Adhyaya 1

Verse 1

श्रीगणेशाय नमः । तं मन्महे महेशानं महेशानप्रियार्भकम् । गणेशानं करिगणेशानाननमनामयम्

શ્રીગણેશને નમસ્કાર. અમે ગણોના અધિપતિ—મહેશાનના પ્રિય બાલક—ગજરાજ સમાન મુખવાળા, દુઃખ-રોગ નાશક ગણેશનું ધ્યાન કરીએ છીએ.

Verse 2

भूमिष्ठापि न यात्रभूस्त्रिदिवतोप्युच्चैरधःस्थापि या या बद्धा भुवि मुक्तिदास्युरमृतं यस्यां मृता जंतवः । या नित्यं त्रिजगत्पवित्रतटिनी तीरे सुरैः सेव्यते सा काशी त्रिपुरारिराजनगरी पायादपायाज्जगत्

પૃથ્વી પર સ્થિત હોવા છતાં તે સામાન્ય યાત્રાભૂમિ નથી; સ્વર્ગથી પણ ઊંચી હોવા છતાં અહીં નીચે—સુલભ રીતે—સ્થાપિત છે. સંસારબંધનમાં બંધાયેલા જીવ પણ ત્યાં મુક્તિદાતા બને છે; ત્યાં મરણ પામેલા પ્રાણી અમૃતત્વ પામે છે. ત્રિજગતને પવિત્ર કરનાર નદીના તટે દેવતાઓ દ્વારા નિત્ય સેવિત—ત્રિપુરારિ શિવની રાજનગરી એવી કાશી જગતને આપત્તિથી રક્ષે.

Verse 3

नमस्तस्मै महेशाय यस्य संध्यात्त्रयच्छलात् । यातायातं प्रकुर्वंति त्रिजगत्पतयोऽनिशम्

તે મહેશને નમસ્કાર, જેમની ત્રિસંધ્યાના બહાને ત્રિલોકના અધિપતિઓ અવિરત આવતાં-જતાં રહે છે (તેમની સેવામાં).

Verse 4

अष्टादशपुराणानां कर्त्ता सत्यवतीसुतः । सूताग्रे कथयामास कथां पापापनोदिनीम्

અષ્ટાદશ પુરાણોના કર્તા સત્યવતીસુત (વ્યાસ) એ સૂતના સમક્ષ આ પાપનાશિની કથા કહી હતી.

Verse 5

श्रीव्यास उवाच । कदाचिन्नारदः श्रीमान्स्नात्वा श्रीनर्मदांभसि । श्रीमदोंकारमभ्यर्च्य सर्वदं सर्वदेहिनाम्

શ્રીવ્યાસે કહ્યું—એક વખત શ્રીમાન નારદે પવિત્ર નર્મદા-જળમાં સ્નાન કરીને, સર્વ દેહધારીઓને સર્વ વર આપનાર શ્રીમદ્ ઓંકારનું ભક્તિપૂર્વક પૂજન કર્યું।

Verse 6

व्रजन्विलोकयांचक्रे पुरोविंध्यं धराधरम् । संसारतापसंहारि रेवावारिपरिष्कृतम्

માર્ગે આગળ વધતાં તેમણે સામે ધરાધર વિંધ્ય પર્વત જોયો—રેવાં (નર્મદા)ના જળથી શોભિત અને સંસારતાપ શમાવનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ।

Verse 7

द्वैरूप्येणापि कुर्वंतं स्थावरेण चरेण च । साभिख्येन यथार्थाख्यामुच्चैर्वसु मतीमिमाम्

તેમણે આ ભૂમિને જોઈ—જાણે સ્થાવર અને ચર, એમ દ્વિરૂપે રચાયેલી; અને પોતાના પ્રસિદ્ધ નામને સાર્થક કરતી તે ‘વસુમતી’—સમૃદ્ધ ધરતી—રૂપે તેજસ્વી હતી।

Verse 8

रसालयं रसालैस्तैरशोकैः शोकहारिणाम् । तालैस्तमालेर्हिंतालैः सालैः सर्वत्रशालितम्

તે આમ્રવન હતું—આંબાના વૃક્ષો અને શોક હરણારા અશોક વૃક્ષોથી ભરપૂર; અને સર્વત્ર તાડ, તમાલ, હિંતાḷ તથા સાલ વૃક્ષોથી શોભિત હતું।

Verse 9

खपुरैः खपुराकारं श्रीफलं श्रीफलैः किल । गुरुश्रियंत्वगुरुभिः कपिपिंगं कपित्थकैः

ખપુર ફળોથી તે સ્થાન જાણે ‘ખપુરાકાર’ લાગતું; શ્રીફળ વૃક્ષોમાં શ્રીફળ બહુ હતાં; અગરુની સુગંધથી ઘન શોભા હતી, અને કપિત્થ ફળોથી તે કપિ જેવી પિંગળ છાયા ધરાવતું હતું।

Verse 10

वनश्रियः कुचाकारैर्लकुचैश्च मनोहरम् । सुधाफलसमारंभि रंभाभिः परिभासितम्

વનશ્રીથી મનોહર, સ્તનાકાર લકુચફળોથી અલંકૃત, અને અમૃતસમાન ફળોથી ભરપૂર રંભા (કેળા) વાટિકાઓથી સર્વત્ર પ્રકાશિત।

