Adhyaya 13

Verse 1

व्यास उवाच । शंभोश्च पश्चिमे भागे स्थापितः कश्यपात्मजः । तत्रास्ति तन्महाभाग रविक्षेत्रं तदुच्यते

વ્યાસે કહ્યું—હે મહાભાગ! શંભુના પશ્ચિમ ભાગે કશ્યપનો પુત્ર સ્થાપિત છે. ત્યાં જ ‘રવિક્ષેત્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ પવિત્ર પ્રદેશ છે.

Verse 2

तत्रोत्पन्नौ महादिव्यौ रूपयौवनसंयुतौ । नासत्यावश्विनौ देवौ विख्यातौ गदनाशनौ

ત્યાં મહાદિવ્ય, રૂપ અને યૌવનથી યુક્ત નાસત્ય અને અશ્વિન—આ બે અશ્વિનિકુમાર દેવો ઉત્પન્ન થયા; દેવોમાં તેઓ રોગનાશક તરીકે વિખ્યાત હતા।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । पितामह महाभाग कथयस्व प्रसादतः । उत्पत्तिरश्विनोश्चैव मृत्युलोके च तत्कथम्

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે પૂજ્ય પિતામહ, હે મહાભાગ! કૃપા કરીને કહો; અશ્વિનિકુમારોની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ અને મર્ત્યલોકમાં તે કેવી રીતે બન્યું?

Verse 4

रविलोकात्कथं सूर्यो धरायामवतारितः । एतत्सर्वं प्रयत्नेन कथयस्व प्रसादतः

રવિલોકમાંથી સૂર્યને ધરા પર કેવી રીતે અવતારિત કરવામાં આવ્યો? આ સર્વ તમે કૃપાથી પ્રયત્નપૂર્વક વર્ણવો।

Verse 5

यच्छ्रुत्वा हि महाभाग सर्वपापैः प्रमुच्यते

હે મહાભાગ! આ સાંભળવાથી મનુષ્ય નિશ્ચયે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 6

व्यास उवाच । साधु पृष्टं त्वया भूप ऊर्ध्वलोककथानकम् । यच्छ्रुत्वा नरशार्दूल सर्वरोगात्प्रमुच्यते । विश्वकर्म्मसुता संज्ञा अंशुमद्रविणा वृता

વ્યાસ બોલ્યા—હે ભુપ! ઊર્ધ્વલોકની આ કથા તું ઉત્તમ રીતે પૂછેલી છે; હે નરશાર્દૂલ! તેને સાંભળવાથી મનુષ્ય સર્વ રોગોથી મુક્ત થાય છે। વિશ્વકર્માની પુત્રી સંજ્ઞા અંશુમાન (સૂર્ય) સાથે વિવાહિત થઈ।

Verse 8

सूर्य उवाच । मयि दृष्टे सदा यस्मात्कुरुषे स्वाक्षिसंयमम् । तस्माज्जनिष्यते मूढे प्रजासंयमनो यमः

સૂર્યે કહ્યું—મને જોતા તું સદા પોતાના નેત્રોનું સંયમ કરે છે; તેથી, હે મોહગ્રસ્તે, પ્રજાઓને નિયંત્રિત કરનાર યમ જન્મ લેશે।

Verse 9

ततः सा चपलं देवी ददर्श च भयाकुलम् । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः

પછી ચપળ દેવીએ તેને ભયથી વ્યાકુળ જોયો; તેની અસ્થિર દૃષ્ટિ જોઈને રવીએ તેને ફરી કહ્યું।

Verse 10

यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वया धुना । तस्माद्विलोलितां संज्ञे तनयां प्रसविष्यसि

હવે મને જોતા જ તારી દૃષ્ટિ અસ્થિર થઈ છે; તેથી, હે સંજ્ઞા, તું ‘વિલોલિતા’ નામની પુત્રીને જન્મ આપશે।

Verse 11

व्यास उवाच । ततस्तस्यास्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना येयं विख्याता सुमहानदी

વ્યાસે કહ્યું—પછી તેના પતિના શાપના કારણે યમ જન્મ્યો; અને યમુના પણ—આ પ્રસિદ્ધ અતિમહાન નદી।

Verse 12

सा च संज्ञा रवेस्तेजो महद्दुःखेन भामिनी । असहंतीव सा चित्ते चिंतयामास वै तदा

અને તેજસ્વિની સંજ્ઞા, રવિના દહકતા તેજથી મહાદુઃખમાં પડી; જાણે સહન ન થઈ શકે તેમ, ત્યારે તેણે હૃદયમાં ઊંડો વિચાર કર્યો।

Verse 13

किं करोमि क्व गच्छामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्तुः कोपमर्कस्य नश्यति

હું શું કરું? ક્યાં જાઉં? અને ત્યાં ગયા પછી મને શાંતિ ક્યાં મળશે? મારા પતિ—સૂર્યદેવનો—આ કોપ કેવી રીતે શમશે અને નિવૃત્ત થશે?

