Adhyaya 11

Verse 1

अगस्तिरुवाच । शृणु सुश्रोणि सुभगे वैश्वानरसमुद्भवम् । पुण्यशीलसुशीलाभ्यां यथोक्तं शिवशर्मणे

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે સુશ્રોણિ, હે સુભગે! વૈશ્વાનર (પવિત્ર અગ્નિ)માંથી ઉત્પન્ન થયેલો આ વર્તાંત સાંભળ. પુણ્યશીલા અને સુશીલા—આ બે સદ્ગુણવતીઓએ જેમ બન્યું તેમ જ શિવશર્માને કહ્યું હતું.

Verse 2

अथ कालेन तद्योषिदंतर्वत्नी बभूव ह । विधिवद्विहिते तेन गर्भाधानाख्य कर्मणि

પછી સમય જતાં, તેણે નિયમ મુજબ ‘ગર્ભાધાન’ નામનો સંસ્કાર વિધિવત્ કર્યો ત્યારે તે સ્ત્રી ગર્ભવતી બની.

Verse 3

ततः पुंसवनं तेन स्पंदनात्प्राग्विपश्चिता । गृह्योक्तविधिना सम्यक्कृतं पुंस्त्वविवृद्धये

ત્યારબાદ ગર્ભના પ્રથમ સ્પંદન પહેલાં, તે વિદ્વાને ગૃહ્યસૂત્રોમાં કહેલા વિધાન મુજબ ‘પુંસવન’ સંસ્કાર યોગ્ય રીતે કરાવ્યો, પુત્રત્વવૃદ્ધિ માટે.

Verse 4

सीमन्तोथाष्टमे मासि गर्भरूपसमृद्धिकृत् । सुखप्रसव सिद्ध्यै च तेनाकारि क्रियाविदा

પછી આઠમા માસે ગર્ભના રૂપની સમૃદ્ધિ અને સુખપ્રસવની સિદ્ધિ માટે, ક્રિયાવિદોએ વિધિપૂર્વક ‘સીમંત’ સંસ્કાર કર્યો।

Verse 5

अथातः सत्सुतारासु ताराधिप वराननः । केंद्रे गुरौ शुभे लग्ने सुग्रहेष्वयुगेषु च

ત્યારબાદ શુભ નક્ષત્રોમાં, તારાધિપ ચંદ્ર—શુભાનન—ગુરુ સાથે શુભ કેન્દ્રસ્થાને સ્થિત હતો; શુભ લગ્ન અને વિષમ ભાગોમાં શુભ ગ્રહો હોવાથી સમય પરમ મંગલમય થયો।

Verse 6

अरिष्टं दीपयन्दीप्त्या सर्वारिष्टविनाशकृत् । तनयो नाम तस्यां तु शुचिष्मत्यां बभूव ह

પોતાની દીપ્તિથી સર્વ અરીષ્ટોને દૂર કરનાર, સર્વ અરીષ્ટવિનાશક પુત્ર તે શুচિષ્મતીને ખરેખર જન્મ્યો।

Verse 7

सद्यः समस्तसुखदो भूर्भुवःस्वर्निवासिनाम् । गंधवाहागन्धवाहादिग्वधूमुखवासनाः

તત્ક્ષણે તે ભૂઃ, ભુવઃ અને સ્વઃલોકનિવાસીઓને સર્વ સુખ આપનાર બન્યું; અને દિશાવધૂઓના મુખસુગંધ સમા સુગંધવાહક પવન સર્વ દિશામાં વહેવા લાગ્યા।

Verse 8

इष्टगन्धप्रसूनौघैर्ववर्षुस्ते घनाघनाः । देवदुन्दुभयो नेदुः प्रसेदुः सर्वतोदिशः

તે ઘન મેઘોએ પ્રિય સુગંધવાળા પુષ્પોના પ્રવાહ વરસાવ્યા; દેવદુન્દુભિઓ ગુંજી ઉઠ્યાં અને સર્વ દિશાઓ પ્રસન્ન તથા શાંત થઈ ગઈ।

Verse 9

परितः सरितः स्वच्छा भूतानां मानसैः सह

ચારેય તરફ નદીઓ નિર્મળ થઈ ગઈ, અને તેમની સાથે પ્રાણીઓના મન પણ સ્વચ્છ, શાંત અને પ્રસન્ન બન્યા।

Verse 10

सत्त्वाः सत्त्वसमायुक्ता वसुधासीच्छुभा तदा । कल्याणी सर्वतो वाणी प्राणिनः प्रीणयंत्यभूत्

જીવો સત્ત્વગુણથી પરિપૂર્ણ થયા; ત્યારે ધરતી પણ શુભ બની; અને સર્વ દિશાઓથી કલ્યાણકારી મધુર વાણી ઉદ્ભવી, જે સર્વ પ્રાણીઓને પ્રસન્ન કરતી રહી।

Verse 11

तिलोत्तमोर्वशीरंभा प्रभा विद्युत्प्रभा शुभा । सुमंगला शुभालापा सुशीलाड्या वरांगनाः

તિલોત્તમા, ઉર્વશી, રંભા, પ્રભા, વિદ્યુત્પ્રભા, શુભા, સુમંગલા, શુભાલાપા અને સુશીલા—આ સર્વ ગુણસમૃદ્ધ દિવ્ય અપ્સરાઓ ઉત્સવમાં પ્રગટ થઈ।

Verse 12

क्वणत्कंकण पात्राणि कृत्वा करतलं मुदा । मुक्तमुक्ताफलाढ्यानि यक्षकर्दमवंति च

આનંદથી તેમણે કરતાળીઓ પાડી; કંકણો અને પાત્રો ઝણઝણ્યા; અને મોતી તથા મોતીના ગુચ્છોથી સમૃદ્ધ અર્ઘ્ય, સાથે યક્ષ-કર્દમ (યક્ષોની નિધિ) પણ લઈને આવી।

Verse 13

वज्रवैदूर्य दीपानि हरिद्रा लेपनानि च । गारुत्मतैकरूपाणि शंखशुक्तिदधीनि च

વજ્ર અને વૈદૂર્યમણિના દીવા, હળદરના લેપ, ગરુડસમાન તેજવાળા એકરૂપ શુભ દ્રવ્યો, તેમજ શંખ, શુક્તિ અને દહીં—આ બધું મંગલરૂપે ગોઠવાયું હતું।

Verse 14

पद्मरागप्रवालाख्यरत्नकुंकुमवंति च । गोमेदपुष्परागेंद्र नीलसन्माल्यभांजि च

તેઓ પદ્મરાગ, પ્રવાળ વગેરે રત્નચૂર્ણથી બનેલા શુભ કુંકુમથી અલંકૃત હતા; ગોમેદ, પુષ્પરાગ, નીલમણિ અને ઉત્તમ માળાઓથી પણ શોભિત થઈ આવ્યા।

