प्रस्थान-विरह-विलापः (Departure and Lament in Separation)
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા વર્ણવે છે કે એક બ્રાહ્મણી દેવીને એક વિશેષ વ્રતનું ઉપદેશ આપે છે અને મેના સાથે વાત કરીને દેવીની યાત્રા/પ્રસ્થાનની વ્યવસ્થા કરાવે છે. સૌ સંમતિ આપે છે, પરંતુ વિયોગ થતાં જ અતિ સ્નેહથી રડવું, વારંવાર આલિંગન અને કરુણ વિલાપ થાય છે. પાર્વતીનો પોતાનો વિલાપ વિશેષ રીતે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. શોક સર્વત્ર ફેલાય છે—શૈલપ્રિયા/શિવા અને અન્ય દેવપત્નીઓ મૂર્ચ્છિત થાય છે, બધી સ્ત્રીઓ રડે છે, અને યોગીશ્વર શિવ પણ દૂર જતા જતા અશ્રુ વહાવે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. હિમાલય પોતાના સંતાનો, મંત્રીઓ અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજებთან ઝડપથી આવી પાર્વતીને છાતીએ ચાંપીને ‘ક્યાં જઈ રહી છે?’ એમ વારંવાર પૂછે છે અને મોહ-શોકમાં ઢળી પડે છે. પછી જ્ઞાની અને કરુણ પુરોહિત અધ્યાત્મવિદ્યા દ્વારા સૌને સમજાવી ધૈર્ય આપે છે. પાર્વતી માતા-પિતા અને ગુરુને ભક્તિથી નમસ્કાર કરે છે; છતાં મહામાયા હોવા છતાં લોકાચાર મુજબ વારંવાર રડતી દેખાડવામાં આવે છે—આ પુરાણની રીત છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ सा ब्राह्मणी देव्यै शिक्षयित्वा व्रतञ्च तत् । प्रोवाच मेनामामन्त्र्य यात्रामस्याश्च कारय
બ્રહ્માએ કહ્યું— ત્યારબાદ તે બ્રાહ્મણીએ દેવીને તે વ્રત શીખવીને મેનાને બોલાવી કહ્યું; અને વિદાય લઈને દેવીના પ્રસ્થાન તથા યાત્રાની વ્યવસ્થા કરી.
Verse 2
तथास्त्विति च सम्प्रोच्य प्रेमवश्या बभूव सा । धृतिन्धृत्वाहूय कालीं विश्लेषविरहा कुला
“તથાસ્તુ” કહી તે પ્રેમવશ બની ગઈ. ધૈર્ય ધારણ કરીને તેણે કાળીનું આહ્વાન કર્યું; અને કુલવતી હોવા છતાં વિયોગ-વિરહથી પીડાઈ.
Verse 3
समाप्तोऽयं तृतीयः पार्वतीखण्डः
આ રીતે રુદ્રસંહિતામાં આવેલો તૃતીય ‘પાર્વતીખંડ’ સમાપ્ત થયો।
Verse 4
शैलप्रिया शिवा चापि मूर्च्छामाप शुचार्दिता । मूर्च्छाम्प्रापुर्देवपत्न्यः पार्वत्या रोदनेन च
શોકથી વ્યાકુળ શૈલપ્રિયા શિવા (પાર્વતી) મૂર્છિત થઈ ગઈ. અને પાર્વતીના રોદનથી દેવપત્નીઓ પણ મૂર્છા પામી ઢળી પડી.
Verse 5
सर्वाश्च रुरुदुर्नार्य्यस्सर्वमासीदचेतनम् । स्वयं रुरोद योगीशो गच्छन्कोन्य परः प्रभुः
બધી સ્ત્રીઓ રડી ઊઠી અને બધું જ જાણે અચેતન બની ગયું. પ્રસ્થાન કરતાં સ્વયં યોગીશ્વર પણ રડ્યા—તેમના સમાન બીજો પરમ પ્રભુ કોણ?
Verse 6
एतस्मिन्नन्तरे शीघ्रमाजगाम हिमालयः । ससर्वतनयस्तत्र सचिवैश्च द्विजैः परैः
આ વચ્ચે હિમાલય ત્વરિત ત્યાં આવી પહોંચ્યા—પોતાના સર્વ પુત્રો સાથે, તેમજ મંત્રીઓ અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજ ઋષિઓ સાથે.