Verse 14

इति संचिंत्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा । साधु मेने महाभागा पितृसंश्रयमापसा

આ રીતે અનેક રીતે વિચાર કરીને પ્રજાપતિની તે મહાભાગા પુત્રીએ નક્કી કર્યું કે પિતાનું શરણ લેવું જ શ્રેયસ્કર છે; અને તે પિતૃ-આશ્રયે ગઈ.

Verse 15

ततः पितृगृहं गंतुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामाहूयात्मनस्तु सा देवी दयिता रवेः

પછી પિતૃગૃહે જવાનો નિશ્ચય કરીને, યશસ્વિની, સૂર્યદેવની પ્રિયા તે દેવીએ પોતાના સ્થાને રહેવા માટે છાયાને બોલાવી.

Verse 16

तां चोवाच त्वया स्थेयमत्र भानोर्यथा मया । तथा सम्यगपत्येषु वर्तितव्यं तथा रवौ

અને તેણીએ તેને કહ્યું—“તું અહીં ભાનુ (સૂર્ય) સાથે મારા સ્થાને રહે; સંતાનો પ્રત્યે યોગ્ય રીતે વર્તજે, અને રવિ પ્રત્યે પણ એ જ રીતે વર્તજે.”

Verse 17

दुष्टमपि न वाच्यं ते यथा बहुमतं मम । सैवास्मि संज्ञाहमिति वाच्यमेवं त्वयानघे

“કંઈક અયોગ્ય બને તોય તું તે કહેવું નહીં—આ મારો દૃઢ નિશ્ચય છે. હે નિર્દોષે, તારે એમ જ કહેવું—‘હું જ સંજ્ઞા છું’—એ રીતે જ બોલવું.”

Verse 18

छायासंज्ञोवाच । आकेशग्रहणाच्चाहमाशापाच्च वचस्तथा । करिष्ये कथयिष्यामि यावत्केशापकर्षणा त्

છાયા બોલી—તમે મારા કેશ પકડી લીધા છે અને તમારી આજ્ઞાનો બંધન પણ છે; તેથી તમે કહો તેમ હું કરીશ અને તેમ જ કહીશ—જ્યાં સુધી આ કેશાકર્ષણનું ફળ પ્રગટ ન થાય.

Verse 19

इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकिल्बिषम्

એમ કહ્યા પછી તે દેવી ત્યારે પિતાના ભવનમાં ગઈ. ત્યાં તેણે ત્વષ્ટા (વિશ્વકર્મા)ને જોયા, જેમના તપથી સર્વ કલ્મષ ધોઈ ગયા હતા.

Verse 20

बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्व कर्म्मणा । तत्स्थौ पितृगृहे सा तु किंचित्कालमनिंदिता

વિશ્વકર્માએ પણ તેને બહુમાનથી પૂજ્યા. પછી તે નિંદારહિત અને નિર્દોષ રહી થોડો સમય પિતૃગૃહમાં રહી.

Verse 21

ततः प्राह स धर्मज्ञः पिता नातिचिरोषिताम् । विश्वकर्मा सुतां प्रेम्णा बहुमा नपुरस्सरम्

પછી ધર્મજ્ઞ પિતા વિશ્વકર્માએ, જે દીકરી વધુ સમય રહી ન હતી, તેને પ્રેમથી અને બહુમાનપૂર્વક કહ્યું.

Verse 22

त्वां तु मे पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि । मुहूर्तेन समानि स्युः किंतु धर्मो विलुप्यते

“વત્સે, તને જોતાં જોતાં મારા માટે ઘણા દિવસો પણ એક મુહૂર્ત સમાન થઈ જાય છે; પરંતુ આ પરિસ્થિતિમાં ધર્મ લુપ્ત થઈ ક્ષીણ થઈ રહ્યો છે.”

Verse 23

बांधवेषु चिरं वासो न नारीणां यशस्करः । मनोरथो बांधवानां भार्या पितृगृहे स्थिता

પોતાના બંધુઓમાં લાંબા સમય સુધી વસવું વિવાહિત સ્ત્રી માટે યશવર્ધક માનાતું નથી. પિતૃગૃહે સ્થિત પત્ની તો બંધુઓની અપેક્ષાનો વિષય બની જાય છે.

