Adhyaya 10

Verse 1

सूत उवाच । विचित्रं शिवनिर्माणं विचित्र शिवचेष्टितम् । विचित्रं शिवमाहात्म्यं विचित्रं शिवभाषितम्

સૂત બોલ્યા—શિવનું સર્જન અદભુત છે, શિવની ચેષ્ટાઓ અદભુત છે; શિવનું માહાત્મ્ય અદભુત છે, અને શિવનાં વચનો પણ અદભુત છે।

Verse 2

विचित्रं शिवभक्तानां चरितं पापनाशनम् । स्वर्गापवर्गयोः सत्यं साधनं तद्ब्रवीम्यहम्

શિવભક્તોનું ચરિત્ર અદભુત છે; તે પાપનો નાશ કરે છે. સ્વર્ગ અને અપવર્ગ—બન્ને માટે તે જ સત્ય સાધન છે, એમ હું કહું છું।

Verse 3

अवंतीविषये कश्चिद्ब्राह्मणो मंदराह्वयः । बभूव विषयारामः स्त्रीजितो धनसंग्रही

અવન્તી પ્રદેશમાં મન્દર નામનો એક બ્રાહ્મણ હતો. તે વિષયસુખોમાં રત, સ્ત્રીઓના વશમાં પડેલો અને ધનસંગ્રહમાં આસક્ત બન્યો.

Verse 4

संध्यास्नापरित्यक्तो गंधमाल्यांबरप्रियः । कुस्त्रीसक्तः कुमार्गस्थो यथा पूर्वमजामिलः

તેણે સંધ્યાવંદન અને સ્નાન ત્યજી દીધાં; સુગંધ, પુષ્પમાળા અને ઉત્તમ વસ્ત્રોમાં પ્રીતિ રાખી. કુસ્ત્રીમાં આસક્ત થઈ કુમાર્ગે ઊભો રહ્યો—જેમ પૂર્વે અજામિલ.

Verse 5

स वेश्यां पिंगलां नाम रममाणो दिवानिशम् । तस्या एव गृहे नित्यमासीदविजितेंद्रियः

તે પિંગલા નામની વેશ્યასთან દિવસ-રાત રમતો રહ્યો. ઇન્દ્રિયો અજિત હોવાથી તે હંમેશાં તેના જ ઘરમાં રહેતો હતો.

Verse 6

कदाचित्सदने तस्यास्तस्मिन्निवसति द्विजे । ऋषभो नाम धर्मात्मा शिवयोगी समाययौ

એક વખત, તે દ્વિજ જ્યારે તેના ઘરમાં રહેતો હતો, ત્યારે ઋષભ નામના ધર્માત્મા શિવયોગી ત્યાં આવ્યા.

Verse 7

तमागतमभिप्रेक्ष्य मत्वा स्वं पुण्यमूर्जितम् । सा वेश्या स च विप्रश्च पर्यपूजयतामुभौ

તેમના આગમનને જોઈ અને પોતાનું પુણ્ય પ્રબળ થયું છે એમ માની, તે વેશ્યા અને તે બ્રાહ્મણ—બન્નેએ—શ્રદ્ધાપૂર્વક તેમનું પૂજન-સત્કાર કર્યું.

Verse 8

तमारोप्य महापीठे कंबलांबरसंभृते । प्रक्षाल्य चरणौ भक्त्या तज्जलं दधतुः शिरः

કંબળ અને વસ્ત્રથી સુસજ્જ મહાપીઠ પર તેમને બેસાડી, ભક્તિપૂર્વક તેમના ચરણ પ્રક્ષાળી, તે ચરણામૃતને મસ્તકે ધારણ કર્યું।

Verse 9

स्वागतार्घ्यनमस्कारैर्गंधपुष्पाक्षतादिभिः । उपचारैः समभ्यर्च्य भोजयामासतुर्मुदा

સ્વાગત, અર્ઘ્ય અને નમસ્કાર સાથે—ગંધ, પુષ્પ, અક્ષત વગેરે ઉપચારોથી તેમણે યથાવિધી પૂજન કર્યું અને આનંદથી તેમને ભોજન કરાવ્યું।

Verse 10

तं भुक्तवंतमाचांतं पर्यंके सुखसंस्तरे । उपवेश्य मुदा युक्तौ तांबूलं प्रत्ययच्छताम्

તેમણે ભોજન કરીને આચમન કર્યા પછી, સુખદ પથારીવાળા પલંગ પર આનંદથી બેસાડીને તેમને તાંબૂલ અર્પણ કર્યું।

Verse 11

पादसंवाहनं भक्त्या कुर्वंतौ दैवचो दितौ । कल्पयित्वा तु शुश्रूषां प्रीणयामासतुश्चिरम्

જાણે દૈવી પ્રેરણાથી, તે બંને ભક્તિપૂર્વક તેમના પાદસંવાહન કરતા રહ્યા; સેવા-શુશ્રૂષા ગોઠવીને તેમને લાંબા સમય સુધી પ્રસન્ન રાખ્યા।