Verse 11

सुरंगैश्चापि नारंगैरंगमंडपवच्छियः । वानीरैश्चापि जंबीरैर्बीजपूरैः प्रपूरितम्

સુરંગ અને નારંગ જેવા સુગંધિત ફળોથી—સૌંદર્યના અંગમંડપ સમાન—પરિપૂર્ણ; તેમજ વાનીર, જંબીર અને બીજપૂર વૃક્ષોથી પણ ભરપૂર।

Verse 12

अनिलालोल कंकोल वल्लीहल्ली सकायितम् । लवलीलवलीलाभिर्लास्यलीलालयं किल

પવનથી ડોલતી કંકોલ વેલીઓ અને વળાંકદાર લતાઓ જાણે આલિંગન કરતી હોય; લવલી અને રમૂજી તંતુઓથી તે ખરેખર નૃત્યલીલાનું આલય જણાતું।

Verse 13

मंदांदोलितकर्पूर कदलीदल संज्ञया । विश्रमाय श्रमापन्नानाहूयंतमिवाध्वगान्

કેળાના પાંદડાંની મંદ ડોલથી કપૂરસમાન શીતળતા વહેતી, તે જાણે થાકેલા મુસાફરોને વિશ્રામ માટે બોલાવતું હોય।

Verse 14

पुन्नागमिव पुन्नागपल्लवैःकरपल्लवैः । कलयंतमिवाऽलोलैर्मल्लिकास्तबकस्तनम्

જાણે પુન્નાગ વૃક્ષ પોતાના કોમળ પલ્લવ-હાથોથી, અચળ રહી, મલ્લિકા (ચમેલી)ના સ્તબક-સ્તનોને સ્પર્શ કરતું હોય।

Verse 15

विदीर्णदाडिमैः स्वांतं दर्शयंतं तु रागवत् । माधवीं धवरूपेण श्लिष्यंतमिव कानने

વિદીર્ણ દાડિમફળોથી જાણે તે પોતાનું આંતરહૃદય રાગારુણ લાલિમાથી દર્શાવતું હતું; અને કાનનમાં ધવવૃક્ષરૂપે જાણે માધવી લતાને આલિંગન થતું હોય તેમ જણાતું હતું।

Verse 16

उदुंबरैरंबरगैरनंतफलमालितैः । ब्रह्मांडकोटीर्बिभ्रंतमनंतमिव सर्वतः

ઉદુમ્બર અને અંબરગ વૃક્ષો અનંત ફળમાળાઓથી શોભિત થઈ, તે વન સર્વત્ર જાણે સ્વયં અનંત—અસંખ્ય બ્રહ્માંડકોટિઓ ધારણ કરતું—એવું જણાતું હતું।

Verse 17

पनसैर्वनासाभैः शुकनासैः पलाशकैः । पलाशनाद्विरहिणां पत्रत्यक्तैरिवावृतम्

પનસવૃક્ષો, વનાસા સમાન ઉગાવો, શુકનાસ અને પલાશ વૃક્ષોથી તે ઢંકાયેલું હતું; જાણે પ્રિયવિરહિણીઓના પત્રત્યક્ત વસ્ત્રોથી વન આવૃત હોય તેમ લાગતું હતું।

Verse 18

कदंबवादिनो नीपान्दृष्ट्वा कंटकितैरिव । समंततो भ्राजमानं कदंबककदंबकैः

નીપ (કદંબ) વૃક્ષોને જોઈ જાણે રોમાંચિત થયું હોય તેમ, તે વન ચારે તરફ કદંબપુષ્પના ગૂચ્છોના ગૂચ્છોથી તેજસ્વી બની ઝળહળતું હતું।

Verse 19

नमेरुभिश्च मेरूच्चशिखरैरिव राजितम् । राजादनैश्च मदनैः सदनैरिव कामिनाम्

નમેરુ સમાન ઊંચા શિખરોથી તે મેરુના ઉચ્ચ શિખરોની જેમ શોભિત હતું; અને રાજાદન તથા મદન વૃક્ષોથી તે જાણે કામીઓના રમ્ય સદનો સમાન લાગતું હતું।

Verse 20

तटेतटेपटुवटैरुच्चैःपटकुटी वृतम् । कुटजस्तबकैर्भांतमधिष्ठितबकैरिव

દરેક તટ પર ઊંચા, દૃઢ વડવૃક્ષોથી તે એવું ઘેરાયેલું હતું કે જાણે કિનારો પાંદડાની કૂટીઓની માળા ધારણ કરતો હોય. કુટજના પુષ્પગુચ્છોથી તે એવું ઝળહળતું હતું જેમ બગલાં બેઠાં હોય તેવી શ્વેત વસાહત તેજસ્વી બને.

Verse 21

करमर्दैः करीरैश्च करजैश्चकरंबकैः । सहस्रकरवद्भांतमर्थिप्रत्युद्गतैः करैः

કરમર્દ, કરીર, કરજ અને કરંબક વૃક્ષોથી શોભિત તે વન સહસ્રહસ્ત સમાન જણાતું હતું; આશ્રય અને આશીર્વાદ માગવા આવતા અરથિઓને આવકારવા આગળ વધેલા હાથ જેવી તેની ડાળીઓ પ્રસરી હતી.

