Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 12

Devanagari script

शुष्का महीरुहाः सर्वे तथा ये च जलाशयाः । नद्यश्च स्वल्पतोयाश्च गंगाद्या अपि संस्थिताः

Transliteration

śuṣkā mahīruhāḥ sarve tathā ye ca jalāśayāḥ | nadyaśca svalpatoyāśca gaṃgādyā api saṃsthitāḥ

Translation

બધા વૃક્ષો સુકાઈ ગયા, તેમજ તળાવો અને જળાશયો પણ. નદીઓમાં બહુ ઓછું પાણી રહ્યું—ગંગા જેવી મહાનદીઓ પણ પાતળી ધારામાં જ રહી ગઈ.

Word by Word

• शुष्काः: dry
• शुष्काः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शुष्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; विशेषण (qualifying महीरुहाः)

• महीरुहाः: trees, plants
• महीरुहाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मही+रुह (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (महीयाः रुहाः = earth-growing trees)

• सर्वे: all
• सर्वे: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; विशेषण

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/प्रकारार्थ (likewise)

• ये: which, those who
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; सम्बन्धवाचक सर्वनाम

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• जलाशयाः: reservoirs of water, lakes
• जलाशयाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जल+आशय (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (जलस्य आशयः)

• नद्यः: rivers
• नद्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नदी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• स्वल्पतोयाः: having little water
• स्वल्पतोयाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्वल्प+तोय (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; कर्मधारय (स्वल्पं तोयं यस्याः) विशेषण (qualifying नद्यः)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• गंगाद्याः: (rivers) beginning with Gaṅgā
• गंगाद्याः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गङ्गा+आदि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; आदि-तत्पुरुष (गङ्गा आदिः यासाम्)

• अपि: also, even
• अपि: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: सम्भावना/अपि-कारक अव्यय (also/even)

• संस्थिताः: remained, stood (in that state)
• संस्थिताः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Adjective
• Root: सम्-स्था (धातु) → संस्थित (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; predicate participle (stood/settled/remaining)

Speaker

Skanda (deduced; Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya narration style)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gaṅgā (referential)

Type: river

Visual Art Cues

Scene: A vast riverbed with only a thin ribbon of water; dried trees along the bank; empty ponds cracked like pottery; pilgrims staring in disbelief at the diminished Gaṅgā.

Characters & Entities

• Gaṅgā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The drying of nature—even revered rivers—signals a cosmic-moral imbalance; Purāṇas present dharma and sacred acts as restoring harmony.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Gaṅgā is mentioned as a sacred river, but the verse mainly paints the drought backdrop within the Nāgarakhaṇḍa’s tīrtha narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is descriptive, establishing the severity of the drought.