રક્ષાલન થઈ જાય છે।
Verse 19
स्नापयित्वा जगन्नाथं पुष्पमालावरोहणम् । कुरुते प्रतिपुष्पं तु स्वर्णनिष्कायुतं फलम्
જગન્નાથને સ્નાન કરાવી પછી તેમને પુષ્પમાળા અર્પણ કરાય તો, દરેક પુષ્પ માટે સ્વર્ણ-નિષ્ક સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 20
स्नानकाले तु देवस्य शंखादीनां तु वादनम् । कुरुते ब्रह्मलोके तु वसते ब्रह्मवासरम्
દેવના સ્નાનકાળે જે શંખ વગેરે મંગલ વાદ્યો વગાડે છે, તે બ્રહ્મલોકને પામી ત્યાં બ્રહ્માના એક દિવસ જેટલો સમય નિવાસ કરે છે.
Verse 21
स्नानकाले स कृष्णस्य पठेन्नामसहस्रकम् । प्रत्यक्षरं लभेत्प्रेष्टं कपिलागोशतोद्भवम्
સ્નાનકાળે જે કૃષ્ણના સહસ્રનામનું પાઠ કરે છે, તે દરેક અક્ષર માટે સો કપિલા ગાયો દાન સમાન પ્રિય પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 22
फलमेतन्महीपाल गीतायाः परिकीर्तितम् । गजेंद्रमोक्षणेनैवं स्तवराजेन कीर्त्तितम्
હે મહીપાલ! આ ફળ ગીતા માટે પ્રકીર્તિત છે; તેમજ ગજેન્દ્રમોક્ષણ—આ સ્તવરાજ માટે પણ એ જ ફળ ઘોષિત થયું છે.
Verse 23
स्तवैरृषिकृतैरन्यैः पठितैश्च नराधिप । तोषमाप्नोति देवेशः सर्वान्कामान्प्रयच्छति
હે નરાધિપ! ઋષિઓએ રચેલા અન્ય સ્તોત્રોનું પાઠ કરવાથી દેવેશ પ્રસન્ન થાય છે અને સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓ આપે છે.
Verse 24
किं पुनर्वेदपाठं तु स्नानकाले करोति यः । तस्य यल्लभते पुण्यं न ज्ञातं नरनायक
હે નરનાયક! સ્નાન-પૂજાના સમયે જે વેદપાઠ કરે છે, તેને મળતું પુણ્ય અપરિમિત છે.
Verse 25
स्नान काले च संप्राप्ते कृष्णस्याग्रे तु नर्तनम् । गीतं चैव पुनस्तत्र स्तवनं वदनेन हि
સ્નાન-પૂજાનો સમય આવે ત્યારે કૃષ્ણના સમક્ષ નૃત્ય કરવું; ત્યાં જ ગીત ગાવું અને પોતાના મુખથી ફરી સ્તવન કરવું.
Verse 26
स्नानकाले तु कृष्णस्य जयशब्दं करोति यः । करताल समायुक्तं गीतनृत्यं करोति च
કૃષ્ણના સ્નાન-પૂજાના સમયે જે ‘જય’નો નાદ કરે છે અને કરતાલ સાથે ગીત-નૃત્ય કરે છે, (તે મહાપુણ્ય પામે છે).
Verse 27
तत्र चेष्टां प्रकुर्वाणो हसते जल्पतेऽपि वा । मुक्तं तेन परं मातुर्योनियंत्रस्य निर्गमम्
ત્યાં કોઈ હાવભાવ કરે, હસે કે બોલે તોય, તે ભક્તિમય સહભાગિતાથી માતૃયોનિના બંધનથી મુક્ત થાય છે—પુનર્જન્મનો બળજબરીનો બંધ તૂટે છે.
Verse 28
नोत्तानशायी भवति मातुरंके नरेश्वर । गुणान्पठति कृष्णस्य यः काले स्नानकर्मणः
હે નરેશ્વર! સ્નાનવિધિના સમયે જે કૃષ્ણના ગુણોનું પાઠ કરે છે, તે ફરી માતાની ગોદમાં અસહાય શિશુ બનીને નહીં સૂવે.
Verse 29
चंदनागुरुमिश्रेण कंकुमेन सुगंधिना । विलेपयति यः कृष्णं कर्पूरमृगनाभिना । कल्पं तु भवने विष्णोर्वसते पितृभिः सह
જે ભક્ત ચંદનમાં અગરુ ભેળવી, સુગંધિત કુંકુમ તથા કપૂર અને કસ્તૂરીથી શ્રીકૃષ્ણનું લેપન કરે છે, તે પોતાના પિતૃઓ સાથે વિષ્ણુલોકમાં એક કલ્પ સુધી નિવાસ કરે છે।
Verse 30
प्रत्येकं चंदनादीनामिंद्रद्युम्न न चान्यथा । नानादेशसमुद्भूतैः सुवस्त्रैश्च सुकोमलैः
હે ઇન્દ્રદ્યુમ્ન! નિઃસંદેહ, એવું જ છે—ચંદન વગેરેનું દરેક અર્પણ અને અનેક પ્રદેશોથી લાવવામાં આવેલા અતિ કોમળ ઉત્તમ વસ્ત્રોનું સમર્પણ, દ્વારકામાં અલગ અલગ મહાપુણ્યસભર પૂજારૂપ બને છે।
Verse 31
धूपयित्वा सुगंधैश्च यो धूपयति मानवः । मन्वंतराणि वसते तत्संख्यानि हरेर्गृहे
જે મનુષ્ય સુગંધિત ધૂપથી હરિને ધૂપ અર્પે છે, તે અર્પણોની સંખ્યાના પ્રમાણમાં મન્વંતરો સુધી હરિના ધામમાં નિવાસ કરે છે।
Verse 32
स्वशक्त्या देवदेवेशं भूषणैर्भूषयंति च । हेमजैरतुलैः शुभ्रैर्मणिजैश्च सुशोभनैः
તેઓ પોતાની શક્તિ મુજબ દેવોના દેવેશ્વરને આભૂષણોથી શોભાવે છે—અતુલ્ય સુવર્ણ આભૂષણો અને તેજસ્વી, મનોહર રત્નોથી।
Verse 33
तेषां फलं महाराज रुद्राश्च वासवादयः
હે મહારાજ! આવી ઉપાસનાનું ફળ તો રુદ્રો, ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ પણ (સંપૂર્ણ રીતે) જાણી શકતા નથી।
Verse 34
जानंति मुनयो नैव वर्जयित्वा तु माधवम् । येऽर्चयंति जगन्नाथं कृष्णं कलिमलापहम् । केतकीतुलसीपत्रैः पुष्पैर्मालतिसंभवैः
માધવને વિના મુનિઓ પણ આને પૂર્ણ રીતે જાણતા નથી; જે કલિમલાપહ જગન્નાથ શ્રીકૃષ્ણની કેતકી, તુલસીપત્ર અને માલતીજન્ય પુષ્પોથી અર્ચના કરે છે।
Verse 35
तद्देशसंभवैश्चान्यैर्भूरिभिः कुसुमैर्नृप । एकैकं नृप शार्दूल राजसूयसमं स्मृतम्
હે નૃપ! તે દેશમાં ઉત્પન્ન થયેલા અન્ય અનેક પુષ્પોથી પણ—હે રાજશાર્દૂલ—એક-એક પુષ્પાર્પણ રાજસૂય યજ્ઞ સમાન માનવામાં આવ્યું છે।
Verse 36
ये कुर्वंति नराः पूजां स्वशक्त्या रुक्मिणीपतेः । क्रीडंति विष्णुलोके ते मन्वतरशतं नराः
જે લોકો પોતાની શક્તિ મુજબ રુક્મિણિપતિનું પૂજન કરે છે, તેઓ શત મન્વંતર સુધી વિષ્ણુલોકમાં ક્રીડા કરે છે।
Verse 37
यः पुनस्तुलसीपत्रैः कोमलमंजरीयुतैः । पूजयेच्छ्रद्धया यस्तु कृष्णं देवकिनंदनम्
જે શ્રદ્ધાથી કોમળ મંજરીયુક્ત તુલસીપત્રોથી દેવકીનંદન શ્રીકૃષ્ણનું પૂજન કરે છે, તે પરમ પુણ્ય પામે છે।
Verse 38
या गतिर्योगयुक्तानां या गतिर्योगशालिनाम् । या गतिर्दानशीलानां या गतिस्तीर्थसेविनाम्
યોગયુક્તોની જે ગતિ છે, યોગમાં સ્થિત જનની જે ગતિ છે; દાનશીલોની જે ગતિ છે, અને તીર્થસેવકોની જે ગતિ છે—
Verse 39
या गतिर्मातृभक्तानां द्वादशीं वेधवर्जिताम् । कुर्वतां जागरं विष्णोर्नृत्यतां गायतां फलम्
માતૃભક્તોને જે પરમ ગતિ મળે છે, તેમજ વેધવર્જિત (શુદ્ધ) દ્વાદશીએ વિષ્ણુ માટે જાગરણ કરીને નૃત્ય-ગાન કરનાર ભક્તોને જે ફળ મળે છે—તે જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 40
वैष्णवानां तु भक्तानां यत्फलं वेदवादिनाम् । पठतां वैष्णवं शास्त्रं वैष्णवानां तु यच्छताम्
હે રાજન! ભક્ત વૈષ્ણવોને જે ફળ મળે છે, તે જ વેદવાદીઓને; વૈષ્ણવ શાસ્ત્રનું પાઠન કરનારને અને વૈષ્ણવોને દાન આપનારને પણ એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 41
तुलसीमालया कृष्णः पूजितो रुक्मिणी पतिः । फलमेतन्महीपाल यच्छते नात्र सशयः