Verse 22

नीराजितमिवोद्दीपैराजचंपककोरकैः । सपुष्पशाल्मलीभिश्च जितपद्माकरश्रियम्

રાજચંપકના પ્રજ્વલિત કળીઓ દીપ સમાન બની, જાણે તેનું નીરાજન થતું હોય તેમ લાગ્યું. પુષ્પિત શાલ્મલી વૃક્ષોએ તેને એવી શોભા આપી કે કમળસરોભરોની શ્રી પણ હારી જાય.

Verse 23

क्वचिच्चलदलैरुच्चैः क्वचित्कांचनकेतकैः । कृतमालैर्न क्तमालैः शोभमानं क्वचित्क्वचित्

ક્યાંક ઊંચા વૃક્ષોના કંપતા પાંદડાંથી તે શોભતું હતું, ક્યાંક સુવર્ણવર્ણ કેતકથી. ક્યાંક કૃતમાલ અને ક્યાંક સુગંધિત નક્તમાલથી—દરેક દિશામાં તેની છટા પ્રસરી હતી.

Verse 24

कर्कंधु बंधुजीवैश्च पुत्रजीवैर्विराजितम् । सतिंदुकेंगुदीभिश्च करुणैःकरुणालयम्

કર્કંધુ, બંધુજીવ અને પુત્રજીવથી તે વિરાજમાન હતું; તિંદુક અને ઇંગુદીથી પણ સમૃદ્ધ. આવી કોમળ સમૃદ્ધિથી તે સાચે જ ‘કરુણાલય’—કરુણાનું ધામ—રૂપે જણાતું હતું.

Verse 25

गलन्मधू ककुसुमैर्धरारूपधरंहरम् । स्वहस्तमुक्तमुक्ताभिरर्चयंतमिवानिशम्

મધુ ટપકાવતા કકુ-પુષ્પોથી શોભિત ધરા જાણે મૂર્તિમતી બની, પોતાના હાથમાંથી છૂટેલા મોતી અર્પણ કરીને, હર (શિવ)ની અવિરત પૂજા કરતી હોય તેમ દેખાઈ।

Verse 26

सर्जार्जुनांजनैर्बीजैर्व्यजनैर्वीज्यमानवत् । नारिकेलैः सखर्जूरैर्धृतच्छत्रमिवांबरे

સાર্জ, અર્જુન અને અંજન વૃક્ષો તથા તેમના બીજ જાણે ચામર બની પવન આપતા હોય તેમ લાગ્યું; અને નારિયેલ તથા ખર્જૂર વૃક્ષો જોઈ આકાશમાં છત્રો ધારણ કરાયા હોય તેમ જણાયું।

Verse 27

अमंदैः पिचुमंदैश्च मंदारैः कोविदारकैः । पाटलातिंतिणीघोंटाशाखोटैः करहाटकैः

એ પુણ્યભૂમિ અમંદ અને પિચુમંદ, મંદાર અને કોવિદાર; તેમજ પાટલા, તિંતિણી, ઘોંટા, શાખોટ અને કરહાટક જેવા અનેક વૃક્ષોથી ભરપૂર થઈ અત્યંત મંગલમય લાગી।

Verse 28

उद्दंडैश्चापि शेहुंडैरेरंडैर्गुडपुष्पकैः । बकुलैस्तिलकैश्चैव तिलकांकितमस्तकम्

ઉદ્દંડ, શેહુંડ, એરંડ અને ગુડપુષ્પક; તેમજ બકુલ અને તિલક વૃક્ષોથી તે પ્રદેશ એવો લાગ્યો જાણે ધરતીના મસ્તક પર શુભ તિલક અંકિત હોય—ધરા સ્વયં અભિષિક્ત થઈ હોય તેમ।

Verse 29

अक्षैः प्लक्षैः शल्लकीभिर्देवदारुहरिद्रुमैः । सदाफलसदापुष्प वृक्षवल्लीविराजितम्

અક્ષ, પ્લક્ષ અને શલ્લકી, દેવદારુ તથા અન્ય ઉત્તમ વૃક્ષોથી તે અલંકૃત હતું; અને સદા ફળ આપતી તથા સદા પુષ્પિત વૃક્ષ-વેલીઓની શોભાથી તે પુણ્યક્ષેત્ર સતત મંગલમય જણાતું હતું।

Verse 30

एलालवंग मरिचकुलुं जनवनावृतम् । जंब्वाम्रातकभल्लातशेलुश्रीपर्णिवर्णितम्

તે પાવન વન એલચી, લવિંગ, મરીચ અને બોરના ઉપવનોથી સર્વત્ર આવૃત હતું. જાંબુ, આમ્રાતક, ભલ્લાતક, શેલુ અને શ્રીપર્ણીથી સુશોભિત થઈ તે વનની સમૃદ્ધિ પ્રગટ કરતું હતું.

Verse 31

शाकशंखवनैरम्यं चदनैरक्तचंदनैः । हरीतकीकर्णिकार धात्रीवनविभूषणम्

શાક અને શંખ વૃક્ષોના રમ્ય ઉપવનોથી તે મનોહર હતું અને ચંદન તથા રક્તચંદનથી સુશોભિત હતું. હરીતકી, કર્ણિકાર અને ધાત્રીના વનો તેને વધુ વિભૂષિત કરી, શુભ વૈભવથી સજેલું પાવન ધામ બનાવતાં હતાં.