Verse 15

विद्याधर्यश्च किन्नर्यस्तथाऽमर्यः सहस्रशः । चामर व्यग्रहस्ताग्र मंगलद्रव्यपाणयः

હજારો વિદ્યાધરીઓ, કિન્નરીઓ તથા દિવ્ય કન્યાઓ આવી; કેટલાક ચામર હાથમાં લઈ વ્યસ્ત હતા અને કેટલાકના હાથમાં મંગલદ્રવ્ય હતું।

Verse 16

गंधर्वोरगयक्षाणां सुवासिन्यः शुभस्वराः । गायंत्यो ललितं गीतं तत्राजग्मुरनेकशः

ગંધર્વ, ઉરગ (નાગ) અને યક્ષોની સુશોભિત સ્ત્રીઓ શુભ અને મધુર સ્વરે લલિત ગીત ગાતી ગાતી અનેક રીતે ત્યાં આવી।

Verse 17

मरीचिरत्रि पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरंगिराः । वसिष्ठः कश्यपश्चाहं विभांडो मांडवीसुतः

મરીચિ, અત્રિ, પુલહ, પુલસ્ત્ય, ક્રતુ અને અંગિરા; વસિષ્ઠ, કશ્યપ અને હું પોતે—માંડવીપુત્ર વિભાંડ સાથે—સૌ ત્યાં ઉપસ્થિત હતા।

Verse 18

लोमशो लोमचरणो भरद्वाजोथ गौतमः । भृगुस्तु गालवो गर्गो जातूकर्ण्यः पराशरः

લોમશ, લોમચરણ, ભરદ્વાજ અને ગૌતમ; તેમજ ભૃગુ, ગાલવ, ગર્ગ, જાતૂકર્ણ્ય અને પરાશર—આ મુનિઓ પણ ત્યાં એકત્ર થયા।

Verse 19

तत्र स्नात्वा विधानेन दृष्ट्वा विश्वेश्वरं विभुम् । त्रैलोक्यप्राणिसंत्राणकारिणं प्रणनाम ह

ત્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને, સર્વવ્યાપી પ્રભુ વિશ્વેશ્વરના દર્શન કરી—ત્રિલોકના પ્રાણીઓના રક્ષક એવા તેમને—ભક્તિભાવથી પ્રણામ કર્યો।

Verse 20

जमदग्निश्च संवर्तो मतंगो भरतोंशुमान् । व्यासः कात्यायनः कुत्सः शौनकः सुश्रुतः शुकः

જમદગ્નિ અને સંવર્ત, મતંગ અને અંશુમાન્ ભરત; વ્યાસ, કાત્યાયન, કુત્સ, શૌનક, સુશ્રુત અને શુક—આ મुनિઓ પણ ત્યાં ઉપસ્થિત હતા।

Verse 21

ऋष्यशृंगोथ दुर्वासा रुचिर्नारदतुंबुरू । उत्तंको वामदेवश्च च्यवनोसितदेवलौ

ઋષ્યશૃંગ, પછી દુર્વાસા, રુચિ, નારદ અને તુંબુરુ; ઉત્તંક અને વામદેવ, તેમજ ચ્યવન, અસિત અને દેવલ—એમણે પણ ત્યાં આગમન કર્યું।

Verse 22

शालंकायनहारी तौ विश्वामित्रोथभार्गवः । मृकंडः सह पुत्रेण दाल्भ्य उद्दालकस्तथा

શાલંકાયન અને હારી, વિશ્વામિત્ર અને ભાર્ગવ; મૃકંડ પુત્રসহ, તેમજ દાલ્ભ્ય અને ઉદ્દાલક પણ—બધા ત્યાં એકત્ર થયા।

Verse 23

धौम्योपमन्युवत्साद्या मुनयो मुनिकन्यकाः । तच्छांत्यर्थं समाजग्मुर्धन्यं विश्वानराश्रमम्

ધૌમ્ય, ઉપમન્યુ, વત્સ વગેરે મુનિઓ તથા મુનિકન્યાઓ સાથે—તે શાંતિ-કાર્ય માટે—ધન્ય વિશ્વાનર આશ્રમમાં એકત્ર થઈ આવ્યા।

Verse 24

ब्रह्मा बृहस्पतियुतो देवो गरुडवाहनः । नंदि भृंगि समायुक्तो गौर्या सह वृषध्वजः

બૃહસ્પતિસહિત બ્રહ્મા આવ્યા; ગરુડવાહન ભગવાન પણ પધાર્યા. ગૌરીસહ વૃષધ્વજ મહાદેવ નંદી અને ભૃંગી સાથે તે મહાપવિત્ર પ્રસંગે ઉપસ્થિત થયા.

Verse 25

महेंद्रमुख्या गीर्वाणा नागाः पातालवासिनः । रत्नान्यादाय बहुशः ससरित्का महाब्धयः

મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર)ના નેતૃત્વમાં દેવગણ આવ્યા; પાતાળવાસી નાગો પણ આવ્યા. મહાસાગરો પણ પોતાની નદીઓসহ વારંવાર અનેક પ્રકારનાં રત્નો લઈને અર્પણ માટે ઉપસ્થિત થયા.

Verse 26

स्थावरा जंगमं रूपं धृत्वा याताः सहस्रशः । महामहोत्सवे तस्मिन्बभूवाकालकौमुदी

સ્થાવર રહેનારાઓ પણ જંગમ રૂપ ધારણ કરીને હજારોની સંખ્યામાં ત્યાં આવ્યા. તે મહામહોત્સવમાં જાણે ઋતુથી પરે ચાંદની જેવી દિવ્ય તેજસ્વિતા પ્રગટ થઈ.

Verse 27

जातकर्म स्वयं चक्रे तस्य देवः पितामहः । श्रुतिं विचार्य तद्रूपां नाम्ना गृहपतिस्त्वयम्

તેના માટે દેવ-પિતામહ બ્રહ્માએ સ્વયં જાતકર્મ સંસ્કાર કર્યો. તે રૂપને અનુરૂપ શ્રુતિ વિચાર કરીને તેમણે કહ્યું—“તું ‘ગૃહપતિ’ નામે ઓળખાશે.”

Verse 28

इति नाम ददौ तस्मै देयमेकादशेहनि । नामकर्मविधानेन तदर्थं श्रुतिमुच्चरन्

આ રીતે તેમણે તેને નામ આપ્યું—આ નામ એકાદશ દિવસે આપવાનું. નામકર્મવિધિ અનુસાર, તેના અર્થને પ્રકાશિત કરતી શ્રુતિનું ઉચ્ચારણ કરતાં.