તુલસીની માળાથી પૂજિત રુક્મિણિપતિ શ્રીકૃષ્ણ આ ફળ આપે છે, હે મહીપાલ—અહીં કોઈ સંશય નથી।
Verse 42
यथा लक्ष्मीः प्रिया विष्णोस्तुलसी च ततोऽधिका । द्वारकायां समुत्पन्ना विशेषेण फलाधिका
જેમ લક્ષ્મી વિષ્ણુને પ્રિય છે, તેમ તુલસી તો તેનાથી પણ વધુ પ્રિય છે; અને દ્વારકામાં ઉત્પન્ન થયેલી તુલસી વિશેષ રીતે વધુ ફળદાયિની છે।
Verse 43
यत्र तत्र स्थितो विष्णुस्तुलसीदलमालया । पूजितो द्वारकातुल्यं पुण्यं स यच्छते कलौ
વિષ્ણુ જ્યાં ક્યાંય સ્થિત હોય, જો તુલસીદળની માળાથી તેમની પૂજા થાય, તો કલિયુગમાં પણ તેઓ દ્વારકાસમાન પુણ્ય આપે છે।
Verse 44
योऽर्चयेत्केतकीपत्रैः कृष्णं कलिमलापहम् । पत्रेपत्रेऽश्वमेधस्यफलं यच्छति भूभुज
હે ભૂભુજ! જે કેતકીના પાનોથી કલિમલાપહ શ્રીકૃષ્ણની અર્ચના કરે છે, તે દરેક પાનાર્પણથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 45
योऽर्चयेन्मालतीपुष्पैः कृष्णं त्रिभुवनेश्वरम् । तेनाप्तं नास्ति संदेहो यत्फलं दुर्लभं हरेः
જે માલતીના પુષ્પોથી ત્રિભુવનેશ્વર શ્રીકૃષ્ણની અર્ચના કરે છે, તે નિઃસંદેહ હરિનું દુર્લભ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 46
ऋतुकालोद्भवैः पुष्पैर्योऽर्चयेद्रुक्मिणीपतिम् । सर्वान्कामानवाप्नोति दुर्लभान्देवमानुषैः
જે ઋતુકાળે ઉદ્ભવેલા પુષ્પોથી રુક્મિણીપતિ શ્રીકૃષ્ણની અર્ચના કરે છે, તે દેવ-માનવોને પણ દુર્લભ એવા સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 47
कृष्णेनागुरुणा कृष्णं धूपयंति कलौ युगे । सकर्पूरेण राजेन्द्र कृष्णतुल्या भवंति ते
હે રાજેન્દ્ર! કલિયુગમાં જે કૃષ્ણવર્ણ અગરૂને કપૂર સાથે પ્રજ્વલિત કરી શ્રીકૃષ્ણને ધૂપ અર્પે છે, તે તેજ-ઐશ્વર્યમાં કૃષ્ણતુલ્ય બને છે.
Verse 48
साज्येन गुग्गुलेनापि सुगंधेन जनार्द्दनम् । धूपयित्वा नरो याति पदं भूयः सदा शिवम्
ઘી સાથે મિશ્રિત સુગંધિત ગુગ્ગુલથી પણ જે જનાર્દનને ધૂપ અર્પે છે, તે પુરુષ ફરી પાછો ફરતો નથી; તે સદાશિવ પરમ પદને પામે છે.
Verse 49
यो ददाति महीपाल कृष्णस्याग्रे तु दीपकम् । पातकं तु समुत्सृज्य ज्योतीरूपं लभेत्पदम्
હે મહીપાલ! જે શ્રીકૃષ્ણના અગ્રે દીપક અર્પે છે, તે પાપ ત્યજી જ્યોતિર્મય પરમ પદને પામે છે.
Verse 50
द्वारे कृष्णस्य यो नित्यं दीपमालां करोति हि । सप्तद्वीपवतीराज्यं द्वीपेद्वीपे फलं लभेत्
જે શ્રીકૃષ્ણના દ્વારે નિત્ય દીપમાળા ગોઠવે છે, તે સપ્તદ્વીપ-રાજ્યનું ફળ પામે છે અને દરેક દ્વીપમાં યથોચિત ફળ મેળવે છે.
Verse 51
नैवेद्यानि मनोज्ञानि कृष्णाय विनिवेदयेत् । कल्पांतं तत्पितॄणां हि तृप्तिर्भवति शाश्वती
મનોહર નૈવેદ્ય શ્રીકૃષ્ણને અર્પણ કરવું જોઈએ; તેથી તેના પિતૃઓને કલ્પાંત સુધી શાશ્વત તૃપ્તિ થાય છે.
Verse 52
फलानि यच्छते यो वै सुहृद्यानि नरेश्वर । जायंते तस्य कल्पांतं सफलास्तु मनोरथाः
હે નરેશ્વર! જે ભક્તિભાવથી ઉત્તમ ફળો અર્પે છે, તેના મનોઇચ્છિત મનોરથો કલ્પાંત સુધી સફળ થાય છે.
Verse 53
तांबूलं तु सकर्पूरं सपूगं नरनायक । कृष्णाय यच्छते यो वै पदं तस्याग्निदैवतम्
હે નરનાયક! જે કપૂર અને સોપારીসহ તાંબૂલ શ્રીકૃષ્ણને અર્પે છે, તે અગ્નિદેવ સાથે સંબંધિત પદને પામે છે.
Verse 54
सनीरं कर्पुरोपेतं कुंभं कृष्णाग्रतो न्यसेत् । कल्पांते न जलापेक्षां कुर्वंति च पितामहाः
કપૂરની સુગંધયુક્ત જળથી ભરેલો કુંભ શ્રીકૃષ્ણના સમક્ષ સ્થાપવો. આમ કરવાથી કલ્પાંત સુધી તેના પિતૃઓને જળની કમી રહેતી નથી.
Verse 56
तत्कुले नास्ति पापिष्ठो न च लोके यमस्य च । वायुलोकान्महीपाल न पुनर्विद्यते गतिः
તે કુળમાં અતિ પાપી કોઈ નથી અને કોઈનું યમલોકમાં ગમન પણ થતું નથી. હે મહીપાલ, વાયુલોકથી ફરી મર્ત્યજન્મમાં પરત ફરવું નથી.
Verse 57
कृष्णवेश्मनि यः कुर्य्यात्सधूपं पुष्पमंडपम् । सपुष्पकविमानैस्तु क्रीडते कोटिभिर्द्दिवि
જે શ્રીકૃષ્ણના નિવાસમાં ધૂપ સહિત પુષ્પમંડપ કરે છે, તે સ્વર્ગમાં પુષ્પોથી શોભિત કરોડો પુષ્પક-વિમાનોમાં ક્રીડા કરે છે.
Verse 58
चलच्चामरवातेन कृष्णं यस्तोषयेन्नरः । तस्योत्तमांगं देवेशश्चुंबते स्वमुखेन हि
જે મનુષ્ય ચલતા ચામરથી પવન કરી શ્રીકૃષ્ણને પ્રસન્ન કરે છે, તેના મસ્તકને દેવેશ્વર સ્વયં પોતાના મુખથી ચુંબન કરે છે.
Verse 59
व्यजनेनाथ वस्त्रेण सुभक्त्या मातरिश्वना । देवदेवस्य राजेन्द्र कुरुते धर्मवारणम्
હે રાજેન્દ્ર, વ્યજન અને વસ્ત્ર—આ બન્નેને સદ્ભક્તિથી અર્પણ કરવાથી માતરિશ્વા (વાયુ) દેવદેવ માટે ધર્મ-રક્ષાનું આવરણ કરે છે.
Verse 60
धूपं चंदनमालां तु कुरुते कृष्णसद्मनि । देवकन्यायुतैर्लक्षैः सेव्यते सुरनायकैः
જે કૃષ્ણના ધામમાં ધૂપ અને ચંદનમાળા અર્પે છે, તેની સેવા દેવતાઓના નાયકો તથા લાખો દેવકન્યાઓ કરે છે।
Verse 61
ध्वजमारोपयेद्यस्तु प्रासादोपरि भक्तितः । तस्य ब्रह्मपदे वासः क्रीडते ब्रह्मणा सह
જે ભક્તિપૂર્વક પ્રભુના પ્રાસાદના શિખર પર ધ્વજ ચઢાવે છે, તેને બ્રહ્મપદમાં નિવાસ મળે છે અને તે ત્યાં બ્રહ્મા સાથે ક્રીડા કરે છે।
Verse 62
प्रांगणं वर्णकोपेतं स्वस्तिकैश्च समन्वितैः । देवदेवस्य कुरुते क्रीडते भुवनत्रये
જે દેવાધિદેવના પ્રાંગણને રંગીન આલેખન અને મંગલ સ્વસ્તિકચિહ્નોથી શોભાવે છે, તે ત્રિભુવનમાં આનંદથી ક્રીડા કરે છે।
Verse 63
यो दद्यान्मण्डपे पुष्पप्रकरं रुक्मिणीपतेः । देवोद्यानेषु सर्वेषु क्रीडते नरनायकैः
જે રુક્મિણીપતિના મંડપમાં પુષ્પરાશિ અર્પે છે, તે સર્વ દેવઉદ્યાનોમાં શ્રેષ્ઠ નરનાયકો સાથે ક્રીડા કરે છે।
Verse 64
प्रासादे देवदेवस्य चित्रकर्म करोति यः । वसते रुद्रलोके तु यावत्तिष्ठंति सागराः
જે દેવાધિદેવના પ્રાસાદમાં ચિત્રકર્મ તથા શોભાકાર્ય કરે છે, તે સમુદ્રો જેટલો સમય ટકે તેટલો સમય રુદ્રલોકમાં વસે છે।
Verse 65
दद्याच्चन्द्रमयं यस्तु कृष्णोपरि नरेश्वर । वसते द्वारकां यावत्सोमलोके स तिष्ठति
હે નરેશ્વર! જે શ્રીકૃષ્ણ પર ચંદ્રચિહ્નમય અલંકાર અર્પે છે, દ્વારકા જેટલા સમય સુધી ટકે તેટલા સમય સુધી તે સોમલોકમાં નિવાસ કરે છે.