Verse 32

द्राक्षावल्लीनागवल्लीकणावल्लीशतावृतम् । मल्लिकायूथिकाकुंदम दयंती सुगंधिनम्

દ્રાક્ષાવલ્લી, નાગવલ્લી અને સુગંધિત વલ્લીઓના સૈંકડો આવરણથી તે સર્વત્ર ઢંકાયેલું હતું. મલ્લિકા, યુથિકા, કુંદ અને દયંતીના પુષ્પસૌરભથી આખો પાવન પ્રદેશ મધુર સુગંધથી ભરાઈ ગયો હતો.

Verse 33

भ्रमद्भ्रमरमालाभिर्मालतीभिरलंकृतम् । अलिच्छलागतंकृष्णं गोपीरंतुमनेकशः

ભમરાઓના ઘુમતા ઝુંડના ગુંજનથી ભરેલી માલતીની માળાઓથી તે અલંકૃત હતું. જાણે ભમરાના બહાને કૃષ્ણને વારંવાર ત્યાં ખેંચી લાવી ગોપીઓના આનંદ-રમણને પ્રેરતું હતું.

Verse 34

नानामृगगणाकीर्णं नानापक्षिविनादितम् । नानासरित्सरः स्रोतः पल्वलैः परितो वृतम्

તે અરણ્ય નાનાવિધ મૃગસમૂહોથી ભરપૂર હતું અને અનેક પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતું હતું. વિવિધ નદીઓ, સરોવરો, ઝરણાં-સ્રોતો અને કમલપલ્વલોથી તે સર્વ બાજુથી ઘેરાયેલું હતું.

Verse 35

तुच्छश्रियः स्वर्गभूमीः परिहायागतैरिव । नानासुरनिकायैश्च विष्वग्भोगेच्छयोषितम्

જાણે સ્વર્ગની શ્રીને તુચ્છ ગણી સ્વર્ગભૂમિઓ ત્યજીને આવ્યા હોય તેમ—નાનાવિધ દેવસમૂહો સર્વ દિશાઓથી તે પુણ્યભોગની ઇચ્છાથી આકર્ષાઈ ત્યાં વસતા જણાતા હતા।

Verse 36

उत्सृजंतमिवार्घ्यं वै पत्रपुष्पैरितस्ततः । केकिकेकारवैर्दूरात्कुर्वंतं स्वागतं किल

અહીં-ત્યાં પાંદડાં અને ફૂલોથી જાણે સ્વાગતાર્થે અર્ઘ્ય ઢોળાતું હતું; અને દૂરથી મોરોના ‘કેકિ-કેકા’ નાદથી જાણે અભિવાદનનો ઘોષ થતો હતો।

Verse 37

अथ सूर्यशताभासं नभसि द्योतितांबरम् । नारदं दृष्टवाञ्छैलो दूरात्प्रत्युज्जगाम तम्

પછી આકાશને પ્રકાશિત કરનાર, સો સૂર્ય સમ તેજસ્વી નારદને જોઈ પર્વત દૂરથી જ તેમના સ્વાગત માટે આગળ વધ્યો।

Verse 38

ब्रह्मसूनुवपुस्तेजो दूरीकृतदरीतमाः । तमागच्छंतमालोक्य मानसं तम उज्जहौ

બ્રહ્મપુત્રના તે દેહતેજે પર્વતની ગુફાઓનો અંધકાર દૂર કર્યો; અને તેમને આવતાં જોઈ પર્વતે પોતાના મનનો અંધકાર પણ ત્યજી દીધો।

Verse 39

ब्रह्मतेजःसमुद्भूत साध्वसः साधुस त्क्रियः । कठिनोपि परित्यज्य धत्ते मृदुलतां किल

બ્રહ્મતેજથી ઉપજેલો ભયભક્તિભાવ અને સાધુ-સત્કારનો ધર્મ—એના કારણે કઠોર પણ પોતાનું કાઠિન્ય ત્યજી નિશ્ચયે મૃદુતા ધારણ કરે છે।

Verse 40

दृष्ट्वा मृदुलतां तस्य द्वैरूप्येपि स नारदः । मुमुदे सुतरां संतः प्रश्रयग्राह्यमानसाः

દ્વૈરૂપ્ય હોવા છતાં તેની મૃદુતા જોઈ નારદ અત્યંત પ્રસન્ન થયા; કારણ કે સજ્જનોનાં હૃદય વિનય અને આદરભર્યા વર્તનથી જ જીતી લેવાય છે.

Verse 41

गृहानायांतमालोक्य गुरुंवाऽगुरुमेव वा । योऽगुरुर्नम्रतां धत्ते स गुरुर्न गुरुर्गुरुः

ઘરે આવતાં ગુરુ હોય કે અગુરુ—જે ‘અગુરુ’ હોવા છતાં વિનય ધારણ કરે તે જ સાચો ગુરુ; અહંકારવાળો ‘ગુરુ’ તો ગુરુ નથી.