Verse 29

अयमग्निर्गृहपतिर्गार्हपत्यः प्रजाया वसुवित्तमः । अग्ने गृहपतेभिद्युम्नमभि सह आयच्छस्व

આ અગ્નિ ગૃહપતિ છે—ગાર્હપત્ય અગ્નિ—જે વંશ માટે ધન અને સમૃદ્ધિ આપનાર શ્રેષ્ઠ દાતા છે. હે અગ્ને, હે ગૃહપતે, અમને સાથે દ્યુમ્નમય તેજ-વૈભવ પ્રદાન કર.

Verse 30

अग्ने गृहपते स्थित्या परामपि निदर्शयन् । चतुर्निगममंत्रोक्तैराशीर्भिरभिनंद्य च

હે અગ્ને ગૃહપતે, તારી સ્થિર વ્યવસ્થાથી તું પરમ અવસ્થાને પણ પ્રગટ કરે છે. અને ચાર વેદોના મંત્રોમાં કહેલી આશીર્વાદવાણીથી તેણે તેમનું અભિનંદન કર્યું.

Verse 31

कृत्वा बालोचितां रक्षां हरेण हरिणा सह । निर्ययौ हंसमारुह्य सर्वेषां प्रपितामहः

શિશુને યોગ્ય એવી રક્ષા વિધિ કરીને, હરિ (વિષ્ણુ) અને હર (શિવ) સાથે, સર્વના પ્રપિતામહ બ્રહ્મા હંસ પર આરુઢ થઈ પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 32

अहोरूपमहो तेजस्त्वहो सर्वांगलक्षणम् । अहो शुचिष्मतीभाग्यमाविरासीत्स्वयं हरः

અહો, કેવું રૂપ! અહો, કેવું તેજ! અહો, સર્વ અંગોમાં પૂર્ણ મંગલલક્ષણ! અહો, આ શુદ્ધ દીપ્તિમય સૌભાગ્ય—સ્વયં હર (શિવ) પ્રગટ થયા છે!

Verse 33

अथवा किमिदं चित्रं शर्वभक्तजनेष्वहो । आविर्भवेत्स्वयं रुद्रो यतोरुद्रास्तदर्चकाः

અથવા તેમાં આશ્ચર્ય શું—શર્વના ભક્તજનોમાં? કારણ કે રુદ્ર સ્વયં પ્રગટ થાય છે; અને તેમના ઉપાસકો પણ ભક્તિબળે જાણે રુદ્રરૂપ બની જાય છે.

Verse 34

इति स्तुवंतस्त्वन्योन्यं जग्मुः सर्वे यथागतम् । विश्वानरं समापृच्छ्य संप्रहृष्टतनूरुहाः

આ રીતે પરસ્પર સ્તુતિ કરતાં તેઓ બધા જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ગયા. વિશ્વાનરને વિદાય લઈને તેમના દેહમાં આનંદના રોમાંચ ઊભા થયા.

Verse 35

अतः पुत्रं समीहंते गृहस्थाश्रमवासिनः । पुत्रेण लोकाञ्जयति श्रुतिरेषा सनातनी

અતએવ ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહેનારાઓ પુત્રની ઇચ્છા કરે છે; કારણ કે પુત્ર દ્વારા લોકો જીતાય છે—આ શ્રુતિનું સનાતન ઉપદેશ છે.

Verse 36

अपुत्रस्य गृहं शून्यमपुत्रस्यार्जनं वृथा । अपुत्रस्यान्वयश्छिन्नो नापवित्रं ह्यपुत्रतः

જેને પુત્ર નથી તેનું ઘર શૂન્ય કહેવાય; જેને પુત્ર નથી તેનું અર્જન વ્યર્થ. જેને પુત્ર નથી તેની વંશપરંપરા તૂટે છે—ખરેખર પુત્રથી મોટો પવિત્રકર્તા નથી.

Verse 37

न पुत्रात्परमो लाभो न पुत्रात्परमं सुखम् । न पुत्रात्परमं मित्रं परत्रेह च कुत्रचित्

પુત્રથી મોટો લાભ નથી, પુત્રથી મોટું સુખ નથી. પુત્રથી મોટો મિત્ર નથી—આ લોકમાં કે પરલોકમાં, ક્યાંય નથી.

Verse 38

औरसः क्षेत्रजः क्रीतो दत्तः प्राप्तः सुतासुतः । आपत्सुरक्षितश्चान्यः पुत्राः सप्तात्र कीर्तिताः

અહીં પુત્રોના સાત પ્રકાર જણાવ્યા છે—ઔરસ (સ્વપત્નીથી જન્મેલો), ક્ષેત્રજ, ક્રીત (ખરીદેલો), દત્ત (દત્તક), પ્રાપ્ત, સુતાસુત (પુત્રીનો પુત્ર), અને અન્ય—આપત્તિમાં રક્ષિત.

Verse 39

एषामन्यतमः कार्यो गृहस्थेन विपश्चिता । पूर्वपूर्वः सुतः श्रेयान्हीनःस्यादुत्तरोत्तरः

આ પુત્રપ્રકારોમાંથી વિદ્વાન ગૃહસ્થએ કોઈ એકને પુત્રરૂપે સ્થાપિત કરવો જોઈએ. પૂર્વે જણાવેલો પુત્ર શ્રેષ્ઠ છે અને પછી પછી જણાવેલા ક્રમે ક્રમે હીન થતા જાય છે.

Verse 40

गणावूचतुः । निष्क्रमोथ चतुर्थेऽस्य मासि पित्राकृतो गृहात् । अन्नप्राशनमब्दार्धे चूडाब्दे चार्थवत्कृता

ગણોએ કહ્યું—તેના ચોથા માસે પિતાએ ગૃહમાંથી નિષ્ક્રમણ-સંસ્કાર કર્યો. અર્ધવર્ષે અન્નપ્રાશન કરાવ્યું અને ચૂડાવર્ષે યોગ્ય દાનসহ ચૂડા-કર્મ વિધિવત્ સંપન્ન કર્યું.

Verse 41

कर्णवेधं ततः कृत्वा श्रवणर्क्षे सकर्मवित् । ब्रह्मतेजोभिवृद्ध्यर्थं पंचमेऽब्दे व्रतं ददौ

પછી કર્મવિધિમાં નિપુણ એવા તેણે શ્રવણ નક્ષત્રે કર્ણવેધ-સંસ્કાર કર્યો અને બ્રહ્મતેજ (આધ્યાત્મિક તેજ) વૃદ્ધિ માટે પાંચમા વર્ષે વ્રત અર્પણ કર્યું.

Verse 42

उपाकर्म ततः कृत्वा वेदानध्यापयत्सुधीः । त्र्यब्दं वेदान्सविधिनाऽध्यैष्ट सांगपदक्रमान्

ત્યારબાદ ઉપાકર્મ કરીને તે સુધી વેદાધ્યયન શરૂ કરાવ્યો. ત્રણ વર્ષ સુધી તેણે વિધિપૂર્વક વેદોનો અભ્યાસ કર્યો—વેદાંગો સહિત, પદપાઠ અને ક્રમપાઠ સહિત.