Verse 66
छत्रं बहुशलाकं तु किंकिणीवस्रगुण्ठितम् । दिव्यरत्नैश्च संयुक्तं हेमदण्डसमन्वितम्
ઘણી શલાકાઓવાળું છત્ર, વસ્ત્ર અને કિંકિણીથી શોભિત, દિવ્ય રત્નોથી જડિત અને સુવર્ણ દંડથી યુક્ત—
Verse 67
समर्पयति कृष्णाय च्छत्रं लक्षार्बुदैर्वृतम् । अमरैः सहितः सर्वैः क्रीडते पितृभिः सह
જે તે છત્ર શ્રીકૃષ્ણને સમર્પે છે, તે લાખો-કરોડોથી ઘેરાયેલો, સર્વ અમરો સાથે તથા પિતૃઓ સાથે પણ ક્રીડા કરે છે.
Verse 68
दद्यान्नरविमानं तु कृष्णाय नरनायक । सत्कृतो धनदेनैव वसते ब्रह्मवासरम्
હે નરનાયક! જે શ્રીકૃષ્ણને વિમાનસમાન ભવ્ય વાહન દાન કરે છે, તે કુબેર દ્વારા સન્માનિત થઈ બ્રહ્માના એક દિવસ જેટલો સમય નિવાસ કરે છે.
Verse 69
कृता पूजा दिकं भूप ज्वलंतं कृष्णमूर्द्धनि । आरार्तिकं प्रकुर्वाणो मोदते कृष्णसन्निधौ
હે ભૂપ! પૂજા કરીને જે શ્રીકૃષ્ણના મસ્તક સમક્ષ જ્વલંત દીપથી આરતી કરે છે, તે શ્રીકૃષ્ણની સન્નિધિમાં આનંદ પામે છે.
Verse 70
दीप्तिमंतं सकर्पूरं करोत्यारार्तिकं नृप । कृष्णस्य वसते लोके सप्तकल्पानि मानवः
હે નૃપ! જે કપૂર સહિત તેજસ્વી આરતી કરે છે, તે મનુષ્ય કૃષ્ણલોકમાં જઈ સાત કલ્પો સુધી વસે છે.
Verse 71
धृत्वा शंखोदकं यस्तु भ्रामयेत्केशवोपरि । संनिधौ वसते विष्णोः कल्पांतं क्षीरसागरे
જે શંખમાં પવિત્ર કરેલું જળ લઈને કેશવ ઉપર ફેરવે છે, તે ક્ષીરસાગરમાં વિષ્ણુના સાન્નિધ્યમાં કલ્પાંત સુધી વસે છે.
Verse 72
एवं कृत्वा तु कृप्णस्य यः करोति प्रदक्षिणाम् । पठन्नामसहस्रं तु स्तवमन्यं पठन्नृप । सप्तद्वीपवतीपुण्यं लभते तु पदेपदे
આ રીતે કરીને, હે નૃપ! જે કૃષ્ણની પ્રદક્ષિણા કરે છે—સહસ્રનામ પાઠ કરતાં કે અન્ય સ્તવ પાઠ કરતાં—તે દરેક પગલે સાત દ્વીપવાળી ધરતી જેટલું પુણ્ય મેળવે છે.
Verse 73
कुर्य्याद्दण्डनमस्कारमश्वमेधायुतैः समम् । कृष्णं संतोषयेद्यस्तु सुगीतैर्मधुरैः स्वरैः । सामवेदफलं तस्य जायते नात्र संशयः
દંડવત્ નમસ્કારનું પુણ્ય દસ હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞો સમાન છે. અને જે મધુર સ્વરે સુગીતોથી કૃષ્ણને પ્રસન્ન કરે છે, તેને સામવેદનું ફળ મળે છે—એમાં શંકા નથી.
Verse 74
यो नृत्यति प्रहृष्टात्मा भावैर्बहु सुभक्तितः । स निर्द्दहति पापानि मन्वंतरकृतान्यपि
જે આનંદિત હૃદયથી, ઘન ભક્તિભાવોથી નૃત્ય કરે છે, તે મન્વંતરોમાં કરેલા પાપોને પણ દહન કરી નાખે છે.
Verse 75
यः कृष्णाग्रे महाभक्त्या कुर्य्यात्पुस्तकवाचनम् । प्रत्यक्षरं लभेत्पुण्यं कपिलाशतदानजम्
જે કોઈ શ્રીકૃષ્ણના સમક્ષ મહાભક્તિથી ગ્રંથવાંચન કરે છે, તે દરેક અક્ષર દીઠ સો કપિલા ગાયોનું દાન કર્ય જેટલું પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 76
ऋग्यजुःसामभिर्वाग्भिः कृष्णं संतोषयंति ये । कल्पांतं ब्रह्मलोके तु ते वसंति द्विजोत्तमाः
ઋગ્, યજુઃ અને સામવેદની વાણીથી શ્રીકૃષ્ણને પ્રસન્ન કરનાર ઉત્તમ દ્વિજ કલ્પાંત સુધી બ્રહ્મલોકમાં નિવાસ કરે છે।
Verse 77
योगशास्त्राणि वेदांता न्पुराणं कृष्णसन्निधौ । पठंति रविबिंबं ते भित्त्वा यांति हरेर्लयम्
શ્રીકૃષ્ણના સન્નિધિમાં યોગશાસ્ત્રો, વેદાંતો અને પુરાણોનું પાઠ કરનાર સૂર્યબિંબને ભેદીને હરિમાં લય પામે છે।
Verse 78
गीता नामसहस्रं तु स्तवराजो ह्यनुस्मृतिः । गजेन्द्रमोक्षणं चैव कृष्णस्यातीव वल्लभम्
ગીતા, નામસહસ્ર, સ્તવરાજ, અનુસ્મૃતિ તથા ગજેન્દ્રમોક્ષણ—આ બધું શ્રીકૃષ્ણને અત્યંત પ્રિય છે।
Verse 79
श्रीमद्रागवतं यस्तु पठते कृष्णसन्निधौ । कुलकोटिशतैर्युक्तः क्रीडते योगिभिः सदा
જે શ્રીકૃષ્ણના સન્નિધિમાં શ્રીમદ્ ભાગવતનું પાઠ કરે છે, તે પોતાના કુલના કરોડો સાથે સદા યોગીઓની સંગતમાં ક્રીડા કરે છે।
Verse 80
यः पठेद्रामचरितं भारतं व्यासभाषितम् । पुराणानि महीपाल प्राप्तो मुक्तिं न संशयः
હે મહીપાલ! જે રામચરિત, વ્યાસભાષિત ભારત અને પુરાણોનું પાઠ કરે છે, તે નિઃસંદેહ મોક્ષ પામે છે.
Verse 81
द्वादशीवासरे प्राप्त एवं कुर्वंति ये नराः । गीताद्यैः शतसाहस्रं पुण्यं यच्छति केशवः
દ્વાદશી તિથિ આવે ત્યારે જે મનુષ્યો આ રીતે—કીર્તનાદિ ભક્તિકર્મોથી—આચરે છે, તેમને કેશવ એક લાખગણું પુણ્ય આપે છે.
Verse 82
जागरे कोटिगुणितं पुण्यं भवति भूभिप । वसतां द्वारकावासात्प्रत्यहं लभते फलम्
હે રાજન! જાગરણ કરવાથી પુણ્ય કરોડગણું થાય છે; અને જે દ્વારકામાં વસે છે, તેમને ત્યાં નિવાસમાત્રથી દરરોજ ફળ મળે છે.
Verse 83
गोमतीनीरपूतानां कृष्णवक्त्रावलोकि नाम् । दर्शनात्पातकं तेषां याति वर्षशतार्जितम्
ગોમતીના જળથી પવિત્ર અને શ્રીકૃષ્ણના મુખદર્શનથી ધન્ય થયેલાઓના, તે દર્શનમાત્રથી સો વર્ષના સંચિત પાપ નાશ પામે છે.