Verse 7
स्वयं रुरोद मोहेन वत्सां कृत्वा स्ववक्षसि । क्व यासीत्येवमुच्चार्य शून्यं कृत्वा मुहुर्मुहुः
મોહથી વ્યાકુળ થઈ તે પોતે જ રડી પડી, વાછરડાને પોતાના વક્ષસ્થળે ચાંપીને. “ક્યાં ગઈ?” એમ વારંવાર બોલીને તે સ્થળને ફરી ફરી શૂન્ય સમાન કરી નાખતી હતી।
Verse 8
ततः पुरोहितो विप्रैरध्यात्मविद्यया सुखम् । सर्वान्प्रबोधयामास कृपया ज्ञानवत्तरः
પછી આધ્યાત્મવિદ્યામાં વધુ જ્ઞાનસંપન્ન પુરોહિતે બ્રાહ્મણ ઋષિઓ સાથે, કરુણાથી, અધ્યાત્મવિદ્યાના દ્વારા સૌને સુખપૂર્વક જાગૃત કરી ઉપદેશ આપ્યો।
Verse 9
ननाम पार्वती भक्त्या मातरम्पितरं गुरुम् । महामाया भवाचाराद्रुरोदोच्चैर्मुहुर्मुहुः
પાર્વતીએ ભક્તિપૂર્વક માતા, પિતા અને ગુરુજનોને પ્રણામ કર્યા. ત્યારબાદ ભવાચાર (સાંસારિક આસક્તિ)થી આવૃત મહામાયા વારંવાર ઊંચે સ્વરે રડી પડી।
Verse 10
पार्वत्या रोदनेनैव रुरुदुस्सर्वयोषितः । नितरां जननी मेना यामयो भ्रातरस्तथा
પાર્વતીના રોદનથી જ સર્વ સ્ત્રીઓ પણ રડી પડી. જનની મેના તો વધુ જ વિલાપ કરવા લાગી, અને તેમ જ યામજ—જોડિયા ભાઈઓ પણ રડ્યા।
Verse 11
पुनः पुनः शिवामाता यामयोऽन्याश्च योषितः । भ्रातरो जनकः प्रेम्णा रुरुदुर्बद्धसौहृदाः
વારંવાર શિવાની માતા, તેની સખીઓ અને અન્ય સ્ત્રીઓ રડી પડ્યાં; અને તેના ભાઈઓ તથા પિતાએ પણ ગાઢ સ્નેહથી બંધાઈ પ્રેમવશ વિલાપ કર્યો।
Verse 12
तदा विप्राः समागत्य बोधयामासुरादरात् । लग्नन्निवेदयामासुर्यात्रायास्सुखदम्परम्
ત્યારે બ્રાહ્મણો એકત્ર થઈ આદરપૂર્વક તેમને જાગૃત કરી જાણ કરવા લાગ્યા. તેમણે જણાવ્યું કે યાત્રા માટે પરમ સુખદ શુભ લગ્ન આવી પહોંચ્યું છે.
Verse 13
ततो हिमालयो मेनां धृत्वा धैर्य्यम्विवेकतः । शिबिकामानयामास शिवारोहणहेतवे
પછી હિમાલયે વિવેકપૂર્વક ધૈર્યથી મેનાને સંભાળી અને શિવા (પાર્વતી) લગ્નયાત્રા માટે આરોહણ કરે તે હેતુથી પાલકી મંગાવી.
Verse 14
शिवामारोहयामासुस्तत्र विप्राङ्गनाश्च ताम् । आशिषम्प्रददुस्सर्वाः पिता माता द्विजास्तथा
ત્યાં બ્રાહ્મણોની પત્નીઓએ શિવા (પાર્વતી)ને પાલકી પર આરોહણ કરાવ્યું. પછી પિતા, માતા અને બ્રાહ્મણો સહિત સૌએ તેને આશીર્વાદ આપ્યા.
Verse 15
महाराज्ञ्युपचारांश्च ददौ मेना गिरिस्तथा । नानाद्रव्यसमूहं च परेषान्दुर्लभं शुभम्
મેના અને તેમ જ ગિરિરાજ હિમાલયે મહારાણીયોગ્ય સર્વ ઉપચાર, સન્માન અને ભેટો અર્પણ કર્યા; તેમજ અન્યને દુર્લભ એવા શુભ, અનેક પ્રકારના કિંમતી દ્રવ્યોના સમૂહ પણ આપ્યા.
Verse 16
शिवा नत्वा गुरून्सर्वाञ् जनकं जननीन्तथा । द्विजान्पुरोहितं यामीस्त्रीस्तथान्या ययौ मुने
શિવા (પાર્વતી) એ સર્વ ગુરુઓ અને વડીલોને, તેમજ પિતા‑માતાને નમસ્કાર કર્યો. પછી બ્રાહ્મણો, કુલપુરોહિત અને ગૃહની પૂજ્ય સ્ત્રીઓને વંદન કરી, હે મુનિ, તે પ્રસ્થાન કરી ગઈ.