Verse 43

विद्याजातं समस्तं च साक्षिमात्राद्गुरोर्मुखात् । विनयादिगुणानाविष्कुर्वञ्जग्राह शक्तिमान्

ગુરુના મુખમાંથી, જાણે માત્ર સાક્ષીભાવથી જ, તેણે સર્વ વિદ્યાજ્ઞાન ગ્રહણ કર્યું. સમર્થ બનીને વિનય વગેરે ગુણો પ્રગટ કરતાં કરતાં બધું આત્મસાત કર્યું.

Verse 44

ततोथ नवमे वर्षे पित्रोः शुश्रूषणे रतम् । वैश्वानरं गृहपतिं दृष्ट्वा कामचरो मुनिः

પછી નવમા વર્ષે, માતા-પિતાની શুশ્રૂષામાં સંપૂર્ણ રત એવા બાળક ગૃહપતિ વૈશ્વાનરને જોઈ, સ્વેચ્છાએ વિહાર કરનાર મુનિ તેની પાસે આવ્યા।

Verse 45

विश्वानरोटजं प्राप्य देवर्षिर्नारदः सुधीः । पप्रच्छ कुशलं तत्र गृहीतार्घासनः क्रमात्

વૈશ્વાનરના આશ્રમમાં પહોંચી, પ્રાજ્ઞ દેવર્ષિ નારદ—અર્ઘ્ય અને આસનથી યથાવિધિ સન્માનિત થઈ—ક્રમશઃ ત્યાં કুশળક્ષેમ પૂછ્યું।

Verse 46

नारद उवाच । विश्वानर महाभाग शुचिष्मति शुभव्रते । कुरुते युवयोर्वाक्यमयं गृहपतिः शिशुः

નારદ બોલ્યા—હે મહાભાગ વૈશ્વાનર, હે શુચિમન શુભવ્રતી! આ બાળક ગૃહપતિ નિશ્ચયે તમારાં બન્નેના વચનનું પાલન કરે છે।

Verse 47

नान्यत्तीर्थं न वा देवो न गुरुर्न च सत्किया । विहाय पित्रोर्वचनं नान्यो धर्मः सुतस्य हि

માતા-પિતાના વચનને છોડીને પુત્ર માટે ન બીજું તીર્થ છે, ન બીજો દેવ, ન ગુરુ, ન કોઈ સત્ક્રિયા; ખરેખર તેના માટે આથી ઊંચો ધર્મ નથી।

Verse 48

न पित्रोरधिकं किंचित्त्रिलोक्यां तनयस्य हि । गर्भधारणपोषाभ्यां पितुर्माता गरीयसी

પુત્ર માટે ત્રિલોકમાં માતા-પિતા કરતાં મહત્ત્વનું કશું નથી; અને ગર્ભધારણ તથા પાલનપોષણથી માતા પિતાથી પણ વધુ ગૌરવવતી છે।

Verse 49

अंभोभिरभिषिच्यस्वं जननीचरणच्युतैः । प्राप्नुयात्स्वर्धुनीशुद्ध कबंधाधिकशुद्धताम्

જે પોતાની માતાના ચરણોથી વહેતા જળથી પોતાનો અભિષેક કરે છે, હે ગંગાસમાન શુદ્ધે, તે પ્રસિદ્ધ પવિત્રતાથી પણ વધીને પરમ શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 50

संन्यस्ताखिलकर्मापि पितुर्वंद्यो हिमस्करी । सर्ववंद्येन यतिना प्रसूर्वंद्या प्रयत्नतः

માતા સર્વ કર્મોનો સંન્યાસ કરી ચૂકી હોય તોય તે પિતાને વંદનીય છે; અને સર્વે દ્વારા પૂજિત એવા યતિએ પણ વિશેષ પ્રયત્નથી તે પ્રસૂ—જન્મદાત્રી માતાને વંદન કરવું જોઈએ।

Verse 51

इदमेव तपोत्युग्रमिदमेवपरं व्रतम् । अयमेव परो धर्मो यत्पित्रोः परितोषणम्

આ જ એકમાત્ર ઉગ્ર તપ છે, આ જ પરમ વ્રત છે; આ જ પરમ ધર્મ છે—માતા-પિતાને સંપૂર્ણ સંતોષ આપવો।

Verse 52

मन्येमान्यो नाधमस्य तथान्यस्य यथा युवाम् । सुखाकारैर्विनीतस्य शिशोर्गृहपतेरहम्

તમારા બેવડાં જેટલા માન્ય હું બીજાને માનતો નથી, અને બીજાને એટલા તુચ્છ પણ નથી માનતો; કારણ કે તમે આ બાળક ગૃહપતિને સ્નેહભર્યા, સૌમ્ય ઉપાયો વડે વિનયી બનાવ્યો છે।

Verse 53

वैश्वानरसमभ्येहि ममोत्संगे निषीद भो । लक्षणानि परीक्षेहं पाणिं दर्शय दक्षिणम्

હે વૈશ્વાનર, નજીક આવો અને મારી ગોદમાં બેસો. હું તમારા શુભ લક્ષણોની તપાસ કરીશ—તમારો જમણો હાથ બતાવો।

Verse 54

इत्युक्तो मुनिना बालः पित्रोराज्ञामवाप्य सः । प्रणम्य नारदं श्रीमान्भक्त्याप्रह्व उपाविशत्

મુનિએ એમ કહ્યે પછી તે બાલકે માતા-પિતાની આજ્ઞા મેળવી. ત્યારબાદ ભક્તિ અને વિનયથી નારદમુનિને પ્રણામ કરીને તે બેઠો.

Verse 55

ततो दृष्ट्वास्य सर्वांगं तालुजिह्वाद्विजानपि । आनीय कुंकुमारक्तं सूत्रं च त्रिगुणीकृतम्

પછી મુનિએ તેના સર્વ અંગો—તાળુ, જીભ અને દાંત પણ—જોઈને કુંકુમથી રક્ત થયેલું સૂત્ર લાવી તેને ત્રિગુણ કર્યું.

Verse 56

स्मृत्वा शिवौ गणाध्यक्षमूर्ध्वीभूतमुदङ्मुखम् । मुनिः परिममौ बालमापादतलमस्तकम्

ગણાધ્યક્ષ શિવનું સ્મરણ કરીને, બાલકને ઉત્તરમુખે સીધો ઊભો રાખી, મુનિએ પગના તળિયાથી મસ્તક સુધી માપ લીધો.