Verse 84
धन्यास्ते मानुषे लोके गोमत्युदधिवारिणा । तर्पयंति पितॄन्देवान्गत्वा द्वारवतीं कलौ
માનવલોકમાં તેઓ ધન્ય છે, જે કલિયુગમાં દ્વારવતી જઈ ગોમતી તથા સમુદ્રના જળથી પિતૃઓ અને દેવોને તર્પણ કરે છે.
Verse 85
गंगाद्वारे प्रयागे च गंगायां कुरुजांगले । प्रभासे शुक्लतीर्थे च श्रीस्थले पुष्करेऽपि च
ગંગાદ્વારે, પ્રયાગે, કુરુજાંગલની ગંગામાં, પ્રભાસે, શુક્લતીર્થે, શ્રીસ્થલે અને પુષ્કરે પણ—
Verse 86
स्नानेन पिंडदानेन पितॄणां तर्पणे कृते । तृप्तिर्भवति भूपाल तथा गोमतिदर्शनात्
સ્નાનથી, પિંડદાનથી અને પિતૃઓ માટે કરેલા તર્પણથી તૃપ્તિ થાય છે, હે રાજા; તેમ જ ગોમતીના દર્શનથી પણ તૃપ્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 87
योजनैर्बहुभिस्तिष्ठन्गोमतीति च यो वदेत् । चांद्रायणसहस्रस्य फलमाप्नोति यत्नतः
જે અનેક યોજન દૂર ઊભો રહીને પણ ‘ગોમતી’ એમ ઉચ્ચારે, તે પ્રયત્નપૂર્વક સહસ્ર ચાંદ્રાયણ વ્રતોનું ફળ પામે છે.
Verse 88
धन्या द्वारवती लोके वहते यत्र गोमती । स्वयं तु तिष्ठते यत्र नित्यं रुक्मिणिवल्लभः
લોકમાં દ્વારવતી ધન્ય છે, જ્યાં ગોમતી વહે છે—અને જ્યાં રુક્મિણીવલ્લભ સ્વયં નિત્ય નિવાસ કરે છે.
Verse 89
न स्नाता गोमतीतीरे कलौ पापेन मोहिताः । भविष्यति कथं तेषां पापबंधस्य संक्षयः
કલિયુગમાં પાપથી મોહિત થઈ ગોમતી તીરે સ્નાન ન કરનારાઓનું પાપબંધન કેવી રીતે ક્ષય પામશે?
Verse 90
निर्मिता स्वर्गनिःश्रेणी कलौ कृष्णेन गोमती । मनसः प्रीतिजननी जंतूनां नरसत्तम
હે નરશ્રેષ્ઠ! કલિયુગમાં શ્રીકૃષ્ણે ગોમતીને સ્વર્ગ તરફ લઈ જતી સીડીસમાન રચી; તે સર્વ જીવોના મનમાં પ્રીતિ અને આનંદ જનમાવનારી છે।
Verse 91
न दृश्यं स्वर्गसोपानं दृश्यते गोमतीसमम् । सुखदं पापिनां पुंसां स्नानमात्रेण मोक्षदम्
ગોમતી સમાન સ્વર્ગસોપાન જગતમાં બીજું કશું દેખાતું નથી. તે પાપી પુરુષોને પણ સુખ આપે છે અને માત્ર સ્નાનથી જ મોક્ષ આપે છે।
Verse 92
गोमतीनीरसंयुक्तो यत्र गर्जति सागरः । तत्र गच्छेन्नरव्याघ्र कृष्णस्तिष्ठति यत्र वै
જ્યાં ગોમતીના જળ સાથે મિશ્રિત થઈ સાગર ગર્જે છે, હે નરવ્યાઘ્ર, ત્યાં જા; કારણ કે ત્યાં જ શ્રીકૃષ્ણ નિવાસ કરે છે।
Verse 93
यत्र चक्रांकितशिला गोमत्युदधिनिःसृताः । यच्छंति पूजिता मोक्षं तां पुरीं को न सेवते
જ્યાં ગોમતી અને સમુદ્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ચક્રાંકિત શિલાઓ છે, તે પૂજિત થતાં મોક્ષ આપે છે—એવી પુરીની સેવા કોણ ન કરે?
Verse 94
यत्र चक्रांकिता मृत्स्ना तिष्ठते निर्मला नृप । कलौ पापविनाशार्थं तां पुरीं को न सेवते
હે નૃપ! જ્યાં નિર્મળ ચક્રાંકિત મૃત્તિકા મળે છે—કલિયુગમાં પાપવિનાશ માટે—એવી પુરીની સેવા કોણ ન કરે?
Verse 95
अप्रदृश्या पुरा लोके दैत्यदानवरक्षसाम् । शरण्या देवतादीनां पुरीं तां को न सेवते
જે પુરી પૂર્વે દૈત્ય-દાનવ-રાક્ષસોને અદૃશ્ય અને અગમ્ય હતી, પરંતુ દેવતાઓ આદિ માટે શરણરૂપ છે—એ પુરીનું સેવન કોણ ન કરે?
Verse 96
त्यजते यां कलौ नैव कृष्णो देवकिनन्दनः । कर्मणा मनसा वाचा तां पुरीं को न सेवते
જે પુરીને કલિયુગમાં પણ દેવકીનંદન શ્રીકૃષ્ણ કદી ત્યજતા નથી, તે નગરીનું કર્મથી, મનથી અને વાણીથી કોણ ન ભક્તિપૂર્વક સેવન કરે?
Verse 97
मार्कंडेय उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । यां श्रुत्वा मुच्यते नूनं दुःखसंसार बंधनात्
માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજન, સાંભળો; હું પાપનાશિની કથા કહું છું. તેને સાંભળવાથી મનુષ્ય નિશ્ચયે દુઃખમય સંસારબંધનથી મુક્ત થાય છે.
Verse 98
अवन्तीविषये पूर्वं ब्राह्मणो वेदपारगः । चंद्रशर्मेति विख्यातः शिवभक्तः सदा नृप
હે નૃપ, પૂર્વે અવંતી પ્રદેશમાં વેદપારંગત એક બ્રાહ્મણ હતો; તે ‘ચંદ્રશર્મા’ નામે વિખ્યાત અને સદા શિવભક્ત હતો.
Verse 99
मनसा कर्मणा वाचा नान्यं ध्याति सदाशिवात् । शैवाद्व्रताद्व्रतं नान्यत्करोति च नराधिप
હે નરાધિપ, તે મનથી, કર્મથી અને વાણીથી સદાશિવ સિવાય અન્ય કોઈનું ધ્યાન કરતો ન હતો; અને શૈવવ્રત સિવાય બીજું કોઈ વ્રત કરતો ન હતો.
Verse 100
नोपवासं हरिदिने कुरुते न व्रतं हरेः । विना चतुर्दशीं राजन्नान्यदेवसमुद्भवम्
તે હરિના દિવસે ઉપવાસ કરતો નથી, ન તો હરિનું વ્રત આચરે છે. હે રાજન, ચતુર્દશી સિવાય અન્ય દેવોથી ઉત્પન્ન કોઈ પણ અનુષ્ઠાન તે સ્વીકારતો નથી.
Verse 101
यत्रयत्र शिवक्षेत्रं यत्र तीर्थं तु शांकरम् । तत्र गच्छति राजेन्द्र वैष्णवं नैव गच्छति
હે રાજેન્દ્ર, જ્યાં જ્યાં શિવક્ષેત્ર છે અને જ્યાં શાંકર તીર્થ છે ત્યાં તે જાય છે; વૈષ્ણવ તીર્થોમાં તે જતો નથી.
Verse 102
प्रतिवर्षं तु कुरुते सोमनाथस्य दर्शनम् । न जहाति विशेषेण सोमपर्व नरेश्वर
તે દર વર્ષે સોમનાથનું દર્શન કરે છે; અને હે નરેશ્વર, વિશેષ કરીને સોમપર્વના દિવસે તે કદી ઉપેક્ષા કરતો નથી.
Verse 103
एवं प्रकुर्वतस्तस्य वर्षाणि नवसप्ततिः । गतानि किल राजेन्द्र शिवभक्तिं प्रकुर्वतः
હે રાજેન્દ્ર, આ રીતે શિવભક્તિ આચરતાં આચરતાં તેના ઓગણએંસી (79) વર્ષો વીતી ગયા—એવું કહેવાય છે.
Verse 104
कदाचित्सोमपर्वण्यागते सोमोपनायकम् । नानादेशान्महीपाल ह्यसंख्याताश्च मानवाः
હે મહીપાલ, એક વખત સોમપર્વનો દિવસ આવતા, સોમયાગ માટે અર્પણો લઈને અનેક દેશોમાંથી અસંખ્ય માનવો આવી પહોંચ્યા.