Verse 42

तं प्रत्युच्चैः शिराःसोपि विनम्रतरकंधरः । शैलस्त्विलामिलन्मौलिः प्रणनाम महामुनिम्

તે પણ તેની તરફ માથું ઊંચું કર્યું, પરંતુ વધુ નમ્ર ગળા વાળી; અને આકાશને સ્પર્શતી શિખરવાળો તે પર્વત પણ મહામુનિને પ્રણામ કરવા લાગ્યો.

Verse 43

तमुत्थाप्य कराग्राभ्यामाशीर्भिरभिनंद्य च । तदुद्दिष्टासनं भेजे मनसोपि समुच्छ्रितम्

બન્ને હાથથી તેને ઊભો કરાવી, આશીર્વાદવચનોથી અભિનંદન કરીને, અર્પિત આસન પર બેઠો; અને તે સન્માનથી મનથી પણ ઉન્નત થયો.

Verse 44

स दध्नामधुनाज्येन नीरार्द्राक्षतदूर्व या । तिलैः कुशैः प्रसूनैस्तमष्टांगार्घ्यैरपूजयत्

તેણે દહીં, મધ, ઘી, જળ, જળથી ભીંજવેલા અક્ષત અને દુર્વા, તેમજ તલ, કુશ અને પુષ્પ—આ અષ્ટાંગ અર્ઘ્યોથી તેમની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી.

Verse 45

गृहीतार्घ्यंकिल श्रांतं पादसंवाहनादिभिः । गतश्रममथालोक्य बभाषे ऽवनतो गिरिः

અર્ઘ્ય સ્વીકારી લીધા પછી તેઓ શ્રાંત હતા; પાદસંવાહન વગેરે સેવાઓથી તેમનો શ્રમ દૂર થયો. તેમનો થાક ઉતરી ગયો એમ જોઈ, વિનયથી નમેલો પર્વત બોલ્યો.

Verse 46

अद्य सद्यः परिहृतं त्वदंघ्रिरजसारजः । त्वदंगसंगिमहसा सहसाऽप्यांतरंतमः

આજે, તમારા ચરણરજથી મારા અંતરના મલ-રજ તત્ક્ષણે દૂર થયું; અને તમારા અંગસંલગ્ન તેજથી અંદરની અંધકારતા પણ સહસાએ વિલીન થઈ ગઈ.

Verse 47

सफलर्धिरहं चाद्य सुदिवाद्यच मे मुने । प्राक्कृतैः सुकृतैरद्य फलितं मे चिरार्जितैः

આજે મારી સમૃદ્ધિ સફળ થઈ, હે મુનિ, અને આજનો દિવસ મારા માટે પરમ શુભ છે; કારણ કે પૂર્વે કરેલા, દીર્ઘકાળ સંચિત પુણ્યોનું ફળ આજે પરિપક્વ થયું છે.

Verse 48

धराधरत्वं कुलिषुमान्यं मेऽद्य भविष्यति । इति श्रुत्वा तदा किंचिदुच्छुस्य स्थितवान्मुनिः

‘મારું પર્વતત્વ, વજ્ર સમ કઠોર, આજે સાર્થીક અને માન્ય બનશે’—એવું સાંભળી મુનિએ ક્ષણમાત્ર હળવો ઉચ્છ્વાસ લીધો અને સ્થિર રહ્યા.

Verse 49

पुनरूचे कुलिवरः संभ्रमाप न्नमानसः । उच्छ्वासकारणं ब्रह्मन्ब्रूहि सर्वार्थकोविद

પછી પર્વતશ્રેષ્ઠે, આશ્ચર્યથી ભરેલા મનથી, ફરી કહ્યું—‘હે બ્રહ્મન, સર્વાર્થકోవિદ! તમારા ઉચ્છ્વાસનું કારણ કહો.’

Verse 50

अदृष्टं तव नोदृष्टं यदिष्टंविष्टपत्रये । अनुक्रोशोत्र मयिचेदुच्यतां प्रणतोस्म्यहम्

તમારા માટે કશું અદૃશ્ય નથી, કશું અજ્ઞાત નથી. કરુણાથી પ્રેરિત થઈને મને કંઈ કહેવું હોય તો કહો; હું તમને પ્રણામ કરું છું.

Verse 51

त्वदागमनजानन्दसंदोहैर्मे दुरारवः । अलं न वक्तुमसकृत्तथाप्येकं वदाम्यहम्

તમારા આગમનથી ઉપજેલા આનંદના પ્રવાહે મારી વાણી સ્થિર થતી નથી. હું વારંવાર અનંત સુધી કહી શકું, છતાં એક વાત કહું છું.

Verse 52

धराधरणसामर्थ्यं मेर्वादौ पूर्वपूरुषैः । वर्ण्यते समुदायात्तदहमेको दधे धराम्

ધરતી ધારણ કરવાની શક્તિ મેરુ વગેરેમાં પૂર્વજોએ સમૂહ મહિમા તરીકે વર્ણવી છે; પરંતુ ધરતી તો હું એકલો જ ધારણ કરું છું.