Verse 24

स त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण संगता । पितुर्गृहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके

હે પુત્રી! તું ત્રિલોકનાથ સૂર્યને પતિરૂપે પ્રાપ્ત કરી છે; તેથી પિતૃગૃહમાં લાંબો સમય રહેવું તને યોગ્ય નથી.

Verse 25

अतो भर्तृगृहं गच्छ दृष्टोऽहं पूजिता च मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुभेक्षणे

અતએવ હવે પતિગૃહે જા. તું મારું દર્શન કર્યું અને વિધિપૂર્વક પૂજન પણ કર્યું; છતાં, હે શુભનેત્રે, દર્શનાર્થે ફરી આવવું જોઈએ.

Verse 26

व्यास उवाच । इत्युक्ता सा तदा क्षिप्रं तथेत्युक्ता च वै मुने । पूजयित्वा तु पितरं सा जगामोत्तरान्कुरून्

વ્યાસે કહ્યું—હે મુને! આમ કહ્યા પછી તેણીએ તરત ‘તથાસ્તુ’ કહી સંમતિ આપી. પછી પિતાનું પૂજન કરીને તે ઉત્તરકુરુ દેશમાં ગઈ.

Verse 27

सूर्यतापमनिच्छती तेजसस्तस्य बिभ्यती । तपश्चचार तत्रापि वडवारूपधारिणी

સૂર્યના દાહક તાપને સહન ન ઇચ્છતી અને તેના પ્રચંડ તેજથી ભયભીત થઈ, તેણીએ વડવા (ઘોડી) રૂપ ધારણ કરીને ત્યાં પણ તપશ્ચર્યા કરી.

Verse 28

संज्ञामित्येव मन्वानो द्वितीयायां दिवस्पतिः । जनयामास तनयौ कन्यां चैकां मनोरमाम्

'આ સંજ્ઞા જ છે' એમ માનીને દિવસના સ્વામી સૂર્યે તે બીજી પત્નીથી બે પુત્રો અને એક મનોહર કન્યાને જન્મ આપ્યો.

Verse 29

छाया स्वतनयेष्वेव यथा प्रेष्णाध्यवर्तत । तथा न संज्ञाकन्यायां पुत्रयोश्चाप्यवर्तत । लालनासु च भोज्येषु विशेषमनुवासरम्

છાયા પોતાના સંતાનો પર જેવો સ્નેહ રાખતી હતી, તેવો વ્યવહાર તેણે સંજ્ઞાની પુત્રી અને પુત્રો સાથે ન કર્યો. લાડ-પ્યાર અને ભોજનમાં તે દરરોજ ભેદભાવ રાખતી હતી.

Verse 30

मनुस्तत्क्षांतवानस्या यमस्तस्या न चाक्षमत् । ताडनाय ततः कोपात्पादस्तेन समुद्यतः । तस्याः पुनः क्षांतमना न तु देहे न्यपातयत्

મનુએ તે સહન કરી લીધું, પરંતુ યમ તે સહન ન કરી શક્યા. ત્યારે ક્રોધથી મારવા માટે તેમણે પગ ઉગામ્યો, પરંતુ ફરી મનને શાંત કરીને તેમણે તે પગ તેના શરીર પર ન માર્યો.

Verse 31

ततः शशाप तं कोपाच्छायासंज्ञा यमं नृप । किंचित्प्रस्फुरमाणोष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा

હે રાજન! ત્યારે ક્રોધથી જેના હોઠ ફફડી રહ્યા હતા અને હાથ ધ્રૂજી રહ્યા હતા તેવી છાયા-સંજ્ઞાએ યમને શ્રાપ આપ્યો.

Verse 32

पत्न्यां पितुर्मयि यदि पादमुद्यच्छसे बलात् । भुवि तस्मादयं पादस्तवाद्यैव भविष्यति

'જો તું પિતાની પત્ની મારા પર બળપૂર્વક પગ ઉગામશે, તો તે કારણે તારો આ પગ આજે જ પૃથ્વી પર પડી જશે.'

Verse 33

इत्याकर्ण्य यमः शापं मातर्यतिविशंकितः । अभ्येत्य पितरं प्राह प्रणिपातपुरस्सरम्

એ શાપ સાંભળી યમ માતા વિષે અત્યંત ચિંતિત થયો. તે પિતાજી પાસે જઈ પ્રથમ પ્રણામ કરીને બોલ્યો.