Verse 105
गताः कृष्णपुरीं सर्वे दृष्ट्वा सोमेश्वरं प्रभुम् । आहूतस्तैश्चंद्रशर्मा न गतो द्वारकां पुरीम्
બધા કૃષ્ણપુરી ગયા અને પ્રભુ સોમેશ્વરનાં દર્શન કરીને ચંદ્રશર્માને બોલાવ્યો; પરંતુ તે દ્વારકાપુરી ગયો નહીં।
Verse 106
शिवक्षेत्रात्परं तीर्थं नाहं मन्ये जग त्त्रये । नान्यदेवो मया ज्ञात ईश्वराद्देवनायकात्
ત્રિલોકમાં શિવક્ષેત્રથી પરમ તીર્થ હું માનતો નથી; અને દેવોના નાયક ઈશ્વર સિવાય બીજો કોઈ દેવ મને જાણીતો નથી।
Verse 108
विनाऽन्ये चंद्रशर्माणं गतास्ते द्वारकां पुरीम् । अन्यस्मिन्दिवसे राजन्गच्छतः स्वगृहं प्रति । चक्रुस्ते दर्शनं स्वप्ने चंद्रशर्मपितामहाः
ચંદ્રશર્માને છોડીને બીજા બધા દ્વારકાપુરી ગયા. બીજા દિવસે, હે રાજન, તે પોતાના ઘરની તરફ જઈ રહ્યો હતો ત્યારે સ્વપ્નમાં ચંદ્રશર્માના પિતૃપૂર્વજો તેને દર્શન આપ્યા।
Verse 109
प्रेतभूता महाकायाः क्षुत्क्षामाश्चैव भीषणाः । दृष्ट्वा स्वप्नं महा रौद्रं भीतोऽसौ च प्रकंपितः
તેઓ પ્રેતસમાન—મહાકાય, ભૂખથી ક્ષીણ અને અત્યંત ભયાનક હતા. એ અતિ રૌદ્ર સ્વપ્ન જોઈ તે ભયભીત થઈ કંપી ઊઠ્યો।
Verse 110
चन्द्रशर्मोवाच । के यूयं विकृताकारा जंतूनां च भयानकाः । पृथ्वीसमुद्भवा जीवा न दृष्टा न श्रुता मया
ચંદ્રશર્માએ કહ્યું—વિકૃત આકારવાળા, જીવોને ભયાનક લાગતા તમે કોણ? તમે પૃથ્વીમાંથી ઉત્પન્ન જીવ જેવા દેખાઓ છો; પરંતુ મેં તમને ન જોયા, ન સાંભળ્યા।
Verse 111
प्रेता ऊचुः । मा भयं कुरु विप्रेंद्र तव पूर्वपितामहाः । आगतास्त्वत्समीपे तु महादुःखेन पीडिताः
પ્રેતોએ કહ્યું—હે વિપ્રેન્દ્ર, ભય ન કર. અમે તારા પૂર્વ પિતામહ છીએ; મહાદુઃખથી પીડિત થઈ તારા સમીપ આવ્યા છીએ.
Verse 112
चन्द्रशर्मोवाच । इष्टं दत्तं तपस्तप्तं भवद्भिर्मत्पितामहैः । प्रेतत्वे कारणं यत्स्याद्भवतां विस्मयो मम
ચન્દ્રશર્માએ કહ્યું—હે મારા પિતામહો, આપોએ યજ્ઞ કર્યા, દાન આપ્યાં અને તપ કર્યું. તો પછી આપમાં પ્રેતત્વનું કારણ કેવી રીતે ઊભું થયું? આ મને આશ્ચર્ય છે.
Verse 113
प्रेता ऊचुः । शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामः प्रेतयोनेस्तु कारणम् । वासरं वासुदेवस्य सदा विद्धं कृतं पुरा
પ્રેતોએ કહ્યું—હે પુત્ર, સાંભળ; અમે પ્રેતયોનિનું કારણ કહીએ છીએ. પૂર્વે અમે વાસુદેવના પવિત્ર દિવસને વારંવાર ‘વిద్ధ’ કરીને અપરાધ કર્યો હતો.
Verse 114
प्रेतत्वं तेन संप्राप्तमस्माभिः शृणु पुत्रक । विशेषेण कृतं रात्रौ विद्धं जागरणं हरेः
એ કારણે અમે પ્રેતત્વને પ્રાપ્ત થયા—હે પુત્રક, સાંભળ. ખાસ કરીને રાત્રે હરિના જાગરણ-વ્રતને ‘વిద్ధ’ કરીને અમે બગાડ્યું.
Verse 115
पतनं नरके घोरे भविष्यति न संशयः । त्वया सह न संदेहो यावदाभूतसंप्लवम्
ઘોર નરકમાં પતન થશે—એમાં શંકા નથી; અને તારા સાથે પણ, નિઃસંદેહ, આભૂતસંપ્લવ (મહાપ્રલય) સુધી તે ચાલશે.
Verse 116
चन्द्रशर्मोवाच । हरिभक्तिविहीनानां द्वादशीव्रतवर्जिनाम् । नाशं न याति प्रेतत्वं पूजितैः शंकरादिभिः
ચન્દ્રશર્માએ કહ્યું—હરિભક્તિ વિનાના અને દ્વાદશી વ્રત ત્યજનારાઓનું પ્રેતત્વ નાશ પામતું નથી, ભલે તેઓ શંકર આદિ દેવોની પૂજા કરે।
Verse 117
न वा सन्तोषितो देवो भक्त्या त्रिपुरनाशनः । प्रदास्यति गतिं नूनं प्रेतत्वं न गमिष्यति
અને જો ભક્તિથી ત્રિપુરનાશન દેવ (શિવ) સંતોષ પામે નહીં, તો તે નિશ્ચયે મુક્તિગતિ આપશે નહીં; તેથી પ્રેતત્વનો અંત નહીં આવે।
Verse 118
प्रेता ऊचुः । प्रायश्चित्तं विना पुत्र द्वादशीवेधसंभवम् । आपन्न गच्छते नूनं प्रेतत्वं नैव गच्छति
પ્રેતોએ કહ્યું—હે પુત્ર, દ્વાદશી ભંગથી ઉત્પન્ન દોષનું પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યા વિના માણસ નિશ્ચયે આપત્તિમાં પડે છે; પ્રેતત્વ કદી દૂર થતું નથી।
Verse 119
प्रायश्चित्ती सदा पुत्र पूजयानोऽपि शंकरम् । विना केशवपूजाभिः पापं भजति गोवधम्
હે પુત્ર, જે સદા પ્રાયશ્ચિત્ત કરે અને શંકરની પૂજા પણ કરે—પરંતુ કેશવપૂજા વિના—તે ગોહત્યાસમાન પાપનો ભાગી બને છે।
Verse 120
प्रथमं केशवः पूज्यः पश्चाद्देवो महेश्वरः । पूजनीयाश्च भक्त्या वै याश्चान्याः संति देवताः
પ્રથમ કેશવની પૂજા કરવી, ત્યારબાદ પ્રભુ મહેશ્વરની; અને અન્ય જે દેવતાઓ છે તેઓ પણ ભક્તિપૂર્વક પૂજનીય છે।
Verse 121
मूलाच्छाखाः प्रशाखाश्च भवंति बहुशस्ततः । वासुदेवात्समुद्भूतं जगदेतच्चराचरम्
જેમ એક મૂળમાંથી અનેક શાખાઓ અને પ્રશાખાઓ ઉપજે છે, તેમ વાસુદેવમાંથી આ સમગ્ર ચરાચર જગત્ ઉત્પન્ન થયું છે।
Verse 122
तस्मान्मूलं परित्यज्य शाखां नैवार्चयेद्बुधः । विशेषेण जगन्नाथं त्रैलोक्याधिपतिं हरिम्
અતએવ બુદ્ધિમાન મનુષ્ય મૂળને ત્યજી માત્ર શાખાની પૂજા કદી ન કરે—વિશેષ કરીને ત્રિલોકાધિપતિ જગન્નાથ હરિની આરાધનામાં।
Verse 123
तद्दिने ये प्रकुर्वंति सम्यग्वेधेन शोभितम् । सशल्यं तन्न संदेहः प्रेतत्वं याति तेन च
જે લોકો એ જ દિવસે વેધ-દોષથી યુક્ત, કલુષિત વિધિને ‘સમ્યક્’ માનીને કરે છે, તે કર્મ નિઃસંદેહ ‘શલ્યયુક્ત’ બને છે; તેથી તેઓ પ્રેતત્વને પામે છે।
Verse 124
हव्यं देवा न गृह्णन्ति कव्यं च पितरस्तथा । पूजां गृह्णाति नो सूर्यस्तथा चैव पितामहाः
તે સમયે દેવતાઓ હવ્ય સ્વીકારતા નથી અને પિતરો પણ કવ્ય ગ્રહણ કરતા નથી; ત્યારે સૂર્ય પણ પૂજા સ્વીકારતો નથી, તેમજ પિતામહો પણ નહીં।
Verse 125
प्रेतास्ते ये प्रकुर्वंति सशल्यं वासरं हरेः । पौर्णमासीद्वये प्राप्ते राका साग्निविवर्जिता
હરિના પવિત્ર વાસરે ‘શલ્યયુક્ત’ કર્મ કરનાર પ્રેત બને છે. જ્યારે બે પૌર્ણમાસી વ્રતો એકસાથે આવે, ત્યારે રાકા પૌર્ણિમા અગ્નિવિવર્જિત—અગ્નિ વિના—આચરવાની છે.
Verse 126
विशेषेण तु वैशाखी श्राद्धादीनां प्रशस्यते । वैशाखे तु तृतीयां वै पूर्वविद्धां करोति यः
વિશેષ કરીને વૈશાખ માસ શ્રાદ્ધાદિ કર્મો માટે પ્રશંસિત છે. પરંતુ જે વૈશાખમાં તૃતીયાને ‘પૂર્વવિદ્ધા’ માનીને કરે છે, તે વિધિવિરુદ્ધ વર્તે છે.