Verse 12

एवं समर्चितस्ताभ्यां शिवयोगी महाद्युतिः । अतिवाह्य निशामेकां ययौ प्रातस्तदादृतः

આ રીતે તેમના દ્વારા યથાવિધી સન્માનિત મહાદ્યુતિ શિવયોગીએ ત્યાં એક રાત્રિ વિતાવી; અને પ્રાતઃકાળે મહા આદર પામી પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 13

एवं काले गतप्राये स विप्रो निधनं गतः । सा च वेश्या मृता काले ययौ कर्मार्जितां गतिम्

આ રીતે સમય લગભગ પૂર્ણ થતાં તે બ્રાહ્મણનું અવસાન થયું. અને યોગ્ય કાળે તે વેશ્યા પણ મરી ગઈ; બંનેએ પોતાના કર્મથી અર્જિત ગતિ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 14

स विप्रः कर्मणा नीतो दशार्णधरणीपतेः । वज्रबाहुकुटुंबिन्याः सुमत्या गर्भमास्थितः

કર્મના વશથી તે બ્રાહ્મણ દશાર્ણ દેશના નૃપતિના રાજ્યમાં લઈ જવાયો અને રાજા વજ્રબાહુના અંતઃપુરની મુખ્ય રાણી સુમતીના ગર્ભમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 15

तां ज्येष्ठपत्नीं नृपतेर्गर्भसंपदमाश्रिताम् । अवेक्ष्य तस्यै गरलं सपत्न्यश्छद्मना ददुः

રાજાની જેઠ રાણી ગર્ભસંપત્તિથી સમૃદ્ધ થઈ છે એમ જોઈને, સોપત્નીઓએ ઈર્ષ્યાથી છળપૂર્વક તેને વિષ આપ્યું.

Verse 16

सा भुक्त्वा गरलं घोरं न मृता दैवयोगतः । क्लेशमेव परं प्राप मरणादतिदुःसहम्

તેણે ઘોર વિષ ભક્ષણ કર્યું છતાં દૈવયોગે તે મરી નહીં; પરંતુ મૃત્યુ કરતાં પણ વધુ અસહ્ય એવો પરમ ક્લેશ તેને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 17

अथ काले समायाते पुत्रमे कमजीजनत् । क्लेशेन महता साध्वी पीडिता वरवर्णिनी

પછી સમય આવતાં, ઉત્તમ વર્ણવાળી તે સાધ્વી મહા પીડાથી પીડિત હોવા છતાં એક પુત્રને જન્મ આપ્યો.

Verse 18

स निर्दशो राजपुत्रः स्पृष्टपूर्वो गरेण यत् । तेनावाप महाक्लेशं क्रंदमानो दिवानिशम्

ગર્ભમાં જ વિષના સ્પર્શથી તે નિર્દોષ રાજપુત્ર મહાક્લેશમાં પડ્યો અને દિવસ-રાત નિરંતર રડતો રહ્યો.

Verse 19

तस्य बालस्य माता च सर्वांगव्रणपीडिता । बभूवतुरतिक्लिष्टौ गरयोगप्रभावतः

તે બાળકની માતા પણ સર્વાંગે વ્રણોથી પીડિત થઈ; વિષયોગના પ્રભાવથી માતા અને પુત્ર બંને અત્યંત ક્લેશિત બન્યા.

Verse 20

तौ राज्ञा च समानीतौ वैद्यैश्च कृतभेषजौ । न स्वास्थ्यमापतुर्यत्नैरनेकैर्योजितैरपि

રાજાએ તેમને બોલાવી લાવ્યા અને વૈદ્યોને ઔષધો કરાવ્યા; છતાં અનેક ઉપચાર અને પ્રયત્નો છતાં બંનેને સ્વાસ્થ્ય મળ્યું નહિ.

Verse 21

न रात्रौ लभते निद्रां सा राज्ञी विपुलव्यथा । स्वपुत्रस्य च दुःखेन दुःखिता नितरां कृशा

અતિશય વ્યથાથી વ્યાકુળ રાણી રાત્રે નિદ્રા મેળવી શકી નહિ; પુત્રના દુઃખથી દુઃખિત થઈ તે અત્યંત કૃશ બની ગઈ.

Verse 22

नीत्वैवं कतिचिन्मासान्स राजा मातृपुत्रकौ । जीवंतौ च मृतप्रायौ विलोक्यात्मन्यचिंतयत्

આ રીતે કેટલાંક મહિના વીતી ગયા પછી રાજાએ માતા-પુત્રને જીવતા હોવા છતાં મૃતપ્રાય જોઈ, મનમાં વ્યાકુલ થઈ વિચાર કર્યો.

Verse 23

एतौ मे गृहिणीपुत्रौ निरयादागताविह । अश्रांतरोगौ क्रंदंतौ निद्राभंगविधायिनौ

આ મારી ગૃહિણીના આ બે પુત્રો નરકમાંથી અહીં આવ્યા છે. અવિરત રોગથી પીડિત થઈ રડ્યા કરે છે અને મારી નિદ્રા વારંવાર ભંગ કરે છે.