Verse 53

गौरीगुरुत्वाद्धिमवानादिपत्याच्च भूभृताम् । संबंधित्वात्पशुपतेः स एको मान्यभृत्सताम्

ગૌરીના પૂજ્ય પિતા હોવાને કારણે, પર્વતોમાં અગ્રણી હોવાને કારણે, અને પશુપતિ (શિવ) સાથે સંબંધ હોવાને કારણે—હિમવાન જ પર્વતોમાં એકમાત્ર માન્ય ગણાય છે.

Verse 54

नमेरुः स्वर्णपूर्णत्वाद्रत्नसानुतयाथवा । सुरसद्मतयावापि क्वापि मान्यो मतो मम

મારા મત પ્રમાણે મેરુ માત્ર સોનાથી ભરપૂર હોવાને કારણે, અથવા રત્નમય ઢાળોના કારણે, કે દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન હોવાને કારણે જ માન્ય નથી.

Verse 55

परं शतं न किंशैला इलाकलनकेलयः । इह संति सतां मान्या मान्यास्ते तु स्वभूमिषु

માત્ર સો જ નહીં, અનેક નામ-ભેદવાળા ઘણા પર્વતો છે. અહીં સજ્જનો દ્વારા ઘણા માન્ય છે; પરંતુ દરેક પોતપોતાની ભૂમિમાં જ વિશેષ પૂજ્ય ગણાય છે.

Verse 56

मन्देहदेहसंदेहादुदयैकदयाश्रितः । निषधो नौषधिधरोऽप्यस्तोप्यस्तमितप्रभः

મંદેહોના દેહસમૂહની છાયાથી જેના તેજ પર પડછાયો પડે છે અને જે ઉદયમાન સૂર્યની એકમાત્ર દયા પર આશ્રિત છે—એ નિષધ, મહાન ઔષધિઓ ધારણ કરતો હોવા છતાં, તેજમાં ક્ષીણ થાય છે.

Verse 57

नीलश्च नीलीनिलयो मन्दरो मन्दलोचनः । सर्पालयः समलयो रायं नावैति रैवतः

નીલ માત્ર નીલીનું નિવાસસ્થાન છે; મન્દર પોતાની મૃદુ સૌંદર્ય માટે પ્રસિદ્ધ છે; રૈવત સર્પોનું આલય અને સંગમસ્થાન છે—તથાપિ એમમાંથી કોઈ પણ સાચા ઐશ્વર્ય-શિખર સુધી પહોંચતું નથી.

Verse 58

हेमकूटत्रिकूटाद्याः कूटोत्तरपदास्तुते । किष्किंधक्रौंचसह्याद्या भारसह्या न ते भुवः

હે સ્તુત્ય! હેમકૂટ, ત્રિકૂટ વગેરે ઊંચા શિખરો માટે પ્રસિદ્ધ પર્વતો, તેમજ કિષ્કિંધા, ક્રૌંચ, સહ્ય વગેરે—તમે જેવો ભાર વહન કરો છો, એવો ભાર તેઓ ધરતી પર સહન કરી શકતા નથી.

Verse 59

इति विंध्यवचः श्रुत्वा नारदोऽचिन्तयद्धृदि । अखर्वगर्वसंसर्गो न महत्त्वाय कल्पते

વિંધ્યના આ વચનો સાંભળી નારદે હૃદયમાં વિચાર્યું—“અડગ અહંકારનો સંગ કદી સાચા મહત્ત્વ સુધી પહોંચાડતો નથી.”

Verse 60

श्रीशैलमुख्याः किंशैलानेह संत्यमलश्रियः । येषां शिखरमात्रादि दर्शनं मुक्तये सताम्

શ્રીશૈલથી આરંભ કરીને અહીં બીજા કયા કયા પર્વતો છે, નિર્મળ મહિમાથી દીપ્ત—જેનાં માત્ર શિખરદર્શનથી પણ સત્પુરુષોને મુક્તિનું કારણ બને છે।

Verse 61

अद्यास्य बलमालोक्यमिति ध्यात्वाब्रवीन्मुनिः । सत्यमुक्तं हि भवता गि रिसारंविवृण्वता

“આજે હું તેની શક્તિ જોઈશ” એમ વિચારી મુનિ બોલ્યા: “પર્વતોનો સાર ઉઘાડી બતાવતા તમે જે કહ્યું છે તે નિશ્ચયે સત્ય છે।”

Verse 62

परं शैलेषु शैलेंद्रो मेरुस्त्वामवमन्यते । मया निःश्वसितं चैतत्त्वयि चापि निवेदितम्

પરંતુ પર્વતોમાં પર્વતરાજ મેરુ તને અવગણે છે. આ તો જાણે મારો નિશ્વાસ છે; અને એ વાત હું તને પણ નિવેદન કરું છું।

Verse 63

अथवा मद्विधानां हि केयं चिंता महात्मनाम् । स्वस्त्यस्तु तुभ्यमित्युक्त्वा ययौ स व्योमवर्त्मनि

અથવા, મારા જેવા મહાત્માઓને આવી ચિંતા શાની? “તને કલ્યાણ થાઓ” એમ કહી તે આકાશમાર્ગે પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 64

गते मुनौ निनिंदस्वमतीवोद्विग्नमानसः । चिन्तामवाप महतीं विंध्यो र्वंध्यमनोरथः

મુનિ ગયા પછી, અતિ ઉદ્વિગ્ન મનવાળો વિંધ્ય પોતાને જ નિંદવા લાગ્યો; તેના મનોભાવ નિષ્ફળ રહ્યા અને તે મહાચિંતામાં પડ્યો।