Verse 127
हव्यं देवा न गृह्णंति कव्यं चैव पितामहाः । यत्र देवा न गृह्णंति कथं तत्र पितामहाः । तस्मात्कार्य्या तृतीया च पूर्वविद्धा बुधैर्नरैः
દેવો હવ્ય સ્વીકારતા નથી અને પિતૃઓ કવ્ય સ્વીકારતા નથી. જ્યાં દેવો જ સ્વીકારતા નથી, ત્યાં પિતૃઓ કેવી રીતે સ્વીકારશે? તેથી બુદ્ધિમાનોએ તૃતીયા ‘પૂર્વવિદ્ધા’ વિધિથી કરવી જોઈએ.
Verse 128
कुर्वते यदि मोहाद्वा प्रेतत्वं शाश्वतं ततः । नापयाति कृतैः पुण्यैर्बहुशस्तीर्थसेवनैः
જો કોઈ મોહવશ તેને (વિધિવિરુદ્ધ) કરે, તો તેમાંથી શાશ્વત પ્રેતત્વ થાય છે. અનેક પુણ્યકર્મો અને બહુવાર તીર્થસેવાથી પણ તે સહેલાઈથી દૂર થતું નથી.
Verse 129
दशमीं पौर्णमासीं च पित्रोः सांवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धं प्रकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते
જે દશમી, પૌર્ણમાસી અને પિતૃઓના સાંવત્સરિક દિવસને ‘પૂર્વવિદ્ધ’ માનીને કરે છે, તે નરકને પામે છે.
Verse 130
दर्शश्च पौर्णमासी च साग्निकैः पूर्वसंयुता । नाग्निहीनैस्तु कर्त्तव्या पुनराह प्रजापतिः
સાગ્નિક (અગ્નિધારી) લોકો માટે દર્શ અને પૌર્ણમાસી કર્મ ‘પૂર્વ’ સંયોગથી કરવાના છે; પરંતુ અગ્નિહીનોએ તે ભિન્ન વિધિથી કરવાના—એવું પ્રજાપતિએ ફરી કહ્યું.
Verse 131
क्षयाहे तु पुनः प्रोक्ता स्वकालव्यापिनी तिथिः । श्राद्धं तत्र प्रकर्तव्यं ह्रासवृद्धी न कारणम्
ક્ષય-તિથિના પ્રસંગે ફરી કહેલું છે કે જે તિથિ પોતાના નિયત કાળમાં વ્યાપે તે જ ગ્રહણ કરવી. તે તિથિમાં શ્રાદ્ધ કરવું; તિથિની હ્રાસ-વૃદ્ધિ ટાળવાનું કારણ નથી.
Verse 132
तत्रोक्तं मनुना पुत्र वेदांतैर्भाष्यकारिभिः । तत्प्रमाणं प्रकर्तव्यं प्रेतत्वं भवतोऽन्यथा
પુત્ર, ત્યાં મનુ તથા વેદાંતાચાર્યો અને ભાષ્યકારોએ જે કહ્યું છે તે જ પ્રમાણ માનીને આચરણ કરવું; નહિંતર તને પ્રેતત્વ પ્રાપ્ત થશે.
Verse 133
एतै प्रकारैः प्रेतत्वं प्राणिनां जायते भुवि । निरीक्ष्य धर्मशास्त्राणि कार्य्यं विहितमात्मनः
આવા પ્રકારે પૃથ્વી પર પ્રાણીઓમાં પ્રેતત્વ ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી ધર્મશાસ્ત્રો વિચારીને પોતાના હિત માટે વિહિત કર્મ કરવું જોઈએ.
Verse 134
प्रणम्य सोमनाथं तु यात्रां कृत्वा न गच्छति । कृष्णस्य दर्शनार्थाय तस्य किं जायते फलम्
જે સોમનાથને પ્રણામ કરીને યાત્રા કરે છે, છતાં કૃષ્ણદર્શન માટે આગળ નથી જતો—તો તેને કયું ફળ મળે?
Verse 135
कथ्यते परमा मूर्तिर्हरिरीश्वरसं संस्थिता । विभेदो नात्र कर्तव्यो यथा शंभुस्तथा हरिः
પરમ મૂર્તિ હરી છે એમ કહેવાયું છે; તે ઈશ્વર સાથે એકરૂપે પ્રતિષ્ઠિત છે. અહીં ભેદ ન કરવો; જેમ શંભુ તેમ હરી.
Verse 136
कृष्णस्य सोमनाथस्य नांतरं दृश्यते क्वचित् । यात्रा श्रीसोमनाथस्य संपूर्णा कृष्णदर्शनात्
કૃષ્ણ અને સોમનાથમાં ક્યાંય કોઈ ભેદ દેખાતો નથી. શ્રી સોમનાથની યાત્રા કૃષ્ણદર્શનથી પૂર્ણ થાય છે.
Verse 137
तस्मादुभयतः पुत्र गन्तव्यं नात्र संशयः । दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं गंतव्यं द्वारकां प्रति
અતએવ, પુત્ર, બંને તરફ જવું જ જોઈએ—એમાં શંકા નથી. સોમેશ્વર દેવનું દર્શન કરીને દ્વારકા તરફ જવું જોઈએ.
Verse 138
प्रभासे सोमनाथस्य लिंगमध्ये व्यवस्थितः । स्वयं तिष्ठति पुण्यात्मा भोगं गृह्णाति केशवः
પ્રભાસમાં સોમનાથના લિંગના મધ્યમાં પુણ્યાત્મા કેશવ સ્વયં સ્થિત છે અને ત્યાં અર્પિત ભોગ પોતે ગ્રહણ કરે છે.
Verse 139
दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं द्वारकां न नरो गतः । पतनं नरके घोरे पितॄणां च भविष्यति
જે મનુષ્ય સોમેશ્વર દેવનું દર્શન કરીને પણ દ્વારકા નથી જતો, તેના માટે ઘોર નરકમાં પતન કહેવાયું છે—અને તેના પિતૃઓ માટે પણ.
Verse 140
विशेषेण त्वया वत्स न कृतं द्वादशीव्रतम् । व्रतं कृतं यदस्माभिस्तत्कृतं वेधसंयुतम् । निर्गमं यमलोकाद्धि तदस्माकं न दृश्यते
વિશેષ કરીને, વત્સ, તું દ્વાદશી વ્રત કર્યું નથી. અને અમે જે વ્રત કર્યું તે પણ દોષયુક્ત રહ્યું; તેથી અમારે માટે યમલોકમાંથી મુક્તિ દેખાતી નથી.
Verse 141
चन्द्रशर्मोवाच । यदि तात मयाऽज्ञानान्न कृतं द्वादशीव्रतम् । कस्मात्कृतं सशल्यं तु भवद्भिर्द्वादशीव्रतम्
ચન્દ્રશર્માએ કહ્યું—પિતાજી, જો મેં અજ્ઞાનવશ દ્વાદશી વ્રત ન કર્યું હોય, તો તમે દોષયુક્ત (સશલ્ય) દ્વાદશી વ્રત કેમ કર્યું?
Verse 142
प्रेता ऊचुः । कुविप्रैस्तु कुदैवज्ञैः शुक्रमायाविमोहितैः । पारुष्यताहेतुकैश्च प्रेतयोनिमिमां गताः
પ્રેતોએ કહ્યું—દુષ્ટ બ્રાહ્મણો અને ભ્રષ્ટ દૈવજ્ઞોએ અમને ધન-માયાના છલથી મોહીત કર્યા; કઠોરતા અને ક્રૂરતાના કારણે અમે આ પ્રેત-યોનિમાં પડ્યા છીએ.
Verse 143
दत्तं तप्तं हुतं जप्तमस्माकं विफलं गतम् । संप्राप्ता प्रेतयोनिस्तु सशल्याद्वादशीव्रतात्
અમારું દાન, તપ, હવન અને જપ—બધું નિષ્ફળ થયું; કારણ કે દોષયુક્ત (સશલ્ય) દ્વાદશી વ્રતથી અમે પ્રેત-યોનિમાં પહોંચ્યા છીએ.
Verse 144
सशल्यं ये प्रकुर्वंति वासरं केशव प्रियम् । तेषां पितामहाः स्वर्गात्प्रेतत्वं यांति पुत्रक
જે કેશવપ્રિય દિવસને દોષયુક્ત રીતે પાળે છે, તેમના પિતામહો સ્વર્ગમાંથી પણ પડીને પ્રેતત્વને પામે છે, હે પુત્ર.
Verse 145
चन्द्रशर्मोवाच । प्रेतत्वं नाशमायाति कथमेतत्पितामहाः । कर्मणा केन तत्सर्वं यच्चाहं प्रकरोमि तत्
ચન્દ્રશર્માએ કહ્યું—મારા પિતામહોનું પ્રેતત્વ કેમ નાશ પામતું નથી? કયા કર્મથી આ બધું શમશે? જે કર્તવ્ય છે તે બધું હું કરીશ.