Verse 24

अत्रोपायं करिष्यामि पापयोर्ध्रुवमेतयोः । मर्तुं वा जीवितुं वापि न क्षमौ पापभोगिनौ

અહીં હું આ બે પાપીઓ વિષે નિશ્ચિતપણે ઉપાય કરીશ. પાપફળ ભોગવનારા એ બંને ન તો મરવા યોગ્ય છે, ન તો જીવવા યોગ્ય।

Verse 25

इत्थं विनिश्चित्य च भूमिपालः सक्तः सपत्नीषु तदात्मजेषु । आहूय सूतं निजदारपुत्रौ निर्वापयामास रथेन दूरम्

આ રીતે નક્કી કરીને, સહપત્નીઓ અને તેમના પુત્રોમાં આસક્ત રાજાએ સારથીને બોલાવ્યો અને પોતાની પત્ની તથા પુત્રને રથમાં દૂર લઈ જઈને ત્યજી દીધા।

Verse 26

तौ सूतेन परित्यक्तौ कुत्रचिद्विजने वने । अवापतुः परां पीडां क्षुत्तृड्भ्यां भृशविह्वलौ

સારથીએ તેમને ક્યાંક એકાંત વનમાં ત્યજી દીધા પછી, ભૂખ અને તરસથી અત્યંત વ્યાકુળ થઈ તેઓએ પરમ પીડા ભોગવી।

Verse 27

सोद्वहंती निजं बालं निपतंती पदे पदे । निःश्वसंती निजं कर्म निंदंती चकिता भृशम्

પોતાના બાળકને ઉઠાવીને તે પગલે પગલે પડી જતી; ઊંડા શ્વાસ લેતી, પોતાના કર્મને ધિક્કારતી અને ભારે ભયથી કંપતી હતી.

Verse 28

क्वचित्कंटकभिन्नांगी मुक्तकेशी भयातुरा । क्वचिद्व्याघ्रस्वनैर्भीता क्वचिद्व्यालैरनुद्रुता

ક્યારેક કાંટાઓથી તેના અંગો વિખૂટા પડતા અને ભયથી વાળ છૂટા થઈ જતા; ક્યારેક વાઘોના ગર્જનથી તે ભીત થતી, અને ક્યારેક સર્પો તથા વન્ય પ્રાણીઓ તેને દોડાવતા।

Verse 29

भर्त्स्यमाना पिशाचैश्च वेतालैर्ब्रह्मराक्षसैः । महागुल्मेषु धावंती भिन्नपादा क्षुराश्मभिः

પિશાચો, વેતાલો અને બ્રહ્મરાક્ષસો દ્વારા ભર્ત્સિત થઈ પીડાતી તે ઘન ઝાડઝાંખરમાં દોડતી રહી; છરી જેવી તીક્ષ્ણ શિલાઓથી તેના પગ ફાટી ઘાયલ થયા।

Verse 30

सैवं घोरे महारण्ये भ्रमंती नृपगे हिनी । दैवात्प्राप्ता वणिङ्मार्गं गोवाजिनरसेवितम्

આ રીતે ભયંકર મહાવનમાં ભટકતી રાજપત્ની દૈવયોગે ગાયો, ઘોડા અને લોકો ચાલતા રહે તેવો વણિકોનો માર્ગ પ્રાપ્ત કરી।

Verse 31

गच्छंती तेन मार्गेण सुदूरमतियत्नतः । ददर्श वैश्यनगरं वहुस्त्रीनरसेवितम्

તે માર્ગે અત્યંત પ્રયત્નથી બહુ દૂર આગળ વધતી તેણે અનેક સ્ત્રી-પુરુષોથી ભરેલું એક વૈશ્યનગર જોયું।

Verse 32

तस्य गोप्ता महावैश्यो नगरस्य महाजनः । अस्ति पद्माकरो नाम राजराज इवापरः

તે નગરનો રક્ષક એક મહાવૈશ્ય, નગરનો મુખ્ય મહાજન હતો—પદ્માકર નામે, જાણે બીજો રાજાધિરાજ।

Verse 33

तस्य वैश्यपतेः काचिद्गृहदासी नृपांगनाम् । आयांती दूरतो दृष्ट्वा तदंतिकमुपाययौ

તે વૈશ્યપતિની એક ગૃહદાસીએ દૂરથી રાજપત્નીને આવતી જોઈ, તત્કાળ આગળ જઈ તેની નજીક પહોંચી તેને અંદર લઈ આવી.

Verse 34

सा दासी नृपतेः कांतां सपुत्रां भृशपीडिताम् । स्वयं विदितवृत्तांता स्वामिने प्रत्यदर्शयत्

તે દાસીએ સમગ્ર વૃત્તાંત જાણીને, અત્યંત પીડિત રાજકાંતા રાણીને પુત્રসহ પોતાના સ્વામી સમક્ષ રજૂ કરી.

Verse 35

स तां दृष्ट्वा विशां नाथो रुजार्त्तां क्लिष्टपुत्रकाम् । नीत्वा रहसि सुव्यक्तं तद्वृत्तांतमपृच्छत

તેણે તેણીને જોઈ વૈશ્યોના નાથએ તેણીને પીડાથી વ્યાકુળ અને પુત્રચિંતાથી ક્લિષ્ટ જાણીને, એકાંતમાં લઈ જઈ સ્પષ્ટ રીતે સમગ્ર વૃત્તાંત પૂછ્યો.

