Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 85

Devanagari script

इति संचिंत्य च मया पुष्करे स्थापिता द्विजाः । गङ्गायमुनयोर्मध्ये मध्यदेशे द्विजाः सृते

Transliteration

iti saṃciṃtya ca mayā puṣkare sthāpitā dvijāḥ | gaṅgāyamunayormadhye madhyadeśe dvijāḥ sṛte

Translation

આ રીતે વિચાર કરીને મેં પુષ્કરમાં દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) સ્થાપ્યા; તેમજ ગંગા-યમુના વચ્ચે આવેલા મધ્યદેશમાં પણ બ્રાહ્મણોને વસાવાયા।

Word by Word

• इति: thus
• इति: Vakyopasamhara (Quotation marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरण/समाप्त्यर्थक

• संचिन्त्य: having thought
• संचिन्त्य: Kriya (Gerundial/पूर्वक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: सम्+चिन्त् (धातु) → संचिन्त्य (कृदन्त, ल्यप्/क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त/ल्यपन्त अव्यय (gerund), पूर्वकालिक क्रिया (having reflected)

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक अव्यय

• मया: by me
• मया: Kartr-karana (Agent-instrumental/कर्तृकरण)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन

• पुष्करे: in Puṣkara
• पुष्करे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पुष्कर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• स्थापिताः: were established/settled
• स्थापिताः: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) → स्थापयति (णिच्) → स्थापिता (कृदन्त, क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् ‘द्विजाः’

• द्विजाः: Brahmins; twice-born
• द्विजाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• गङ्गायमुनयोः: of the Gaṅgā and Yamunā
• गङ्गायमुनयोः: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: गङ्गा + यमुना (प्रातिपदिक); गङ्गायमुना (समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (समाहार/युग्म), षष्ठी-विभक्ति (Genitive), द्विवचन; द्वन्द्वसमासः

• मध्ये: in the middle; between
• मध्ये: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मध्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• मध्यदेशे: in the central region (Madhyadeśa)
• मध्यदेशे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मध्य + देश (प्रातिपदिक); मध्यदेश (समास)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (मध्यस्य देशः)

• द्विजाः: Brahmins
• द्विजाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• सृते: spread/extended (settled)
• सृते: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सृ (धातु) → सृत (कृदन्त, क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् ‘द्विजाः’; अर्थः ‘प्रसृताः/प्रवृत्ताः/प्रसारिताः’ (contextual)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Puṣkara

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Brahmā (or a revered founder figure) ceremonially ‘establishes’ brāhmaṇas at Puṣkara; a map-like vista shows Puṣkara lake and, separately, the fertile Gaṅgā-Yamunā Doāb with āśramas and yajña-smoke rising.

Characters & Entities

• Puṣkara
• Gaṅgā
• Yamunā
• Madhyadeśa
• Dvija (Brāhmaṇa)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma is sustained by establishing learned brāhmaṇas in sacred and central regions to guide society.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Puṣkara is explicitly mentioned, and the Gaṅgā–Yamunā region (Madhyadeśa) is highlighted as a sacred heartland.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is prescribed; the emphasis is on dharmic settlement/establishment of brāhmaṇas in key sacred regions.