Verse 146
प्रेता ऊचुः । मा गयां मा प्रयागं च पुष्करे कुरुजांगले । अयोध्यायामवंत्यां वा मधुरायां न चार्बुदे
પ્રેતો બોલ્યા—ન ગયા, ન પ્રયાગ, ન પુષ્કર, ન કુરુજાંગલ; ન અયોધ્યા, ન અવંતી, ન મથુરા, ન અર્બુદ—આ વિષયમાં એમાંથી કોઈ સમાન નથી।
Verse 147
न चान्यत्तीर्थलक्षं तु वर्जयित्वा तु गोमतीम् । गंगा सरस्वती चैव नर्मदा नैव पुष्करम्
ગોમતીને છોડીને બીજા લાખો તીર્થો પણ નહીં—ગંગા, સરસ્વતી, નર્મદા, અને પુષ્કર પણ—આ હેતુમાં તેની સમતા નથી।
Verse 148
यादृशं गोमतीतीरे कलौ प्रेतत्वनाशनम् । गोमतीनीरदानेन कृष्णवक्त्रविलोकनात्
કલિયુગમાં ગોમતી તીરે જેમ પ્રેતત્વનો નાશ થાય છે—ગોમતીનું જળદાન કરવાથી અને શ્રીકૃષ્ણના મુખનું દર્શન કરવાથી।
Verse 149
विलयं यांति पापानि जन्मकोटिकृतान्यपि । वृथा संन्यासिनां पुण्यं वृथा च वनवासिनाम्
કરોડો જન્મોમાં કરેલા પાપ પણ લય પામે છે. તેની સામે સંન્યાસીઓનું પુણ્ય પણ જાણે વ્યર્થ છે, અને વનવાસીઓનું પુણ્ય પણ જાણે વ્યર્થ છે।
Verse 150
सशल्यं वासरं विष्णोः कुर्वंति यदि पुत्रक । तस्माद्गच्छ मुखं पश्य पूर्णचन्द्रसमं मुखम्
હે પુત્ર! જો લોકો વિષ્ણુના પવિત્ર દિવસને પણ દોષયુક્ત રીતે કરે, તો તેથી તું જા અને તે મુખનું દર્શન કર—જે મુખ પૂર્ણચંદ્ર સમાન તેજસ્વી છે।
Verse 151
कृष्णस्य द्वारकां गत्वा यथास्माकं गतिर्भवेत् । विफलं तव संजाता न कृतं यदुपार्ज्जितम्
કૃષ્ણની દ્વારકામાં જા, જેથી તારી ગતિ પણ અમારી જેવી (મોક્ષદાયિની) બને. નહિ તો તારો પ્રયત્ન નિષ્ફળ થશે—તું જે પુણ્ય ઉપાર્જિત કર્યું છે તેનું યોગ્ય ફળ મળશે નહિ.
Verse 152
तद्व्यर्थ सकलं जातं विना केशव पूजनात् । विना केशवपूजायाः शंकरो यस्त्वयार्च्चितः । तत्पुण्यं विफलं जातं प्रेतयोनिं गमिष्यसि
કેશવપૂજન વિના તું કરેલું બધું વ્યર્થ છે. કેશવપૂજા કર્યા વિના તું શંકરનું જે અર્ચન કર્યું, તેનું પુણ્ય પણ નિષ્ફળ થયું; તે પુણ્ય નિષ્પ્રભ બની તને પ્રેતયોનિમાં લઈ જશે.
Verse 153
संपूर्णं तव पुण्यं च द्वारका कृष्णदर्शनात् । भविष्यति न सन्देहो गोमत्युदधिसन्निधौ
દ્વારકામાં કૃષ્ણદર્શનથી તારું પુણ્ય પૂર્ણ થશે—એમાં શંકા નથી; ગોમતી અને સમુદ્રના પાવન સંગમસન્નિધિમાં.
Verse 154
दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं कृष्णं यदि न पश्यति । यात्राफलं न चाप्नोति वदत्येवं स्वयं शिवः
સોમેશ્વર દેવના દર્શન કર્યા છતાં જો કોઈ કૃષ્ણને ન જુએ, તો યાત્રાનું ફળ મળતું નથી—એવું સ્વયં શિવ કહે છે.
Verse 155
दृष्टोऽहं तैर्न सन्देहो यैः कृतं कृष्णदर्शनम् । एका मूर्तिर्न सन्देहो मम कृष्णस्य नांतरम्
જેઓએ કૃષ્ણદર્શન કર્યું છે તેમણે મને જ દર્શન કર્યું છે—એમાં શંકા નથી. એક જ દિવ્ય મૂર્તિ છે; મારા અને કૃષ્ણના વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી.
Verse 156
दृष्ट्वा मां द्वारकां गत्वा कर्त्तव्यं कृष्णदर्शनम् । दृष्ट्वा कृष्णं तु मां पश्येद्यास्यत्येव महाफलम्
મને દર્શન કરીને દ્વારકામાં જઈ શ્રીકૃષ્ણનું દર્શન અવશ્ય કરવું. અને શ્રીકૃષ્ણને દર્શન કર્યા પછી ફરી મને પણ દર્શન કરવું—એ રીતે નિશ્ચયે મહાફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 157
कृष्णदर्शनपूतात्मा यो मां पश्यति मानवः । न तस्य पुनरावृत्तिर्मम लोकाच्च वैष्णवात्
શ્રીકૃષ્ણના દર્શનથી જેના આત્મા પવિત્ર થયો છે, એવો મનુષ્ય જો મને દર્શન કરે, તો મારા વૈષ્ણવ લોકમાંથી તેની ફરી આવર્તિ થતી નથી.
Verse 158
इत्याह देवदेवेशः स्वयं सोमपतिः पुरा । विप्राणां श्रुतमस्माभिर्वदतां पुष्करे सताम्
આ રીતે પ્રાચીન કાળમાં સ્વયં સોમપતિ, દેવોના દેવેશ્વર, બોલ્યા. પુષ્કરમાં સત્પુરુષ વિપ્રો બોલતા હતા, તે વચન અમે સાંભળ્યું છે.
Verse 159
तस्माद्गच्छ प्रयाणार्थ कुरु कृष्णस्य दर्शनम् । अन्यथा यास्यसे योनिं पैशाचीं पापदायिनीम्
અતએવ જા—પ્રયાણ માટે નીકળ અને શ્રીકૃષ્ણનું દર્શન કર. નહીંતર તું પાપદાયિની પૈશાચી યોનિમાં પડી જશે.
Verse 160
कृतापराधोऽपि यदा कुरुते कृष्णदर्शनम् । मुच्यते नाऽत्र संदेहः पापाज्जन्मकृतादपि
અપરાધ કર્યો હોય તોય જ્યારે તે શ્રીકૃષ્ણનું દર્શન કરે છે, ત્યારે તે મુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી; જન્મથી કરેલા પાપોથી પણ.
Verse 161
पूजिते देवदेवेशे कृष्णे देवकिनन्दने । पूजिता देवताः सर्वा ब्रह्मरुद्रभगादिकाः
દેવોના દેવેશ, દેવકીનંદન શ્રીકૃષ્ણની પૂજા થાય ત્યારે બ્રહ્મા, રુદ્ર, ભગ વગેરે સહિત સર્વ દેવતાઓની પૂજા થઈ જાય છે.
Verse 162
विना कृष्णस्य पूजां च रुद्राद्यास्त्रिदिवौकसः । पूजिता नैव कुर्वंति तुष्टिं पुत्र पितामहाः
શ્રીકૃષ્ણની પૂજા વિના સ્વર્ગવાસી રુદ્ર વગેરે દેવતાઓ પૂજાયા છતાં તૃપ્તિ આપતા નથી; હે પુત્ર, પિતૃઓ પણ પ્રસન્ન થતા નથી.
Verse 163
तस्माद्द्वारवतीं गत्वा कृष्णस्य दर्शनं कुरु । प्रेतयोनेर्विनिर्मुक्ता यास्यामः परमां गतिम्
અતએવ દ્વારવતી જઈ શ્રીકૃષ્ણનું દર્શન કર; પ્રેતયોનિમાંથી મુક્ત થઈ અમે પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરીશું.
Verse 164
गोमतीनीरधौतानि यस्यांगानि कलौ युगे । मुनिभिर्योनिगमनं तस्य दृष्टं न पुत्रक
કલિયુગમાં જેના અંગો ગોમતીના જળથી ધોવાઈ જાય છે, હે પુત્ર, તેના માટે ફરી નીચ યોનિમાં પડવું મুনિઓ નથી જોતા.
Verse 165
ताडिताः पादयुग्मेन गोमतीनीरवीचयः । अगतीनां प्रकुर्वति गतिं वै ब्रह्मवादिनाम्
બે પગના સ્પર્શથી આઘાત પામેલી ગોમતીની જળતરંગો આશ્રયહીનોને પણ—બ્રહ્મવાદી સાધકોને પણ—ઉદ્ધારની ગતિ આપે છે.
Verse 166
यः पुनः कुरुते श्राद्धं गोमत्युदधिसंगमे । पितॄणां जायते तृप्तिर्यावदाभूतसंप्लवम्
જે ગોમતી અને સમુદ્રના સંગમે શ્રાદ્ધ કરે છે, તેના પિતૃઓને પ્રલય સુધી તૃપ્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 167
ससागरधरायां च सर्वतीर्थेषु यत्फलम् । दिनेनैकेन तत्पुण्यं द्वारकाकृष्णसन्निधौ
સમુદ્રો સહિત ધરતી上的 સર્વ તીર્થોમાં જે ફળ મળે છે, તે જ પુણ્ય દ્વારકામાં શ્રીકૃષ્ણના સાન્નિધ્યે એક જ દિવસે પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 168
यत्फलं त्रिदशैर्दृष्टं सर्वतीर्थसमुद्भवम् । तत्फलं लभते सर्वं द्वारकायां दिनेदिने
દેવોએ સર્વ તીર્થોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું માનેલું જે ફળ છે, તે સર્વ ફળ દ્વારકામાં દિવસે દિવસે પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 169
तीर्थकोटिसहस्रैस्तु कृतैः श्राद्धैश्च यत्फलम् । पितॄणां तत्फलं प्रोक्तं गोमतीतिलतर्पणात्
કોટિ-સહસ્ર તીર્થોમાં કરેલા શ્રાદ્ધોથી પિતૃઓને જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ ગોમતીમાં તિલ-તર્પણ કરવાથી થાય છે એમ કહેલું છે.