Verse 36

तया निवेदिताशेषवृत्तांतः स वणिक्पतिः । अहोकष्टमिति ज्ञात्वा निशश्वास मुहुर्मुहुः

તેણીએ સમગ્ર વૃત્તાંત નિવેદન કર્યા પછી તે વણિકપતિ બધું જાણી ‘અહો, કેટલું કષ્ટ!’ કહી વારંવાર ઊંડો શ્વાસ ભરવા લાગ્યો.

Verse 37

तामंतिके स्वगेहस्य संनिवेश्य रहोगृहे । वासोन्नपानशयनैर्मातृसाम्यमपूजयत्

તેણે તેણીને પોતાના ઘરના નજીક એકાંત કક્ષમાં વસાવી, વસ્ત્ર, અન્ન, પાન અને શય્યા આપી, માતા સમાન સન્માનથી પૂજ્યા સમાન આદર કર્યો.

Verse 38

तस्मिन्गृहे नृपवधूर्निवसंती सुरक्षिता । व्रणयक्ष्मादिरोगाणां न शांतिं प्रत्यपद्यत

તે ઘરમાં સુરક્ષિત રહીને પણ રાજવધૂને વ્રણ, યક્ષ્મા વગેરે રોગોમાંથી શાંતિ મળી નહિ; તે વ્યાધિઓ શમ્યાં નહિ।

Verse 39

ततो दिनैः कतिपयैः स बालो व्रणपीडितः । विलंघितभिषक्सत्त्वो ममार च विधेर्वशात्

પછી કેટલાંક દિવસોમાં તે બાળક વ્રણપીડાથી વ્યથિત થઈ, વૈદ્યોના સર્વ પ્રયત્નો અને સાધનો હોવા છતાં, વિધિના વશથી મરી ગયો।

Verse 40

मृते स्वतनये राज्ञी शोकेन महतावृता । मूर्च्छिता चापतद्भूमौ गजभग्नेव वल्लरी

પોતાના પુત્રના મૃત્યુએ રાણી મહાશોકથી ઘેરાઈ ગઈ; તે મૂર્છિત થઈ ધરતી પર પડી ગઈ, જાણે હાથીએ તોડી નાખેલી વેલ।

Verse 41

दैवात्संज्ञामवाप्याथ वाष्पक्लिन्नपयोधरा । सांत्विताऽपि वणिक्स्त्रीभिर्विललाप सुदुःखिता

દૈવયોગે તેને ફરી સંજ્ઞા આવી; તેના સ્તન આંસુઓથી ભીંજાયેલા હતા. વણિકની સ્ત્રીઓએ સાંત્વના આપી છતાં તે અત્યંત દુઃખથી વિલાપ કરતી રહી।

Verse 42

हा ताततात हा पुत्र हा मम प्राणरक्षक । हा राजकुलपूर्णेन्दो हा ममानंदवर्धन

“હા તાત, હા પુત્ર! હા મારા પ્રાણરક્ષક! હા રાજકુલના પૂર્ણચંદ્ર! હા મારા આનંદવર્ધક!”

Verse 43

इमामनाथां कृपणां त्वत्प्राणां त्यक्तवबांधवाम् । मातरं ते परित्यज्य क्व यातोऽसि नृपात्मज

હે રાજપુત્ર! જે માતા તારા જ પ્રાણે પ્રાણિત હતી, દીન, અનાથ અને બંધુવિહોણી બની રહી—તેને ત્યજીને તું ક્યાં ગયો છે?

Verse 44

इत्येभिरुदितैर्वाक्यैः शोकचिंताविवर्धकैः । विलपंतीं मृतापत्यां को नु सांत्वयितुं क्षमः

આવા શોક અને ચિંતા વધારતા વચનો બોલીને તે મૃતપુત્રા માતા વિલાપ કરવા લાગી; તેને સાંત્વના આપવા કોણ સમર્થ છે?

Verse 45

एतस्मिन्समये तस्या दुःखशोकचिकित्सकः । ऋषभः पूर्वमाख्यातः शिवयोगी समाययौ

એ જ સમયે તેના દુઃખ-શોકના વૈદ્ય સમાન, અગાઉ વર્ણવાયેલ શિવયોગી ઋષભ ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 46

स योगी वैश्यनाथेन सार्घहस्तेन पूजितः । तस्याः सकाशमगमच्छोचन्त्या इदमब्रवीत्

તે યોગી વૈશ્યનાથે અંજલિ હસ્તે પૂજ્યો; પછી શોકમાં રહેલી તેણી પાસે જઈને તેણે આ વચન કહ્યાં.

Verse 47

ऋषभ उवाच । अकस्मात्किमहो वत्से रोरवीषि विमूढधीः । को जातः कतमो लोके को मृतो वद सांप्रतम्

ઋષભ બોલ્યો—વત્સે! અચાનક કેમ આવી રીતે રડતી-ચીસો પાડે છે, તારી બુદ્ધિ કેમ મોહિત થઈ? આ લોકમાં કોણ જન્મ્યો, અને કોણ મર્યો—હમણાં કહો.