Verse 57

तिर्यगूर्ध्वं समो माने योष्टोत्तरशतांगुलः । स भवेत्पृथिवीपालो बालोऽयं ते यथा द्विज

જો માપમાં તે પહોળાઈ અને ઊંચાઈ બન્નેમાં સમપ્રમાણ હોય અને સો અંગુલથી એક વિતસ્તિ વધુ હોય, તો હે દ્વિજ, તારો આ બાલક પૃથ્વીપાલ—રાજા—થશે.

Verse 58

पंचसूक्ष्मः पंचदीर्घः सप्तरक्तः षडुन्नतः । त्रिपृथुर्लघुगंभीरो द्वात्रिंशल्लक्षणस्त्विति

‘એમાં પાંચ સૂક્ષ્મ લક્ષણો, પાંચ દીર્ઘ લક્ષણો, સાત રક્તવર્ણ લક્ષણો અને છ ઉન્નત લક્ષણો છે; ત્રણ વિશાળ લક્ષણો છે; અને તે અલ્પ-ગંભીર છે—આ રીતે તે દ્વાત્રિંશત્ શુભલક્ષણોથી યુક્ત છે.’

Verse 59

पंचदीर्घाणि शस्यानि यथादीर्घायुषोस्य वै । भुजौ नेत्रे हनुर्जानु नासाऽस्य तनयस्य ते

દીર્ઘ આયુષ્ય માટે તેમાં પાંચ દીર્ઘ લક્ષણો પ્રશંસનીય છે—ભુજાઓ, નેત્રો, હનુ, ઘૂંટણો અને નાસિકા; આ તારો પુત્ર છે.

Verse 60

ग्रीवाजंघा मेहनैश्च त्रिभिर्ह्रस्वोयमीडितः । स्वरेण सत्त्वनाभिभ्यां त्रिगंभीरः शिशुः शुभः

ગ્રીવા, જાંઘા અને મેહન—આ ત્રણમાં તે ‘હ્રસ્વ’ તરીકે સ્તુત છે; અને સ્વર, સત્ત્વ તથા નાભિથી આ શુભ શિશુ ‘ત્રિગંભીર’ છે.

Verse 61

त्वक्केशांगुलिदशनाः पर्वाण्यंगुलिजान्यपि । तथास्य पंचसूक्ष्माणि दिक्पालपदभाग्यथा

ત્વચા, કેશ, આંગળીઓ, દાંત અને આંગળીઓના સાંધા પણ સૂક્ષ્મ અને કોમળ છે; તેથી તેના પાંચ ‘સૂક્ષ્મ’ લક્ષણો દિક્પાલપદના ભાગ્યને યોગ્ય છે.

Verse 62

वक्षः कुक्ष्यलकं स्कंध करं वक्त्रं षडुन्नतम् । तथाऽत्र दृश्यते बाले महदैश्वर्यभाग्यथा

વક્ષ, કુક્ષિ, અલક (વાંકિયા વાળ), સ્કંધ, કર અને વક્ત્ર—આ છ ઉન્નત લક્ષણો છે; આ બાલકમાં મહાન ઐશ્વર્ય-સમૃદ્ધિના ભાગ્યચિહ્નો દેખાય છે.

Verse 63

पाण्योस्तले च नेत्रांते तालुजिह्वाधरौष्ठकम् । सप्तारुणं च सनखमस्मिन्राज्यसुखप्रदम्

હાથની તળીઓમાં, આંખોના ખૂણામાં, તાલુ-જીભમાં, તથા અધરોષ્ઠમાં (નખો સહિત) સાત અરુણિમા-યુક્ત ચિહ્નો છે; એ તેમાં રાજ્યસુખ આપનારાં છે.

Verse 64

ललाटकटिवक्षोभिस्त्रिविस्तीर्णो यथाह्यसौ । सर्वतेजोतिरैश्वर्यं तथा प्राप्स्यति नान्यथा

જેનાં લલાટ, કટિ અને વક્ષ—આ ત્રણ સ્થાનોમાં વિશાળતા અને સુસંગતતા હોય, તે નિશ્ચયે સર્વતેજોમય ઐશ્વર્ય અને રાજસમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે; અન્યથા નહીં।

Verse 65

कमठीपृष्ठकठिनावकर्मकरणौ करौ । राज्यहेतू शिशोरस्य पादौ चाध्वनि कोमलौ

જે બાળકના હાથ કાચબાની પીઠ જેવા કઠોર અને કાર્યક્ષમ હોય, તે રાજપ્રાપ્તિના કારણ બને છે; અને જેના પગ માર્ગયાત્રામાં કોમળ હોય, તે મહામાર્ગોમાં આગળ વધે છે।

Verse 66

अच्छिन्ना तर्जनीं व्याप्य तथा रेखास्य दृश्यते । कनिष्ठा पृष्ठनिर्याता दीर्घायुष्यं यथार्पयेत्

જો તર્જનીમાં વ્યાપેલી રેખા અખંડ દેખાય અને કનિષ્ઠાની રેખા પીઠ તરફ નીકળતી હોય, તો તે તેને દીર્ઘ આયુષ્ય અર્પે છે એમ કહેવાય છે।

Verse 67

पादौ सुमांसलौ रक्तौ समौ सूक्ष्मौ सुशौभनौ । समगुल्फौ स्वेदहीनौ स्निग्धावैश्वर्यसूचकौ

માસલ, લાલાશભર્યા, સમ, સૂક્ષ્મસ્પર્શી અને સુંદર પગ; સમ ગુલ્ફ (ટખણા), વધારે પરસેવારહિત અને સ્વાભાવિક સ્નિગ્ધતા—આ ઐશ્વર્ય અને પ્રભુત્વનાં સૂચક લક્ષણો છે।

Verse 68

स्वल्पाभिः कररेखाभिरारक्ताभिः सदासुखी । लिंगेन कृशह्रस्वेन राजराजो भविष्यति

હાથમાં ઓછી, થોડીઘણી લાલાશવાળી રેખાઓ હોય તો તે સદા સુખી રહે છે; અને કૃશ તથા હ્રસ્વ લિંગ હોય તો તે રાજાઓનો પણ રાજા બને છે।

Verse 69

उत्कंटासनगुल्फास्फिग्नाभिरस्यापि वर्तुला । दक्षिणावर्तमरुणं महदैश्वर्यसूचिका

તેના નિતંબ, જાંઘો, ગોઢા અને નાભિ પણ ગોળાકાર છે. જમણી તરફ વળતું લાલિમાયુક્ત શુભચિહ્ન મહાન ઐશ્વર્ય અને સમૃદ્ધિનું સૂચક છે.

Verse 70

धारैका मूत्रयत्यस्मिन्दक्षिणावर्तिनी यदि । गंधश्च मीनमधुनोर्यदि वीर्ये तदा नृपः

જો તેનું મૂત્ર એક જ સ્થિર ધારામાં નીકળીને જમણી તરફ વળે, અને તેના વીર્યમાં માછલી તથા મધ જેવી સુગંધ હોય, તો તે રાજા બને છે.