Verse 34

तातैतन्महदाश्चर्यमदृष्टमिति च क्वचित् । माता वात्सल्यरूपेण शापं पुत्रे प्रयच्छति

પિતાજી, આ તો મહાન આશ્ચર્ય છે, જે ક્વચિત જ દેખાય—કે માતા વાત્સલ્યના રૂપે પણ પુત્રને શાપ આપે.

Verse 35

यथा माता ममाचष्ट नेयं माता तथा मम । निर्गुणेष्वपि पुत्रेषु न माता निर्गुणा भवेत्

મારી માતાએ જેમ કહ્યું તેમ હોય તો તે મારી માતા નથી. પુત્રો નિર્ગુણ હોય તોય માતા નિર્ગુણ ન થવી જોઈએ.

Verse 36

यमस्यैतद्वचः श्रुत्वा भगवांस्तिमिरापहः । छायासंज्ञामथाहूय पप्रच्छ क्वगतेति च

યમના આ વચન સાંભળી તિમિરાપહ ભગવાને ‘છાયા’ નામનીને બોલાવી પૂછ્યું—“તે ક્યાં ગઈ છે?”

Verse 37

सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो । पत्नी तव त्वयापत्यान्येतानि जनितानि मे

તે બોલી—“હે વિભાવસુ! હું ત્વષ્ટાની પુત્રી સંજ્ઞા છું. હું તમારી પત્ની છું; અને તમારા દ્વારા જ આ સંતાનો મને જન્મ્યા છે.”

Verse 38

इत्थं विवस्वतस्तां तु बहुशः पृच्छतो यदा । नाचचक्षे तदा क्रुद्धो भास्वांस्तां शप्तुमुद्यतः

આ રીતે વિવસ્વાને તેને વારંવાર પૂછ્યું; પરંતુ તેણે કંઈ ન જણાવ્યું ત્યારે તેજસ્વી ભાસ્વાન ક્રોધિત થઈ તેને શાપ આપવા ઉદ્યત થયો।

Verse 39

ततः सा कथयामास यथावृत्तं विवस्वते । विदितार्थश्च भगवाञ्जगाम त्वष्टु रालयम्

પછી તેણે જે રીતે ઘટના બની હતી તે બધું વિવસ્વાનને કહી સંભળાવ્યું. તત્ત્વ જાણી ભગવાન્ ત્વષ્ટૃના ધામે ગયા।

Verse 40

ततः संपूजयामास त्वष्टा त्रैलोक्यपूजितम् । भास्वन्किं रहिता शक्त्या निजगेहमुपागतः

પછી ત્વષ્ટૃએ ત્રિલોકપૂજિત તેજસ્વી ભાસ્વાનનું યથાવિધિ પૂજન કર્યું અને પૂછ્યું—“હે ભાસ્વાન, શક્તિહીન સમાન થઈ પોતાના જ ઘેર કેમ આવ્યા?”

Verse 41

संज्ञां पप्रच्छ तं तस्मै कथयामास तत्त्ववित् । आगता सेह मे वेश्म भवतः प्रेषिता रवे

તેણે સંજ્ઞા વિષે પૂછ્યું. તત્ત્વજ્ઞે કહ્યું—“હે રવિ, તમે મોકલેલી તે અહીં મારા ગૃહે આવી છે.”

Verse 42

दिवाकरः समाधिस्थो वडवारूपधारिणीम् । तपश्चरंतीं ददृशे उत्तरेषु कुरुष्वथ

દિવાકરે સમાધિમાં સ્થિત થઈ ઉત્તર કુરુ પ્રદેશમાં વડવા-રૂપ ધારણ કરી તપશ્ચર્યા કરતી તેણીને જોયી।

Verse 43

असह्यमाना सूर्यस्य तेजस्तेनातिपीडिता । वह्न्याभनिजरूपं तु च्छायारूपं विमुच्य च

સૂર્યના પ્રચંડ તેજને સહન ન કરી શકી અને તે તેજથી અત્યંત પીડિત થઈ, તેણે છાયારૂપ ત્યજી દીધું અને અગ્નિસમાન દીપ્ત પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું।

Verse 44

धर्मारण्ये समागत्य तप स्तेपे सुदुष्करम् । छायापुत्रं शनिं दृष्ट्वा यमं चान्यं च भूपते

ધર્મારણ્યમાં આવી તેણે અતિ દુષ્કર તપ કર્યું। હે રાજન! છાયાપુત્ર શનિ, તેમજ યમ અને બીજો એક (સંતાન)ને જોઈ (વાત સ્પષ્ટ થઈ)।