Verse 48

अमी देहादयो भावास्तोयफेनसधर्मकाः । क्वचिद्भ्रांतिः क्वचिच्छांतिः स्थितिर्भवति वा पुनः

આ દેહાદિ ભાવો જળના ફેન સમાન છે—ક્યારેક ભ્રમ, ક્યારેક શાંતિ; તો શાશ્વત સ્થિરતા ક્યાં?

Verse 49

अतोऽस्मिन्फेनसदृशे देहे पञ्चत्वमागते । शोकस्यानवकाशत्वान्न शोचंति विपश्चितः

અતએવ આ ફેનસમાન દેહ પંચતત્ત્વમાં લય પામે ત્યારે શોકને અવકાશ રહેતો નથી; તેથી વિદ્વાન શોક કરતા નથી.

Verse 50

गुणैर्भूतानि सृज्यंते भ्राम्यंते निजकर्मभिः । कालेनाथ विकृष्यंते वासनायां च शेरते

ગુણોથી જીવો સર્જાય છે, પોતાના કર્મોથી ભટકે છે; પછી કાળ તેમને ખેંચી લઈ જાય છે, અને તેઓ વાસનાઓમાં બંધાઈ રહે છે.

Verse 51

माययोत्पत्तिमायांति गुणाः सत्त्वादयस्त्रयः । तैरेव देहा जायंते जातास्तल्लक्षणाश्रयाः

માયાથી સત્ત્વાદિ ત્રિગુણો ઉત્પન્ન થાય છે; એ જ ગુણોથી દેહો જન્મે છે, અને જન્મ્યા પછી તે ગુણલક્ષણોને ધારણ કરે છે.

Verse 52

देवत्वं यानि सत्त्वेन रजसा च मनुष्यताम् । तिर्यक्त्वं तमसा जंतुर्वासनानुगतोवशः

સત્ત્વથી દેવત્વ મળે છે, રજસથી મનુષ્યત્વ; તમસથી જીવ તિર્યક્ યોનિમાં પડે છે—વાસનાઓના ખેંચાણે અશક્ત બની.

Verse 53

संसारे वर्तमानेस्मिञ्जंतुः कर्मानुबन्धनात् । दुर्विभाव्यां गतिं याति सुखदुःखमयीं मुहुः

આ સંસારમાં વર્તતો જીવ સ્વકર્મબંધનના કારણે વારંવાર દુર્વિચાર્ય એવી ગતિને પામે છે, જે સુખ-દુઃખમય છે.

Verse 54

अपि कल्पायुषां तेषां देवानां तु विपर्ययः । अनेकामयबद्धानां का कथा नरदेहिनाम्

કલ્પાયુ ધરાવતા દેવતાઓને પણ વિપરીતતા અને પતન આવે છે; તો અનેક રોગોથી બંધાયેલા નરદેહધારીઓની તો શું વાત!

Verse 55

केचिद्वदंति देहस्य कालमेव हि कारणम् । कर्म केचिद्गुणान्केचिद्देहः साधारणो ह्ययम्

કેટલાક કહે છે કે દેહનું કારણ માત્ર કાળ છે; કેટલાક કર્મને, કેટલાક ગુણોને કારણ માને છે—પર આ દેહ આ બધાનો સામાન્ય પરિણામ છે.

Verse 56

कालकर्मगुणाधानं पञ्चात्मकमिदं वपुः । जातं दृष्ट्वा न हृष्यंति न शोचंति मृतं बुधाः

કાળ, કર્મ અને ગુણોના આધારથી રચાયેલું આ શરીર પંચાત્મક છે; તેથી બુદ્ધિમાન જન્મ જોઈ હર્ષિત થતા નથી, મૃત્યુ જોઈ શોક કરતા નથી.

Verse 57

अव्यक्ते जायते जंतुरव्यक्ते च प्रलीयते । मध्ये व्यक्तवदाभाति जलबुद्बुदसन्निभः

જીવ અવ્યક્તમાંથી જન્મે છે અને અવ્યક્તમાં જ લય પામે છે; વચ્ચે તે વ્યક્ત જેવો દેખાય છે—જળના બબ્બલ સમાન.

Verse 58

यदा गर्भगतो देही विनाशः कल्पितस्तदा । दैवाज्जीवति वा जातो म्रियते सहसैव वा

જ્યારે દેહધારી ગર્ભમાં હોય અને તેનો વિનાશ કલ્પિત થાય, ત્યારે પણ દૈવવશ તે જીવિત રહી શકે; અને જન્મ્યા પછી પણ તે અચાનક મરી શકે.

Verse 59

गर्भस्था एव नश्यंति जातमात्रास्तथा परे । क्वचिद्युवानो नश्यंति म्रियंते केपि वार्धके

કેટલાક ગર્ભમાં જ નાશ પામે છે, કેટલાક જન્મતાની સાથે; ક્યાંક કેટલાક યુવાનીમાં નાશ પામે છે, અને કેટલાક વૃદ્ધાવસ્થામાં જ મૃત્યુ પામે છે.