Verse 71

विस्तीर्णौ मांसलौ स्निग्धौ स्फिचावस्य सुखोचितौ । वामावर्तौ सुप्रलंबौ दोषौ दिग्रक्षणोचितौ

જો તેના નિતંબ વિસ્તૃત, માંસલ અને મસૃણ—સુખને યોગ્ય—હોય, અને અંડકોષ ડાબી તરફ વળતા તથા સુપ્રલંબ હોય, તો તે દિશારક્ષણ, એટલે રાજકીય રક્ષણ અને આદેશ માટે યોગ્ય બને છે.

Verse 72

श्रीवत्सवज्रचक्राब्ज मत्स्यकोदंडदंडभृत् । तथास्य करगा रेखा यथा स्यात्त्रिदिवस्पतिः

જો તેના હાથની રેખાઓમાં શ્રીવત્સ, વજ્ર, ચક્ર, કમળ, મત્સ્ય, કોદંડ (ધનુષ) અને દંડ જેવા ચિહ્નો હોય, તો તે ત્રિલોકપતિ સમાન બને છે.

Verse 73

द्वात्रिंशद्दशनश्चायं करकंबु शिरोधरः । कौंचदुंदुभिहंसाभ्र स्वरः सर्वेश्वराधिकः

તેના બત્રીસ દાંત છે; હાથ શંખસમાન છે; મસ્તક અને ગળું સુગઠિત છે; અને તેની વાણી—બગલા, દુન્દુભિ, હંસ અને મેઘ જેવી—અતિ ઉત્તમ છે, સર્વાધિપત્યને યોગ્ય છે.

Verse 74

मधुपिंगलनेत्रोऽसौ नैनं श्रीस्त्यजति क्वचित् । पंचरेखललाटस्तु तथा सिंहोदरः शुभः

તેનાં નેત્રો મધુ-સુવર્ણવર્ણ છે; શ્રી (સમૃદ્ધિ) તેને કદી ત્યજતી નથી. લલાટે પાંચ રેખાઓ છે અને ઉદર સિંહસમાન—સર્વથા શુભ છે.

Verse 75

ऊर्ध्वरेखांकितपदो निःश्वसन्पद्मगंधवान् । अच्छिद्रपाणिः सुनखो महालक्षणवानयम्

તેનાં પગ પર ઊર્ધ્વ રેખાઓ અંકિત છે; તેના શ્વાસમાં પણ કમળની સુગંધ છે. તેના હાથ નિર્દોષ છે, નખ સુંદર છે; તે મહાલક્ષણોથી યુક્ત છે.

Verse 76

किंतु सर्वगुणोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम् । संपूर्णनिर्मलकलं पातयेद्विधुवद्विधिः

પરંતુ જે સર્વગુણોથી યુક્ત, સર્વશુભલક્ષણોથી ચિહ્નિત, સર્વાંગે સંપૂર્ણ અને નિર્મળ હોય—તેને પણ પ્રતિકૂળ વિધિ પાડી શકે; જેમ નિર્ધારિત ક્રમે ચંદ્રનો ક્ષય થાય છે.

Verse 77

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्षणीयस्त्वसौ शिशुः । गुणोपि दोषतां याति वक्रीभूते विधातरि

અતએવ તે શિશુનું સર્વ પ્રયત્નથી રક્ષણ કરવું જોઈએ. કારણ કે વિધાતા (ભાગ્ય) વાંકું બને ત્યારે ગુણ પણ દોષ બની જાય છે.

Verse 78

शंकेऽस्य द्वादशेवर्षे प्रत्यूहो विद्युदग्नितः । इत्युक्त्वा नारदो धीमान्स जगाम यथागतम्

“મને શંકા છે કે તેના બારમા વર્ષે વીજળી અને અગ્નિથી ઉત્પન્ન વિઘ્ન આવશે.” એમ કહી ધીમાન નારદ જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પ્રસ્થાન કરી ગયા.

Verse 79

विश्वानरः सपत्नीकस्तच्छ्रुत्वा नारदेरितम् । तदैव मन्यमानोभूद्वज्रपातं सुदारुणम्

નારદે કહેલું સાંભળીને પત્નીসহ વિશ્વાનરે તરત જ તેને અત્યંત ભયંકર વજ્રપાત સમાન માન્યું।

Verse 80

हाहतोस्मीति वचसा हृदयं समताडयत् । मूर्च्छामवाप महतीं पुत्रशोकसमाकुलः

“હાય, હું નાશ પામ્યો!” એમ કહી તેણે પોતાના હૃદયને જાણે આઘાત કર્યો; પુત્રશોકથી વ્યાકુળ થઈ તે મહામૂર્ચ્છામાં પડ્યો।

Verse 81

शुचिष्मत्यपि दुःखार्ता रुरोदातीव दुःसहम् । आर्तस्वरेण हारावैरत्यंत व्याकुलेद्रिया

શુચિષ્મતી પણ દુઃખથી પીડિત થઈ અસહ્ય રીતે રડી પડી; આર્ત સ્વરે, ઇન્દ્રિયો અત્યંત વ્યાકુળ થઈ, તે વારંવાર વિલાપ કરવા લાગી।

Verse 82

हाशिशो हागुणनिधे हा पितुर्वाक्यकारक । हा कुतो मंदभाग्याया जठरे मे समागतः

“હાય મારા શિશુ! હાય ગુણનિધિ! હાય પિતાનું વચન પૂર્ણ કરનાર! હાય, હું મંદભાગ્યવાળી—તું મારા ગર્ભમાં કેમ આવી ગયો?” એમ તે વિલાપ કરવા લાગી।

Verse 83

त्वदेकपुत्रां हापुत्रकोऽत्र मां त्रायते पुरा । त्वदृते त्वद्गुणोर्म्याढ्ये पतितां शोकसागरे

“હાય પુત્ર! તું જ મારો એકમાત્ર પુત્ર છે; તારા વિના અહીં મને કોણ બચાવશે? હે ગુણતરંગોથી સમૃદ્ધ! હું શોકસાગરમાં પડી ગઈ છું।”

Verse 84

हा बाल हा विमल हा कमलायताक्ष हा लोकलोचनचकोर कुरंगलक्ष्मन् । हा तात तात नयनाब्ज मयूखमालिन्हा मातुरुत्सवसहस्रसुखैकहेतो

હાય બાલક! હાય નિર્મળ! હાય કમલનયન! લોકની નજરનો આનંદ! હે હરણસમાન લાવણ્યવંત! હાય પુત્ર, હાય પુત્ર! કિરણમાળાથી શોભિત કમલનેત્રવાળા! માતાના સહસ્ર ઉત્સવસુખનો એકમાત્ર હેતુ!