Verse 45

तदैव विस्मितः सूर्यो दुष्टपुत्रौ समीक्ष्य च । ज्ञातुं दध्यौ क्षणं ध्यात्वा विदित्वा तच्च कारणम्

તત્ક્ષણે સૂર્ય તે દુષ્ટ પુત્રોને જોઈ આશ્ચર્યચકિત થયો। જાણવાની ઇચ્છાથી વિચાર કર્યો; ક્ષણમાત્ર ધ્યાન કરીને તેનું કારણ જાણી લીધું।

Verse 46

घृण्यौष्ण्याद्दग्धदेहा सा तपस्तेपे पतिव्रता । येन मां तेजसा सह्यं द्रष्टुं नैव शशाक ह

ભયંકર ઉષ્માથી દેહ દગ્ધ થયો છતાં તે પતિવ્રતા તપ કરતી રહી; કારણ કે મારા અસહ્ય તેજથી તે મને દર્શન પણ કરી શકી નહોતી।

Verse 47

पञ्चाशद्धायनेतीते गत्वा कौ तप आचरत् । प्रद्योतनो विचार्यैवं गत्वा शीघ्रं मनोजवः

પચાસ વર્ષ વીતી ગયા પછી તે ત્યાં ગયો જ્યાં તે તપ કરી રહી હતી। આમ વિચારી પ્રદ્યોતન (સૂર્ય) મનસમાન વેગથી ઝડપથી ત્યાં પહોંચ્યો।

Verse 48

धर्मारण्ये वरे पुण्ये यत्र संज्ञास्थिता तपः । आगतं तं रविं दृष्ट्वा वडवा समजायत

શ્રેષ્ઠ પુણ્ય ધર્મારણ્યમાં, જ્યાં સંજ્ઞા તપમાં પ્રતિષ્ઠિત હતી, ત્યાં આવેલ રવિને જોઈને તે વડવા (ઘોડી) બની ગઈ.

Verse 49

सूर्यपत्नी सदा संज्ञा सूर्यश्चाश्वस्ततोऽभवत् । ताभ्यां सहाभूत्संयोगो घ्राणे लिंगं निवेश्य च

સંજ્ઞા સદા સૂર્યની પત્ની હતી; તેથી સૂર્ય આશ્વસ્ત થયો. પછી તેણે તેના નાસિકામાં પોતાનું લિંગ સ્થાપી બંનેનો સંયોગ થયો.

Verse 50

तदा तौ च समुत्पन्नौ युगलावश्विनौ भुवि । प्रादुर्भूतं जलं तत्र दक्षिणेन खुरेण च

ત્યારે પૃથ્વી પર અશ્વિનીકુમારોનું યુગલ જન્મ્યું. અને ત્યાં જમણા ખુરથી જળ પ્રાદુર્ભૂત થયું.

Verse 51

विदलिते भूमिभागे तत्र कुंडं समुद्बभौ । द्वितीयं तु पुनः कुंडं पश्चार्धचरणोद्भवम्

ભૂમિભાગ ફાટી જતા ત્યાં એક કુંડ પ્રગટ થયું. અને ફરી ખુર/ચરણના પાછળના અર્ધભાગમાંથી બીજું કુંડ ઉત્પન્ન થયું.

Verse 52

उत्तरवाहिन्याः काश्या कुरुक्षेत्रादि वै तथा । गंगापुरीसमफलं कुण्डेऽत्र मुनिनोदितम्

મુનિએ જણાવ્યું છે કે આ કુંડનું પુણ્ય ઉત્તરવાહિની કાશી, કુરુક્ષેત્ર આદિ તથા ગંગાપુરી સમાન ફળ આપનારું છે.

Verse 53

तत्फलं समवाप्नोति तप्तकुण्डे न संशयः । स्नानं विधाय तत्रैव सर्वपापैः प्रमुच्यते

તપ્તકુંડમાં તે નિઃસંદેહ એ જ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યાં જ સ્નાન કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 54

न पुनर्जायते देहः कुष्ठादिव्याधिपीडितः । एतत्ते कथितं भूप दस्रांशोत्पत्तिकारणम्

કુષ્ઠ વગેરે વ્યાધિથી પીડિત દેહ લઈને ફરી જન્મ થતો નથી. હે રાજા, દશ્રાંશના પ્રાકટ્યનું કારણ મેં તને કહ્યું.