Verse 60

यादृशं प्राक्तनं कर्म तादृशं विंदते वपुः । भुंक्ते तदनुरूपाणि सुखदुःखानि वै ह्यसौ

જેવું પૂર્વજન્મનું કર્મ હોય, એવું જ શરીર પ્રાપ્ત થાય; અને તે મુજબ તે નિશ્ચયે સુખ-દુઃખ ભોગવે છે.

Verse 61

मायानुभावेरितयोः पित्रोः सुरतसंभ्रमात् । देह उत्पद्यते कोपि पुंयोषित्क्लीबलक्षणः

માયાના પ્રભાવથી પ્રેરિત માતા-પિતાના સુરત-સમ્ભ્રમથી એક દેહ ઉત્પન્ન થાય છે; તેમાં પુરુષ, સ્ત્રી અથવા નપુંસકના લક્ષણો પ્રગટે છે.

Verse 62

आयुः सुखं च दुःख च पुण्यं पापं श्रुतं धनम् । ललाटे लिखितं धात्रा वहञ्जंतुः प्रजायते

આયુષ્ય, સુખ અને દુઃખ, પુણ્ય અને પાપ, વિદ્યા અને ધન—ધાતાએ લલાટે જે લખ્યું છે તે લઈને જ જીવ જન્મે છે.

Verse 63

कर्मणामविलंघ्यत्वात्कालस्याप्यनतिक्रमात् । अनित्यत्वाच्च भावानां न शोकं कर्तुमर्हसि

કર્મફળનું ઉલ્લંઘન થતું નથી, કાળનો પણ અતિક્રમ થતો નથી; અને સર્વ ભાવ અનિત્ય છે—અતએવ તારે શોક કરવો યોગ્ય નથી।

Verse 64

क्व स्वप्ने नियतं स्थैर्यमिंद्रजाले क्व सत्यता । क्व नित्यता शरन्मेघे क्व शश्वत्त्वं कलेवरे

સ્વપ્નમાં ક્યાં નિશ્ચિત સ્થિરતા? ઇન્દ્રજાળમાં ક્યાં સત્યતા? શરદ્-મેઘમાં ક્યાં નિત્યતા? અને દેહમાં ક્યાં શાશ્વતતા?

Verse 65

तव जन्मान्यतीतानि शतकोट्ययुतानि च । अजानंत्याः परं तत्त्वं संप्राप्तोऽयं महाश्रमः

તારા અસંખ્ય જન્મો—શતકોટિ અને અયુત—વીતી ગયા; પરમ તત્ત્વને ન જાણવાને કારણે આ મહાશ્રમ/ક્લેશ તને પ્રાપ્ત થયો છે।

Verse 66

कस्यकस्यासि तनया जननी कस्यकस्य वा । कस्यकस्यासि गृहिणी भवकोटिषु वर्त्तिनी

કરોડો ભવોમાં ફરતી તું—કેનાં દીકરી બની? કેનાં માતા બની? અને કેનાં ગૃહિણી (પત્ની) બની?

Verse 67

पञ्चभूतात्मको देहस्त्वगसृङ्मांसबन्धनः । मेदोमज्जास्थिनिचितो विण्मूत्रश्लेष्मभाजनम्

આ દેહ પંચભૂતમય છે; ચામડી, રક્ત અને માંસથી બંધાયેલો; મેદ, મજ્જા અને અસ્થિથી ભરેલો; અને વિષ્ઠા, મૂત્ર તથા શ્લેષ્મનું પાત્ર છે।

Verse 68

शरीरांतरमप्येतन्निजदेहोद्भवं मलम् । मत्त्वा स्वतनयं मूढे मा शोकं कर्तुमर्हसि

આ ‘બીજું શરીર’ પણ પોતાના દેહમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું મલમાત્ર છે. તેને પોતાનો પુત્ર માની, હે મોહગ્રસ્ત, શોક કરવો તને યોગ્ય નથી.

Verse 69

यदि नाम जनः कश्चिन्मृत्युं तरति यत्नतः । कथं तर्हि विपद्येरन्सर्वे पूर्वे विपश्चितः

જો માત્ર પ્રયત્નથી કોઈ મનુષ્ય મૃત્યુને પાર કરી શકતો હોત, તો પ્રાચીન કાળના બધા જ વિદ્વાનો કેવી રીતે નાશ પામ્યા હોત?

Verse 70

तपसा विद्यया बुद्ध्या मन्त्रौषधिरसायनैः । अतियाति परं मृत्युं न कश्चिदपि पंडितः

તપ, વિદ્યા, બુદ્ધિ, મંત્ર, ઔષધિ કે રસાયન—આ બધાથી પણ કોઈ પંડિત મૃત્યુને વટાવી શકતો નથી.

Verse 71

एकस्याद्य मृतिर्जंतोः श्वश्चान्यस्य वरानने । तस्मादनित्यावयवे न त्वं शोचितुमर्हसि

એક જીવનું મૃત્યુ આજે છે અને બીજાનું કાલે, હે સુન્દરમુખી. તેથી આ અનિત્ય અંગોવાળા દેહ માટે તું શોક ન કર.