Verse 170
यतीनां भोजनं यस्तु यच्छते कृष्णमन्दिरे । सिक्थेसिक्थे भवेत्तृप्तिः पितॄणां युगसंख्यया
જે કૃષ્ણમંદિરમાં યતિઓને ભોજન અર્પે છે, તેના પિતૃઓને દરેક ગ્રાસથી યુગપર્યંત તૃપ્તિ થાય છે.
Verse 171
कौपीनाच्छादनं छत्रं पादुके च कमण्डलुम् । दत्त्वा संन्यासिनां याति सप्त कल्पानि तत्फलम्
જે સંન્યાસીઓને કૌપીન તથા આચ્છાદન, છત્ર, પાદુકા અને કમંડળુ દાન આપે છે, તે તે દાનનું ફળ સાત કલ્પો સુધી પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 172
धन्यास्ते मानवाः पुत्र वसन्ति श्वपचादयः । द्वारकायां गतिं यांति वसतां तत्र योगिनाम्
પુત્ર! ધન્ય છે તે મનુષ્યો—શ્વપચાદિ નીચસ્થિતિવાળા પણ—જે દ્વારકામાં વસે છે; ત્યાં વસતા યોગીઓની જ ગતિ તેઓ પામે છે.
Verse 173
त्रिकालं ये प्रपश्यंति वदनं प्रत्यहं हरेः । न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि
જે પ્રત્યહ પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન અને સાયં—ત્રિકાળે—હરિના મુખનું દર્શન કરે છે, તેમને કલ્પોની શતકોટિ સુધી પણ પુનરાવર્તન થતું નથી.
Verse 174
या नारी विधवा भूत्वा कुरुते द्वारकाश्रयम् । कुलायुतसहस्रं तु नयते परमं पदम्
જે નારી વિધવા બની દ્વારકાનો આશ્રય લે છે, તે પોતાના કુળના અયુત-સહસ્ર (અસંખ્ય) લોકોને પરમ પદે પહોંચાડે છે.
Verse 175
पुत्रेणापीह किं कार्य्यं न गतो द्वारकां यदि । नारी पुत्रशताच्छ्रेष्ठा गत्वा कृष्णपुरीं वसेत्
જો પુત્ર દ્વારકામાં ન ગયો હોય, તો અહીં પુત્રથી શું કામ? જે નારી કૃષ્ણપુરીમાં જઈને વસે, તે સો પુત્રોથી પણ શ્રેષ્ઠ છે.
Verse 176
कृष्णं कृष्णपुरीं गत्वा योऽर्च्चयेत्तुलसीदलैः । प्राप्तं जन्मफलं तेन तारिताः प्रपितामहाः
જે કૃષ્ણપુરીમાં જઈ તુલસીદળોથી શ્રીકૃષ્ણનું પૂજન કરે છે, તે માનવજન્મનું ફળ પામે છે અને તેના પ્રપિતામહો પણ તરિ જાય છે.
Verse 177
तुलसीदलमालां तु कृष्णोत्तीर्णां तु यो वहेत् । पत्रेपत्रेऽश्वमेधानां दशानां लभते फलम्
જે કૃષ્ણને અર્પિત તુલસીદળોની માળા ધારણ કરે છે, તે પાન પાન દીઠ દસ અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે.
Verse 178
तुलसीकाष्ठसंभूतां यो मालां वहते नरः । फलं यच्छति दैत्यारिः प्रत्यहं द्वारकोद्भवम्
જે મનુષ્ય તુલસીકાષ્ઠથી બનેલી માળા ધારણ કરે છે, તેને દૈત્યારિ (હરી/કૃષ્ણ) દરરોજ દ્વારકાજન્ય પુણ્યફળ આપે છે.
Verse 179
निवेद्य विष्णवे मालां तुलसीकाष्ठसंभवाम् । वहते यो नरो भक्त्या तस्य नैवास्ति पातकम् । सदा प्रीतमनास्तस्य कृष्णो देवकिनंदनः
તુલસીકાષ્ઠની માળા વિષ્ણુને નિવેદન કરીને જે ભક્તિપૂર્વક ધારણ કરે છે, તેના માટે પાપ રહેતું નથી; દેવકીનંદન શ્રીકૃષ્ણ સદા પ્રસન્ન રહે છે.
Verse 180
तुलसीकाष्ठसंभूतं शिरोबाह्वादिभूषणम् । जायते यस्य मर्त्यस्य तस्य देहे सदा हरिः
જે મર્ત્યના શિર, બાહુ વગેરે પર તુલસીકાષ્ઠથી બનેલા આભૂષણો ધારણ થાય છે, તેના દેહમાં હરી સદા નિવાસ કરે છે.
Verse 181
तुलसीमालया यस्तु भूषितः कर्म चाऽचरेत् । पितॄणां देवतानां च कृतं कोटिगुणं कलौ
જે તુલસી-માળાથી શોભિત થઈ પોતાના કર્તવ્યનું આચરણ કરે છે, કલિયુગમાં પિતૃઓ અને દેવતાઓ માટે કરેલું તેનું કર્મ કરોડગણું ફળ આપે છે.
Verse 182
तुलसीकाष्ठमालां तु प्रेतराजस्य दूतकाः । दृष्ट्वा दूरेण नश्यंति वातोद्धूता यथाऽलयः
તુલસી-કાષ્ઠની માળા જોઈને પ્રેતરાજ યમના દૂત દૂરથી જ નાશ પામે છે—જેમ પવનથી ઉડી ગયેલું માળું વિખેરાઈ જાય તેમ.
Verse 183
जायते तद्ग्रहे नैव पापसंक्रमणं कुतः । श्रुतं पुराणमस्माभिः कथितं ब्रह्मवादिभिः
તે ઘરમાં પાપનું સંક્રમણ કદી જન્મતું નથી—એ કેમ જન્મે? બ્રહ્મવાદીઓએ ઉચ્ચારેલું આ પુરાણવચન અમે સાંભળ્યું છે.
Verse 184
तस्मान्माला त्वया धार्य्या तुलसीकाष्ठसंभवा । हरते नात्र संदेह ऐहिकामुष्मिकं त्वघम्
અતએવ તુલસી-કાષ્ઠથી બનેલી માળા તારે ધારણ કરવી જોઈએ; તે નિઃસંદેહ ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેના પાપને હરિ લે છે.
Verse 185
तुलसीमालया यस्तु भूषितो भ्रमते यदि । दुःस्वप्नं दुर्निमित्तं च न भयं शात्रवं क्वचित्
જે તુલસી-માળાથી શોભિત થઈ ફરતો રહે છે, તેને દુઃસ્વપ્નનો ભય નથી, અશુભ નિમિત્તનો ભય નથી, અને કદી શત્રુભય પણ નથી.
Verse 186
कृत्वा वै तीर्थसंन्यासं यतयो विधवाः स्त्रियः । जीवन्मुक्ताः कलौ ज्ञेयाः कुलकोटिसमन्विताः
તીર્થસંબંધિત સંન્યાસ કરીને યતિઓ અને વિધવા સ્ત્રીઓ પણ કલિયુગમાં જીવન્મુક્ત ગણાય છે, અને અસંખ્ય કુળોના પુણ્યથી સમન્વિત થાય છે।
Verse 187
धारयंति न ये मालां हैतुकाः पापमोहिताः । नरकान्न निवर्तंते दग्धाः कोपाग्निना हरेः
જે પાપથી મોહીત થઈ કારણવાદ કરે છે અને માળા ધારણ કરતા નથી, તેઓ હરિના કોપાગ્નિથી દગ્ધ થઈ નરકમાંથી પાછા ફરતા નથી।
Verse 188
उन्मीलिनी वंजुलिनी त्रिस्पृशा पक्षवर्द्धिनी । त्वया पुत्र प्रकर्त्तव्या जयंती विजया जया
‘ઉન્મીલિની’, ‘વંજુલિની’, ‘ત્રિસ્પૃશા’, ‘પક્ષવર્ધિની’ તેમજ ‘જયંતી’, ‘વિજયા’, ‘જયા’—હે પુત્ર, આ અષ્ટમી-વ્રતો તારે વિધિપૂર્વક કરવાના છે।
Verse 189
पापघ्नी चाष्टमी प्रोक्ता कृष्णस्यातीव वल्लभा । कृता कलौ युगे पुत्र द्वारका मोक्षदायिनी
અષ્ટમીને ‘પાપઘ્ની’ કહેવાઈ છે અને તે શ્રીકૃષ્ણને અત્યંત પ્રિય છે. હે પુત્ર, કલિયુગમાં દ્વારકા મોક્ષદાયિની છે।