Verse 55

तदा ब्रह्मादयो देवा आगतास्तत्र भूपते । दत्त्वा संज्ञावरं शुभ्रं चिंतितादधिकं हि तैः

ત્યારે બ્રહ્મા વગેરે દેવો ત્યાં આવ્યા, હે રાજા. તેમણે સંજ્ઞાને શુભ વર આપ્યો—તેમણે વિચાર્યું હતું તેનાથી પણ વધુ.

Verse 56

स्थापयित्वा रविं तत्र बकुलाख्यवनाधिपम् । आनर्चुस्ते तदा संज्ञां पूर्वरूपाऽभवत्तदा

બકુલ નામના વનના અધિપતિ રવિને ત્યાં સ્થાપિત કરીને દેવોએ ત્યારે સંજ્ઞાની આરાધના કરી; અને તે જ સમયે તે પૂર્વરૂપે થઈ ગઈ.

Verse 57

स्थापिता तत्र राज्ञी च कुमारौ युगलौ तदा । एतत्तीर्थफलं वक्ष्ये शृणु राजन्महामते

ત્યાં રાણી અને બંને કુમારો પણ ત્યારે સ્થાપિત થયા. હવે આ તીર્થનું ફળ કહું છું—હે મહામતિ રાજન, સાંભળો.

Verse 58

आदिस्थानं कुरुश्रेष्ठ देवैरपि सुदुर्लभम् । रविकुण्डे नरः स्नात्वा श्रद्धायुक्तो जितेंद्रियः

હે કુરુશ્રેષ્ઠ! આ આદ્ય પવિત્ર સ્થાન દેવતાઓને પણ અતિ દુર્લભ છે. જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાયુક્ત થઈ, ઇન્દ્રિયો જીતી, રવિકુંડમાં સ્નાન કરે છે…

Verse 59

तारयेत्स पितॄन्सर्वान्महानरकगानपि । श्रद्धया यः पिबेत्तोयं संतर्प्य पितृदेवताः

તે મહાન નરકોમાં પડેલા પિતરો સહિત સર્વ પિતૃઓને તારણ આપે છે. જે પિતૃદેવતાઓને તૃપ્ત કરીને શ્રદ્ધાથી આ જળ પીએ છે…

Verse 60

स्वल्पं वापि बहुवापि सर्वं कोटिगुणं भवेत् । सप्तम्यां रविवारेण ग्रहणं चंद्रसूर्ययोः

થોડું હોય કે ઘણું—બધું જ કરોડગણું બની જાય છે. સપ્તમી તિથિએ, રવિવારે, તથા ચંદ્ર-સૂર્યગ્રહણ સમયે…

Verse 61

रविकुण्डे च ये स्नाताः न ते वै गर्भगामिनः । सक्रांतौ च व्यतीपाते वैधृतेषु च पर्वसु

જે રવિકુંડમાં સ્નાન કરે છે તેઓ ફરી ગર્ભગામી થતા નથી (પુનર્જન્મથી મુક્ત થાય છે). વિશેષ કરીને સંક્રાંતિ, વ્યતીપાત, વૈધૃતિ તથા પર્વકાળોમાં…

Verse 62

पूर्णमास्याममावास्यां चतुर्द्दश्यां सितासिते । रविकुंडे च यः स्नातः क्रतुकोटिफलं लभेत्

પૂનમ, અમાસ, તેમજ શુક્લ અને કૃષ્ણ—બન્ને પક્ષની ચૌદશે—જે રવિકુંડમાં સ્નાન કરે છે, તે કરોડો યજ્ઞોના ફળને પામે છે.

Verse 63

पूजयेद्बकुलार्कं च एकचित्तेन मानवः । स याति परमं धाम स यावत्तपते रविः

જે મનુષ્ય એકાગ્ર ચિત્તે બકુલાર્કની પૂજા કરે છે, તે સૂર્ય જેટલો સમય તપે તેટલો પરમ ધામને પામે છે.

Verse 64

तस्य लक्ष्मीः स्थिरा नूनं लभते संततिं सुखम् । अरिवर्गः क्षयं याति प्रसादाच्च दिवस्पतेः

તેની લક્ષ્મી નિશ્ચયે સ્થિર થાય છે; તે સંતાન અને સુખ પામે છે. દિવસપતિ સૂર્યના પ્રસાદથી શત્રુવર્ગ ક્ષય પામે છે.

Verse 65

नाग्नेर्भयं हि तस्य स्यान्न व्याघ्रान्न च दंतिनः । न च सर्प्पभयं क्वापि भूतप्रेतादिभीर्नहि

તેને અગ્નિનો ભય નથી, વાઘનો ભય નથી, હાથીનો પણ ભય નથી; ક્યાંય સર્પનો ભય નથી, ભૂત-પ્રેતાદિનો પણ ભય નથી.