Verse 72

नित्यं सन्निहितो मृत्युः किं सुखं वद देहिनाम् । व्याघ्रे पुरः स्थिते ग्रासः पशूनां किं नु रोचते

મૃત્યુ જ્યારે સદાય નજીક છે, ત્યારે દેહધારીઓને સુખ શું છે—કહો. સામે વાઘ ઊભો હોય ત્યારે પશુઓને ગ્રાસ શું રુચે?

Verse 73

अतो जन्मजरां जेतुं यदीच्छसि वरानने । शरणं व्रज सर्वेशं मृत्युंजयमुमापतिम्

અતએવ, હે સુમુખી! જો તું જન્મ અને જરાને જીતવા ઇચ્છે, તો સર્વેશ્વર—મૃત્યુઞ્જય, ઉમાપતિ—શિવની શરણમાં જા।

Verse 74

तावन्मृत्युभयं घोरं तावज्जन्मजराभयम् । यावन्नो याति शरणं देही शिवपदांबुजम्

જ્યાં સુધી દેહધારી શિવના પાદપદ્મોની શરણમાં નથી જતો, ત્યાં સુધી ભયંકર મૃત્યુભય અને જન્મ-જરાનો ભય રહે છે।

Verse 75

अनुभूयेह दुःखानि संसारे भृशदारुणे । मनो यदा वियुज्येत तदा ध्येयो महेश्वरः

અત્યંત કઠોર એવા આ સંસારમાં દુઃખો અનુભવીને, જ્યારે મન વૈરાગ્યથી વિમુખ થાય, ત્યારે મહેશ્વરનું ધ્યાન કરવું જોઈએ।

Verse 76

मनसा पिबतः पुंसः शिवध्यानरसामृतम् । भूयस्तृष्णा न जायेत संसारविषयासवे

જે પુરુષ મનથી શિવધ્યાનના રસામૃતને પીવે છે, તેને સંસારવિષયોના મદિરાસમાન આસવ માટે ફરી તૃષ્ણા થતી નથી।

Verse 77

विमुक्तं सर्वसंगैश्च मनो वैराग्ययंत्रितम् । यदा शिवपदे मग्नं तदा नास्ति पुनर्भवः

જ્યારે મન સર્વ આસક્તિઓથી મુક્ત થઈ વૈરાગ્યથી નિયંત્રિત બને અને શિવપદમાં લીન થાય, ત્યારે પુનર્જન્મ રહેતો નથી।

Verse 78

तस्मादिदं मनो भद्रे शिवध्यानैकसाधनम् । शोकमोहसमाविष्टं मा कुरुष्व शिवं भज

તેથી હે ભદ્રે! શિવધ્યાનના એકમાત્ર સાધનરૂપ આ મનને શોક અને મોહથી ગ્રસ્ત ન કર. શિવનું ભજન કર.

Verse 79

सूत उवाच । इत्थं सानुनयं राज्ञी बोधिता शिवयोगिना । प्रत्याचष्ट गुरोस्तस्य प्रणम्य चरणां बुजम्

સૂત બોલ્યા - તે શિવયોગી દ્વારા આ રીતે વિનયપૂર્વક સમજાવવામાં આવેલી રાણીએ ગુરુના ચરણકમળોમાં પ્રણામ કરીને પ્રત્યુત્તર આપ્યો.

Verse 80

राज्ञ्युवाच । भगवन्मृतपुत्रायास्त्यक्तायाः प्रियबन्धुभिः । महारोगातुराया मे का गतिर्मरणं विना

રાણી બોલી - હે ભગવન્! જેનો પુત્ર મૃત્યુ પામ્યો છે, જેને પ્રિય સ્વજનોએ ત્યજી દીધી છે અને જે મહારೋಗથી પીડિત છે, તેવી મારી મૃત્યુ વિના બીજી કઈ ગતિ છે?

Verse 81

अतोऽहं मर्तुमिच्छामि सहैव शिशुनाऽमुना । कृतार्थाहं यदद्य त्वामपश्यं मरणोन्मुखी

તેથી હું આ બાળકની સાથે જ મરવા ઈચ્છું છું. હું કૃતાર્થ છું કે આજે મૃત્યુના મુખમાં હોવા છતાં મેં આપના દર્શન કર્યા.

Verse 82

सूत उवाच । इति तस्या वचः श्रुत्वा शिवयोगी दयानिधिः । पूर्वोपकारं संस्मृत्य मृतस्यांतिकमाययौ

સૂત બોલ્યા - તેનાં વચનો સાંભળીને, દયાનિધિ શિવયોગીએ પૂર્વ ઉપકારનું સ્મરણ કરીને મૃત બાળકની પાસે ગયા.