Verse 65

विंध्य उवाच । धिग्जीवितंशास्त्रकलोज्झितस्य धिग्जीवितं चोद्यमवर्जितस्य । धिग्जीवितं ज्ञातिपराजितस्य धिग्जीवितं व्यथर्मनोरथस्य

વિંધ્ય બોલ્યો—શાસ્ત્રવિદ્યા અને કલાઓથી વિમુખ થયેલના જીવનને ધિક્કાર; ઉત્તમ પ્રયત્નથી વંચિત જીવનને ધિક્કાર. પોતાના જ જ્ઞાતિઓથી પરાજિત જીવનને ધિક્કાર; વ્યર્થ અને ઘાયલ મનોભાવવાળા જીવનને ધિક્કાર.

Verse 66

कथं भुनक्ति स दिवा कथं रात्रौ स्वपित्यहो । रहः शर्म कथं तस्य यस्याभिभवनं रिपोः

એવો માણસ દિવસે કેવી રીતે ભોજન કરે છે અને અરે, રાત્રે કેવી રીતે સૂઈ શકે? જેને શત્રુએ દબાવી દીધો હોય, તેને એકાંતમાં પણ શાંતિ-સુખ કેવી રીતે મળે?

Verse 67

अहोदवाग्निदवथुस्तथामां न स बाधते । बाधते तु यथा चित्ते चिन्तासंतापसंततिः

અહો! દાવાનળનો દાહજ્વર પણ મને એટલો પીડાવતો નથી; જેટલો મારા ચિત્તમાં ચિંતા અને અંતર્દાહની અવિચ્છિન્ન ધારા પીડાવે છે.

Verse 68

युक्तमुक्तं पुराविद्भिश्चिन्तामूर्तिः सुदारुणा । न भेषजैर्लंघनैर्वा न चान्यैरुपशाम्यति

પૂર્વકાળના વિદ્વાનો સાચું જ બોલ્યા છે—ચિંતા એક અતિ ભયંકર મૂર્તિમાન શક્તિ છે; તે ન ઔષધોથી શમે, ન ઉપવાસથી, ન અન્ય ઉપાયોથી.

Verse 69

चिन्ताज्वरो मनुष्याणां क्षुधांनिद्रांबलं हरेत् । रूपमुत्साहबुद्धिं श्री जीवितं च न संशयः

મનુષ્યોમાં ચિંતા-જ્વર ભૂખ, નિદ્રા અને બળ હરી લે છે; રૂપ, ઉત્સાહ, બુદ્ધિ, શ્રી-સમૃદ્ધિ—અને નિઃસંદેહ જીવન પણ છીનવી લે છે.

Verse 70

ज्वरो व्यतीते षडहे जीर्णज्वर इहोच्यते । असौ चिन्ताज्वरस्तीव्रः प्रत्यहं नवतां व्रजेत्

છ દિવસ વીતી ગયા પછી પણ જે જ્વર ન ઉતરે તે જીર્ણજ્વર કહેવાય. પરંતુ આ ‘ચિંતા-જ્વર’ અતિ તીવ્ર છે; તે પ્રતિદિન વધુ નવો અને વધુ પ્રબળ બનતો જાય છે॥

Verse 71

धन्यो धन्वतरिर्नात्र चरकश्चरतीह न । नासत्यावपिनाऽ सत्यावत्र चिन्ताज्वरे किल

ધન્ય છે ધન્વંતરી—પણ અહીં તેઓ પણ ઉપકારક નથી; અને અહીં ચરક પણ ફરતા નથી. આ ચિંતા-જ્વરમાં નાસત્ય (અશ્વિનીકુમાર) પણ ખરેખર બધું ઠીક કરી શકતા નથી॥

Verse 72

किं करोमि क्व गच्छामि कथं मेरुं जयाम्यहम् । उत्प्लुत्य तस्य शिरसि पतामि न पताम्यतः

હું શું કરું? ક્યાં જાઉં? હું મેરુને કેવી રીતે જીતું? કૂદી ને તેના શિખર પર પડી જાઉં—તો હું પડીશ કે નહીં પડીશ?॥

Verse 73

शक्रं कोपयता पूर्वमस्मद्गोत्रेण केनचित् । पक्षहीनः कृतो यत्र धिगपक्षस्यचेष्टितम्

પૂર્વે અમારા જ ગોત્રના કોઈએ શક્ર (ઇન્દ્ર) ને ક્રોધિત કર્યો; તેથી ત્યાં તેને પંખવિહિન કરવામાં આવ્યો. ધિક્કાર—પંખ વગરના પ્રયત્નોને!॥

Verse 74

अथवा स कथं मेरुस्तथोच्चैः स्पर्द्धते मया । भूमेर्भारभृतःप्रायो भवंति भ्रांति भूमयः

અથવા તે મેરુ મારી સાથે એટલી ઊંચાઈએ કેવી રીતે સ્પર્ધા કરી શકે? જે ધરતીનો ભાર વહન કરે છે, તેઓ મોટેભાગે ભ્રમની ભૂમિ—મોહના કારણ—બની જાય છે॥

Verse 75

अलीकवाक्त्वमथवा संभाव्यं नारदे कथम् । ब्रह्मचारिणि वेदज्ञे सत्यलोकनिवासिनि

હે નારદ! તમે બ્રહ્મચારી, વેદજ્ઞ અને સત્યલોકનિવાસી છો; તો તમારા વિષે અસત્યવાણીનો સંદેહ પણ કેમ સંભવે?