Verse 66

बालग्रहाश्च सर्वेऽपि रेवती वृद्धरेवती । ते सर्वे नाशमायांति बकुलार्क नमोस्तु ते

બાળગ્રહો બધા—રેવીતી અને વૃદ્ધરેવીતી સહિત—સર્વે નાશ પામે છે; હે બકુલાર્ક, તમને નમસ્કાર.

Verse 67

गावस्तस्य विवर्द्धंते धनं धान्यं तथैव च । अविच्छेदो भवेद्वंशो बकुलार्के नमस्कृते

તેની ગાયો વધે છે, ધન અને ધાન્ય પણ વધે છે; બકુલાર્કને નમસ્કાર કરવાથી વંશ અવિચ્છેદ રહે છે.

Verse 68

काकवन्ध्या च या नारी अनपत्या मृतप्रजा । वन्ध्या विरूपिता चैव विषकन्याश्च याः स्त्रियः

જે સ્ત્રી ‘કાક-વંધ્યા’ (મૃત શિશુ જ જનમાવતી) હોય, જે નિઃસંતાન હોય, જેના સંતાન મરી ગયા હોય, જે વંધ્યા હોય, જે વિરૂપ હોય, તથા જેને ‘વિષકન્યા’ કહેવામાં આવે—એવી સ્ત્રીઓ।

Verse 69

एवं दोषैः प्रमुच्यंते स्नात्वा कुण्डे च भूपते । सौभाग्यस्त्रीसुतांश्चैव रूपं चाप्नोति सर्वशः

હે રાજન! આ કુંડમાં સ્નાન કરવાથી તેઓ આવા દોષોથી મુક્ત થાય છે. તેઓ સર્વ રીતે સૌભાગ્ય, પતિ, પુત્રસંતાન અને રૂપલાવણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 70

व्याधिग्रस्तोपि यो मर्त्यः षण्मासाच्चैव मानवः । रविकुण्डे च सुस्नातः सर्वरोगात्प्रमुच्यते

રોગગ્રસ્ત મનુષ્ય પણ જો છ માસ સુધી રવિ-કુંડમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્નાન કરે, તો તે સર્વ રોગોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 71

नीलोत्सर्गविधिं यस्तु रविक्षेत्रे करोति वै । पितरस्तृप्तिमायांति यावदाभूतसंप्लवम्

જે રવિ-ક્ષેત્રમાં નિલોત્સર્ગવિધિ કરે છે, તેના પિતૃઓ મહાપ્રલય સુધી તૃપ્તિ પામે છે।

Verse 72

कन्यादानं च यः कुर्यादस्मिन्क्षेत्रे च पुत्रक । उद्वाहपरिपूतात्मा ब्रह्मलोके महीयते

હે પુત્રક! જે આ ક્ષેત્રમાં કન્યાદાન કરે છે, તે વિવાહ-સંસ્કારથી પરિશુદ્ધ આત્મા બની બ્રહ્મલોકમાં માન પામે છે।

Verse 73

धेनुदानं च शय्यां च विद्रुमं च हयं तथा । दासीमहिषीघण्टाश्च तिलं कांचनसंयुतम्

ગૌદાન, શય્યાદાન, વિદ્રુમ (મૂંગો) તથા અશ્વદાન; તેમજ દાસી, મહિષી, ઘંટાઓ અને સુવર્ણમિશ્રિત તિલદાન—આ બધાં અહીં પુણ્યદાયક દાનકર્મ તરીકે નિર્દિષ્ટ છે.

Verse 74

धेनुं तिलमयीं दद्यादस्मि न्क्षेत्रे च भारत । उपानहौ च छत्रं च शीतत्राणादिकं तथा

હે ભારત! આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં તિલમયી ધેનુનું દાન કરવું જોઈએ; તેમજ પાદુકા, છત્ર અને શીતથી રક્ષણ આપનાર અન્ય વસ્તુઓનું પણ દાન કરવું જોઈએ.

Verse 75

लक्षहोमं तथा रुद्रं रुद्रातिरुद्रमेव च । तस्मिन्स्थाने च यत्किंचिद्ददाति श्रद्धयान्वितः

લક્ષહોમ હોય, રુદ્રયાગ હોય કે રુદ્રાતિરુદ્ર-પૂજન હોય—તે સ્થાને શ્રદ્ધાસહિત જે કંઈ દાન કરવામાં આવે તે પરમ પુણ્યદાયક બને છે.