Verse 83

स तदा भस्म संगृह्य शिवमन्त्राभिमंत्रितम् । विदीर्णे तन्मुखे क्षिप्त्वा मृतं प्राणैरयोजयत्

ત્યારે તેણે શિવમંત્રોથી અભિમંત્રિત પવિત્ર ભસ્મ એકત્ર કર્યું; બાળકનું ખુલેલું મુખ જોઈ તેમાં નાખીને મૃત દેહને ફરી પ્રાણવાયુ સાથે જોડ્યો।

Verse 84

स बालः संगतः प्राणैः शनैरुन्मील्य लोचने । प्राप्तपूर्वेन्द्रियबलो रुरोद स्तन्यकांक्षया

એ બાળક પ્રાણ સાથે ફરી જોડાઈ ધીમે ધીમે આંખો ખોલી; ઇન્દ્રિયોની પૂર્વ શક્તિ પ્રાપ્ત કરીને દૂધની ઇચ્છાથી રડી પડ્યો।

Verse 85

मृतस्य पुनरुत्थानं वीक्ष्य बालस्य विस्मिताः । जना मुमुदिरे सर्वे नगरेषु पुरोगमाः

મૃત બાળક ફરી ઊઠ્યું તે જોઈ બધા લોકો આશ્ચર્યચકિત થયા; નગરોના અગ્રગણ્ય નાગરિકો વિશેષ કરીને આનંદથી હર્ષિત થયા।

Verse 86

अथानंदभरा राज्ञी विह्वलोन्मत्तलोचना । जग्राह तनयं शीघ्रं बाष्पव्याकुललोचना

પછી આનંદથી ભરેલી રાણી, ભાવાવેશથી વ્યાકુળ અને ઉન્મત્ત નજરવાળી, આંસુઓથી ધૂંધળી દૃષ્ટિ સાથે, તરત જ પોતાના પુત્રને ઝપટે પકડી લીધી।

Verse 87

उपगुह्य तदा तन्वी परमानंदनिर्वृता । न वेदात्मानमन्यं वा सुषुप्तेव परिश्रमात्

ત્યારે તે સુકુમાર દેહવાળી રાણીએ તેને હૃદયે ચાંપીને પરમાનંદથી તૃપ્ત થઈ; પરિશ્રમથી સૂઈ ગયેલી જેવી, તેને ન પોતાનું ભાન રહ્યું ન બીજું કંઈ।

Verse 88

पुनश्च ऋषभो योगी तयोर्मातृकुमारयोः । विषव्रणयुतं देहं भस्मनैव परामृशत्

પછી ફરી યોગી ઋષભે માતા અને બાળકના વિષવ્રણયુક્ત દેહને એ જ ભસ્મથી સ્પર્શ કર્યો।

Verse 89

तौ च तद्भस्मना स्पृष्टौ प्राप्तदिव्यकलेवरौ । देवानां सदृशं रूपं दधतुः कांतिभूषितम्

તે ભસ્મના સ્પર્શથી તેઓ બંને દિવ્ય કલેવર પામ્યા અને દેવો સમાન, કાંતિથી શોભિત રૂપ ધારણ કર્યું।

Verse 90

संप्राप्ते त्रिदिवैश्वर्ये यत्सुखं पुण्यकर्मणाम् । तस्माच्छतगुणं प्राप सा राज्ञी सुखमुत्तमम्

ત્રિદિવના ઐશ્વર્યને પામેલા પુણ્યકર્મીઓનું જે સુખ હોય, તેનાથી સોગણું પરમ સુખ તે રાણીએ પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 91

तां पादयोर्निपतितामृषभः प्रेमविह्वलः । उत्थाप्याश्वासयामास दुःखैर्मुक्तामुवाच ह

તે તેમના ચરણોમાં પડી ગઈ; પ્રેમથી વ્યાકુળ ઋષભે તેને ઉઠાવી સાંત્વના આપી, અને દુઃખમુક્ત થયેલી તેને સંબોધી કહ્યું।

Verse 92

अयि वत्से महाराज्ञि जीवत्वं शाश्वतीः समाः । यावज्जीवसि लोकेस्मिन्न तावत्प्राप्स्यसे जराम्

“હે વત્સે, હે મહારાણી! તું શાશ્વત વર્ષો સુધી જીવ. આ લોકમાં તું જેટલું જીવશે, તેટલું જરા તને સ્પર્શ કરશે નહીં.”

Verse 93

एष ते तनयः साध्वि भद्रायुरिति नामतः । ख्यातिं यास्यति लोकेषु निजं राज्यमवाप्स्यति

હે સાધ્વી! આ તારો પુત્ર છે; નામે ભદ્રાયુ. તે લોકોમાં ખ્યાતિ પામશે અને પોતાનું યોગ્ય રાજ્ય ફરી પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 94

अस्य वैश्यस्य सदने तावत्तिष्ठ शुचिस्मिते । यावदेष कुमारस्ते प्राप्तविद्यो भविष्यति

હે શુચિસ્મિતે! આ વૈશ્યના ઘરમાં તેટલો સમય રહેજે, જ્યાં સુધી તારો આ કુમાર વિદ્યામાં સંપૂર્ણ પ્રવીણ ન બને.

Verse 95

सूत उवाच । इति तामृषभो योगी तं च राजकुमारकम् । संजीव्य भस्मवीर्येण ययौ देशान्यथेप्सितान्

સૂત બોલ્યા—આમ કહી યોગી ઋષભે પવિત્ર ભસ્મના પ્રભાવથી તે રાજકુમારને જીવિત કર્યો અને પછી ઇચ્છિત પ્રદેશોમાં પ્રસ્થાન કર્યું.