Verse 85

हा पूर्णचंद्रमुख हा सुनखांगुलीक हा चाटुकारवचनामृतवीचिपूर । दुःखैः कियद्भिरहहां गमयात्वमाप्तः किं किं कृतं गृहपते न मया त्वदाप्त्यै

હાય પૂર્ણચંદ્રમુખ! હાય સુંદર નખ-આંગળીઓવાળા! હાય, જેના લાડભર્યા વચન અમૃતતરંગોથી ભરપૂર! કેટલાં દુઃખોથી—હાય!—તું દૂર લઈ જવામાં આવ્યો? હે ગૃહપતે! તને મેળવવા (અને પાસે રાખવા) મેં શું શું નથી કર્યું?

Verse 86

नोप्तो बलिर्न बत कासु च देवता सुतीर्थानि कानि न मयाध्युषितानि वत्स । के के मया न नियमौषधमंत्रयंत्राः संसाधितास्तव कृते सुकृतैकलभ्य

કોઈ બલિ-અર્પણ બાકી રાખ્યું નથી; કઈ કઈ દેવતાઓને મેં શરણ ન લીધું? કયા તીર્થોમાં હું રહ્યો નથી, વત્સ? તારા માટે—હે માત્ર સુકૃતથી પ્રાપ્ત—કયા કયા નિયમ, ઔષધ, મંત્ર અને યંત્ર મેં સાધ્યા નથી?

Verse 87

संसारसागरतरे हर दुःखभारं सारं मुखेंदुमभिदर्शय सौख्यसिंधो । पुन्नामतीव्रनरकार्णव वाडवाग्नेस्संजीवयस्व पितरं निजवाक्सुधोक्षैः

હે સંસારસાગર પાર ઉતારનાર! દુઃખનો ભાર હરી લે. હે સૌખ્યસિંધુ! તારા મુખચંદ્રનો સાર ફરી દર્શાવ. હે ‘પુન્નામ’ નામના તીવ્ર નરકસાગરની વાડવાગ્નિ! તારી વાણીરૂપ અમૃતવર્ષાથી પિતાને સંજીવિત કર.

Verse 88

किंदेवता अहह जन्ममहोत्सवेऽस्य ज्ञात्वेति भाविमिलिता युगपत्समस्ताः । एकस्थ सर्वगुण शील कलाकलाप सौंदर्यलक्षणपरीक्षणपूर्णहर्षाः

“આ કયો દેવતા છે?”—એવું વિચારી, તેના મહાન જન્મોત્સવે બધા એકસાથે ભેગા થયા; અને આ એક જ બાળકમાં સર્વ ગુણ, શીલ, કલાસમૂહ, સૌંદર્ય અને શુભલક્ષણોનું પરિક્ષણ કરીને પરિપૂર્ણ હર્ષથી ભરાઈ ગયા.

Verse 89

शंभो महेश करुणाकर शूलपाणे मृत्युंजयस्त्वमिति वेदविदो वदंति । त्वद्दत्त बालतनये यदि कालकालः स्यादेवमत्र वद कस्य भवेन्न पातः

હે શંભુ, મહેશ, કરુણાસાગર, શૂલપાણે! વેદવિદો કહે છે કે તમે મૃત્યુઞ્જય છો. જો તમારા દત્ત બાળપુત્ર માટે કાળરૂપ મૃત્યુ જ મૃત્યુ બની જાય, તો કહો—આ જગતમાં કોનું પતન ન થાય?

Verse 90

हा हंतहंतभवता भव तापहारी कस्माद्विधेऽत्र विदधे बहुभिः प्रयत्नैः । बालो विशालगुणसिंधुमगाधमध्यं सद्रत्नसारमखिलं सविधं विधाय

હાય! હાય! હે વિધાતા, ભવતાપહારી! એટલા પ્રયત્નોથી તમે અહીં તેને શા માટે રચ્યો—જે ગુણોનો વિશાળ સાગર હતો, જેના મધ્યની ઊંડાઈ અગાધ હતી, જે સર્વ સદ્રત્નોનો સાર અને સર્વ રીતે પરિપૂર્ણ હતો?

Verse 91

हा कालबालकवती किमुतेन राज्ञी त्वत्कालतां न हृतवान्नसुताननेंदुः । बालेति कोमलमृणाल लतांगलीलं दंभोलिनिष्ठुरकठोरकुठारदंष्ट्रः

હાય—કાળે તેને નિઃસંતાન કરી દીધી! તો આ રાણીનું શું—પુત્રમુખચંદ્રે શું તેની પ્રાણશક્તિ હરી લીધી નથી? ‘બાળ!’—તોય કમળનાળ અને લતાસમાન કોમળ દેહલીલાને કાળે આઘાત કર્યો; જેના દાંત વજ્ર સમા કઠોર, કુહાડી સમા નિર્દય અને ખડ્ગ સમા નಿಷ್ಠુર છે.

Verse 92

इत्थं विलप्य बहुशो नयनांबुधारासंपातजात तटिनी शतमुत्तरंगम् । सा तोकशोकजनितानल तापतप्ता प्रोच्छ्वस्यदीर्घविपुलोष्णमहो शुशोष

આ રીતે વારંવાર વિલાપ કરતાં તેની આંખોમાંથી આંસુની ધારાઓ વહેવા લાગી; ઉછળતી તરંગો સાથે તે જાણે સૈકડો નદીઓ બની ગઈ. બાળશોકથી ઉપજેલા અગ્નિના તાપે દગ્ધ થઈ તે લાંબા, ભારે, દહનભર્યા શ્વાસ છોડતી રહી—અને હાય, સૂકી ને કુમળી ગઈ.

Verse 93

आकर्ण्य तत्करुणवत्परिदेवितानि तानि द्रुमा व्रततयः कुसुमाश्रुपातैः । प्रायो रुदंति पततां विरुतार्तरावैरालोल्यमौलिमसकृत्पवनच्छलेन

તે કરુણ પરિદેવનાઓ સાંભળી તે વૃક્ષો વ્રતધારી તપસ્વીઓ જેવા લાગ્યા—જાણે ફૂલોને આંસુ બનાવી વરસાવી રડતા હોય. પડતાં પક્ષીઓના વ્યાકુલ આર્તનાદથી તેઓ પ્રાયઃ રોદન કરતા જણાયા, અને પવનના બહાને તેમના શિખરો વારંવાર ડોલ્યા.