Verse 76

एकैकस्य फलं तात वक्ष्यामि शृणु तत्त्वतः । दानेन लभते भोगानिह लोके परत्र च

વત્સ! દરેકનું યથાર્થ ફળ હું કહું છું—તત્ત્વથી સાંભળ. દાનથી મનુષ્યને ઇહલોકમાં પણ અને પરલોકમાં પણ ભોગ-સમૃદ્ધિ મળે છે.

Verse 77

राज्यं च लभते मर्त्यः कृत्वोद्वाहं तु मानुषाः । जायातो धर्मकामार्थाः प्राप्यंते नात्र संशयः

વિવાહ કરીને ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશ કરનાર મનુષ્ય રાજ્યસમૃદ્ધિ અને સ્થિરતા મેળવે છે; અને પત્ની દ્વારા ધર્મ, કામ અને અર્થ પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 78

पूजाया लभते सौख्यं भवेज्जन्मनिजन्मनि । सप्तम्यां रवियुक्तायां बकुलार्कं स्मरेत्तु यः

પૂજાથી મનુષ્ય જન્મે જન્મે સુખ પામે છે. અને રવિવારથી યુક્ત સપ્તમીએ જે ‘બકુલાર્ક’નું સ્મરણ કરે, તેને વિશેષ પુણ્ય મળે છે.

Verse 79

ज्वरादेः शत्रुतश्चैव व्याधेस्तस्य भयं नहि

તેને તાવ વગેરેમાંથી, શત્રુઓમાંથી તથા રોગમાંથી કોઈ ભય રહેતો નથી.

Verse 80

युधिष्ठिर उवाच । बकुलार्केति वै नाम कथं जातं रवेर्मुने । एतन्मे वदतां श्रेष्ठ तत्त्वमाख्यातुमर्हसि

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે મુનિ, સૂર્યને ‘બકુલાર્ક’ નામ કેવી રીતે મળ્યું? હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને તેનું તત્ત્વ મને કહો.

Verse 81

व्यास उवाच । यदा संज्ञा च राजेंद्र सूर्यार्थंं चैकचेतसा । तेपे बकुलवृक्षाधः पत्युस्तेजः प्रशां तये

વ્યાસ બોલ્યા—હે રાજેન્દ્ર, જ્યારે સંજ્ઞાએ સૂર્યના હિતાર્થે એકાગ્રચિત્તે બકુલવૃક્ષ નીચે તપ કર્યું, તે પોતાના પતિના પ્રચંડ તેજને શાંત કરવા માટે હતું.

Verse 82

प्रादुर्भावं रवेर्दृष्ट्वा वडवा समजायत । अत्यंतं गोपतिः शांतो बकुलस्य समीपतः

સૂર્યના પ્રાદુર્ભાવને જોઈ તે વડવા (ઘોડી) બની ગઈ. અને બકુલવૃક્ષની નજીક ગોપતિ (સૂર્ય) અત્યંત શાંત અને પ્રશાંત થયા.

Verse 83

सुषुवे च तदा राज्ञी सुतौ दिव्यौ मनोहरौ । तेनास्य प्रथितं नाम बकुलार्केति वै रवेः

ત્યારે રાણીએ બે દિવ્ય અને મનોહર પુત્રોને જન્મ આપ્યો. તે પ્રસંગથી ત્યાં રવિ ‘બકુલાર્ક’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 84

यस्तत्र कुरुते स्नानं व्याधिस्तस्य न पीडयेत् । धर्ममर्थं च कामं च लभते नात्र संशयः

જે ત્યાં સ્નાન કરે છે તેને રોગ પીડતો નથી. તે ધર્મ, અર્થ અને કામ પ્રાપ્ત કરે છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 85

षण्मासात्सिद्धिमाप्नोति मोक्षं च लभते नरः । एतदुक्तं महाराज बकुलार्कस्य वैभवम्

છ માસમાં મનુષ્ય સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે અને મોક્ષ પણ પામે છે. હે મહારાજ, આ રીતે બકુલાર્કનું વૈભવ કહેલું છે.

Verse 97

सूर्यं दृष्ट्वा सदा संज्ञा स्वाक्षिसंयमनं व्यधात् । यतस्ततः सरोषोऽर्कः संज्ञां वचनमब्रवीत्

સંજ્ઞા સૂર્યને જોઈ હંમેશાં પોતાની આંખો સંયમમાં રાખતી. તે જોઈ ક્રોધિત અર્કે સંજ્ઞાને વચન કહ્યાં.