Verse 76

युक्तायुक्तविचारोथ मादृशेनोपयुज्यते । पराक्रमेष्वशक्तानां विचारं गाहते मनः

યોગ્ય-અયોગ્યનો વિચાર મારા જેવા માણસે જ કરવો પડે; કારણ કે પરાક્રમમાં અશક્તોના મન તર્ક-વિચારમાં જ ડૂબી જાય છે.

Verse 77

अथवा चिन्तनैरेतैः किंव्यर्थैर्विश्वकारकम् । विश्वेशं शरणं यायां समे बुद्धिं प्रदास्यति

અથવા આ વ્યર્થ ચિંતાઓથી શું લાભ? હું વિશ્વકર્તા વિશ્વેશના શરણે જાઉં; તે મને સમ્યક બુદ્ધિ આપશે.

Verse 78

अनाथनाथः सर्वेषां विश्वनाथो हि गीयते । क्षणं मनसि संचित्य भवेदित्थमसंशयम्

તે અનાથોના નાથ અને સર્વના સ્વામી તરીકે ‘વિશ્વનાથ’ નામે ગવાય છે. આ સત્યને મનમાં ક્ષણમાત્ર પણ ધારણ કરશો તો નિઃસંદેહ એવું જ થાય.

Verse 79

एतदेव करिष्यामि नेष्टं कालविलंबनम् । विचक्षणैरुपेक्ष्यौ न वर्द्धमानौ परामयौ

આ જ હું કરીશ; સમયનો વિલંબ ઇચ્છનીય નથી. વધતા જતા રોગ-શોકને વિવેકી લોકો અવગણતા નથી, કારણ કે તે મહા આપત્તિ બને છે.

Verse 80

मेरुं प्रदक्षिणीकुर्यान्नित्यमेव दिवाकरः । सग्रहर्क्षगणो नूनं मन्यमानो बलाधिकम्

ગ્રહો અને નક્ષત્રગણ સાથે દિવાકર નિત્યે મેરુનું પ્રદક્ષિણ કરે છે, જાણે મેરુને બળમાં શ્રેષ્ઠ માને છે।

Verse 81

इति निश्चित्य विन्ध्याद्रिर्ववृधे स मृधेक्षणः । अनंतगगनस्यांतं कुर्वद्भिः शिखरैरिव

આવું નક્કી કરીને, યુદ્ધદૃષ્ટિવાળો તે વિંધ્ય પર્વત વધવા લાગ્યો; જાણે તેના શિખરો અનંત આકાશનો અંત કરી દેતા હોય।

Verse 82

कैश्चित्सार्द्धं विरोधो न कर्तव्यः केनचित्क्वचित् । कर्तव्यश्चेत्प्रयत्नेन यथा नोपहसेज्जनः

કેટલાંક લોકો સાથે ક્યાંય પણ, કોઈએ પણ, વિરોધ ન કરવો જોઈએ. અને કરવો જ પડે તો એવો પ્રયત્ન કરવો કે લોકો ઉપહાસ ન કરે.

Verse 83

निरुध्य ब्राध्नमध्वानं कृतकृत्य इवाद्रिराट् । स्वस्थोऽभवद्भवाधीना प्राणिनां हि भविष्यता

સૂર્યના માર્ગને રોકીને પર્વતરાજ જાણે કૃતકૃત્ય થયો અને સ્વસ્થ થયો; પરંતુ પ્રાણીઓનું ભવિષ્ય તો ખરેખર ભવ (શિવ)ના અધિન છે.

Verse 84

यमद्ययमकर्तासौ दक्षिणं प्रक्रमिष्यति । सकुलीनः स च श्रीमान्समहान्महितः स च

જે આજે યમનો પણ નિયંતાક બનશે, તે દક્ષિણ દિશા તરફ પ્રસ્થાન કરશે; તે કુલીન છે, શ્રીસમ્પન્ન છે, મહાન છે અને મહિત પણ છે.

Verse 85

यावत्स्वश क्तिं शक्तोपि न दर्शयति कर्हिचित् । तावत्स लंघ्यः सर्वेषां ज्वलनो दारुगो यथा

જ્યાં સુધી સમર્થ પુરુષ યોગ્ય સમયે પોતાની શક્તિ પ્રગટ કરતો નથી, ત્યાં સુધી સર્વે તેને અવગણે છે—લાકડામાં છુપાયેલી અગ્નિ જેવી।

Verse 86

इति चिंतामहाभारं त्यक्त्वा तस्थौ स्थिरोद्यमः । आकांक्षमाणस्तरणे रुदयं ब्राह्मणो यथा

આ રીતે ચિંતાનો મહાભાર ત્યજીને તે દૃઢ પ્રયત્નવાળો સ્થિર ઊભો રહ્યો—હૃદયમાં સૂર્યના પાર થવાની રાહ જોતા બ્રાહ્મણ જેવો।