Verse 94

रुण्णं तया किल तथा बहुमुक्तकंठमार्तस्वरैः प्रतिरवच्छलतो यथोच्चैः । तद्दुःखतोनुरुरुदुर्गिरिकंदरास्याः सर्वा दिशः स्थगितपत्रिमृगागमा हि

તે ખરેખર એવી રીતે રડી કે ગળું વારંવાર ભરાઈ જતું; આર્ત સ્વરો એટલા ઊંચા હતા કે પ્રતિધ્વનિ ફરી ફરીને પાછી આવતી. તે દુઃખના વેગથી જાણે પર્વત-ગુફાઓનાં મુખ પણ રડવા લાગ્યાં; પક્ષી અને મૃગ મૌન થઈ ગયા અને સર્વ દિશાઓ ભરાઈને દબાઈ ગઈ।

Verse 95

श्रुत्वार्तनादमिति विश्वनरोपि मोहं हित्वोत्थितः किमिति किंत्विति किंकिमेतत् । उच्चैर्वदन्गृहपतिः क्व समे बहिस्थः प्राणोंतरात्मनिलयः सकलेंद्रियेशः

એ આર્તનાદ સાંભળીને વિશ્વનર પણ મોહ છોડીને અચાનક ઊભો થયો—“આ શું? કેમ? શું થયું?” ગૃહપતિ ઊંચા સ્વરે બોલ્યો—“તે ક્યાં છે—બહાર સમતલમાં? જે પ્રાણસ્વરૂપ, અંતરાત્મામાં નિવાસ કરનાર, સર્વ ઇન્દ્રિયોનો અધિેશ્વર છે।”

Verse 96

अगस्त्य उवाच । ततो दृष्ट्वा स पितरौ बहुशोकसमावृतौ । स्मित्वोवाच ततो मातस्त्रासस्त्वीदृक्कुतो हि वाम्

અગસ્ત્ય બોલ્યા—પછી તેણે પોતાના માતા-પિતાને ભારે શોકથી ઘેરાયેલા જોઈ સ્મિત કરીને કહ્યું—“મા, તમારે બંનેને એવો ભય કેમ થાય છે?”

Verse 97

न मांकृत वपुस्त्राणं भवच्चरणरेणुभिः । कालः कलयितुं शक्तो वराकी चंचलाल्पिका

તમારા ચરણરજથી મારા દેહને ‘રક્ષિત વસ્તુ’ ન બનાવો. તે દયનીય, ચંચળ, અલ્પ શક્તિ—કાળ—મને માપી કે બાંધી શકતો નથી।

Verse 98

प्रतिज्ञां शृणुतं तातौ यदि वां तनयो ह्यहम् । करिष्येहं तथा तेन विद्युन्मत्तस्त्रसिष्यति

પ્રિય માતા-પિતા, મારી પ્રતિજ્ઞા સાંભળો. જો હું ખરેખર તમારો પુત્ર હોઉં, તો હું એવું કરીશ કે વીજળી જેવી ઉન્મત્તતા ધરાવનાર પણ કંપી ઊઠશે।

Verse 99

मृत्युंजयं समाराध्य सर्वज्ञं सर्वदं सताम् । कालकालं महाकालं कालकूटविषादिनम्

સત્પુરુષોને સર્વ વર આપનાર, સર્વજ્ઞ એવા મૃત્યુંજયનું વિધિપૂર્વક આરાધન કરીને, કાળનો પણ કાળ મહાકાળ, કાલકૂટ-વિષ ભક્ષકને ભજો।

Verse 100

इति श्रुत्वा वचस्तस्य जरितौ द्विजदंपती । अकालामृतवर्षौघ शांततापौ तदोचतुः

તેનાં વચન સાંભળી વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ દંપતી—જેનાં તાપ અకాల અમૃતવર્ષાના પ્રવાહથી શાંત થયાં હોય તેમ—ત્યારે બોલ્યાં।

Verse 110

अंधकं यस्त्रिशूलाग्रप्रोतं वर्षायुतं पुरा । त्रैलोक्यैश्वर्यसंमूढं शोषयामास भानुना

જેણે પ્રાચીન કાળે ત્રિશૂલના અગ્ર પર અંધકને દસ હજાર વર્ષ સુધી ભેદીને રાખ્યો, અને ત્રિલોકના ઐશ્વર્યથી મોહિત તેને પોતાના તેજતાપથી શોષી નાખ્યો।

Verse 120

आलोक्यालोक्य तल्लिंगं तुतोष हृदये बहु । परमानंदकंदाख्यं स्फुटमेतन्न संशयः

તે લિંગને વારંવાર નિહાળી તેના હૃદયમાં મહાન આનંદ પ્રગટ્યો। નિઃસંદેહ આ જ સ્પષ્ટ રીતે ‘પરમાનંદ-કંદ’—પરમ આનંદનું મૂળકંદ—છે।

Verse 130

विश्वेषां विश्वबीजानां कर्माख्यानां लयो यतः । अस्मिन्निर्वाणदे लिंगे विश्वलिंगमिदं ततः

કારણ આ નિર્વાણદાયક લિંગમાં સર્વ વિશ્વબીજ અને કર્માખ્યાનનો લય થાય છે; તેથી આ ‘વિશ્વલિંગ’—જગતનું લિંગ—કહેવાય છે।

Verse 140

उवाच मधुरं धीरः कीरवन्मधुराक्षरम् । मघवन्वृत्रशत्रो त्वां जाने कुलिशपाणिनम्

ધીર પુરુષે પોપટ જેવી મધુર અક્ષરાવળીથી મીઠું વચન કહ્યું— “હે મઘવન, વૃત્રહન! હું તને વજ્રધારી ઇન્દ્ર તરીકે ઓળખું છું।”

Verse 150

परिज्ञाय महादेवं गुरुवाक्यत आगमात् । हर्ष बाष्पाकुलः सन्न कठो रोमांचकंचुकः

ગુરુવચન અને આગમ-પ્રમાણથી મહાદેવને ઓળખીને તે હર્ષાશ્રુથી વ્યાકુળ થયો; રોમાંચથી દેહ કઠોર થયો, જાણે રોમાંચ જ તેનું વસ્ત્ર હોય।

Verse 160

ततः काशीं पुनः प्राप्य कल्पांते मोक्षमाप्नुयात् । वीरेश्वरस्य पूर्वेण गंगायाः पश्चिमे तटे

ત્યારબાદ ફરી કાશી પ્રાપ્ત કરીને કલ્પાંતમાં મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય— વીરેશ્વરના પૂર્વમાં, ગંગાના પશ્ચિમ કાંઠે।

Verse 163

गणावूचतुः । इत्थमग्निस्वरूपं ते शिवशर्मन्प्रवर्णितम् । किमन्यच्छ्रोतुकामोसि कथयावस्तदीरय

ગણોએ કહ્યું— “હે શિવશર્મન, આ રીતે તારો અગ્નિસ્વરૂપ વર્ણવાયો. હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે? કહો—સ્પષ્ટ રીતે જણાવો।”