Verse 17
हिमाचलोऽपि ससुतोऽगच्छत्स्नेहवशी बुधः । प्राप्तस्तत्र प्रभुर्यत्र सामरः प्रीतिमावहन्
હિમાચલ પણ સ્નેહના વશમાં આવી, બુદ્ધિમાન બની પોતાની પુત્રી સાથે નીકળી પડ્યો. જ્યાં અમરો સહિત પ્રભુ આનંદ અને કૃપા વરસાવતા હતા, ત્યાં તે પહોંચી ગયો।
Verse 18
प्रीत्याभिरेभिरे सर्वे महोत्सवपुर स्सरम् । प्रभुम्प्रणेमुस्ते भक्त्या प्रशंसन्तोऽविशन्पुरीम्
આનંદથી ભરાઈ તેઓ બધા મહોત્સવની શ્રેષ્ઠ નગરી તરફ આગળ વધ્યા. ભક્તિથી પ્રભુને પ્રણામ કરીને, તેમની સ્તુતિ કરતા નગરીમાં પ્રવેશ્યા।
Verse 19
जातिस्मरां स्मारयामि नित्यं स्मरसि चेद्वद । लीलया त्वाञ्च देवेशि सदा प्राणप्रिया मम
હું તને નિત્ય તારા પૂર્વજન્મોની સ્મૃતિ કરાવું છું; જો તને યાદ આવે તો કહો. હે દેવેશી, લીલામાં પણ હું તને સ્મરું છું—તું સદા મારા પ્રાણપ્રિયા છે.
Verse 20
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्य स्वनाथस्याथ पार्वती । शङ्करस्य प्रिया नित्यं सस्मितोवाच सा सती
બ્રહ્માએ કહ્યું—પોતાના સ્વનાથ મહેશના વચન આમ સાંભળી, શંકરની નિત્ય પ્રિયા પાર્વતી, તે મંગલમયી સતી મંદ સ્મિત સાથે ઉત્તર બોલી.
Verse 21
पार्वत्युवाच । सर्वं स्मरामि प्राणेश मौनी भूतो भवेति च । प्रस्तावोचितमद्याशु कार्यं कुरु नमोऽस्तु ते
પાર્વતીએ કહ્યું—હે પ્રાણેશ, મને બધું સ્મરણ છે—તમે મૌન થયા હતા અને ‘એમ જ થાઓ’ એમ કહેવાયું હતું. હવે પ્રસંગોચિત કાર્ય વિલંબ વિના કરો; તમને નમસ્કાર.
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य प्रियावाक्यं सुधाधाराशतोपमम् । मुमुदेऽतीव विश्वेशो लौकिकाचारतत्परः
બ્રહ્માએ કહ્યું—અમૃતની સો ધારાઓ સમાન તે પ્રિય વચનો સાંભળી, લોકાચારનું પાલન કરનાર વિશ્વેશ્વર (શિવ) અત્યંત પ્રસન્ન થયા.
Verse 23
शिवः सम्भृतसम्भारो नानावस्तुमनोहरम् । भोजयामास देवश्च नारायणपुरोगमान्
ભગવાન શિવે સર્વ સામગ્રી ગોઠવી, નાનાવિધ મનોહર ભોજન પરોસ્યું અને નારાયણ (વિષ્ણુ) આગેવાન હોય એવા દેવતાઓને ભોજન કરાવ્યું.
Verse 24
तथान्यान्निखिलान्प्रीत्या स्वविवाहसमागतान् । भोजयामास सुरसमन्नम्बहुविधम्प्रभुः
એ જ રીતે પ્રભુએ પોતાના વિવાહમાં એકત્ર થયેલા અન્ય સર્વ મહેમાનોને પ્રેમપૂર્વક ભોજન કરાવ્યું અને અનેક પ્રકારનાં રસાળ તથા ઉત્તમ અન્ન પીરસ્યાં।
Verse 25
ततो भुक्त्वा च ते देवा नानारत्न विभूषिताः । सस्त्रीकास्सगणास्सर्वे प्रणेमुश्चंद्रशेखरम्
પછી ભોજન કરીને નાનારત્નાભૂષણોથી શોભિત થયેલા તે દેવો, પોતાની પત્નીઓ અને ગણો સહિત સર્વે ચંદ્રશેખર શિવને પ્રણામ કરવા લાગ્યા।
Verse 26
संस्तुत्य वाग्भिरिष्टाभिः परिक्रम्य मुदान्विताः । प्रशंसन्तो विवाहञ्च स्वधामानि ययुस्ततः
ઇચ્છિત અને યોગ્ય વચનોથી સ્તુતિ કરીને, આનંદપૂર્વક પરિક્રમા કરીને, વિવાહની પણ પ્રશંસા કરતાં તેઓ પછી પોતાના-પોતાના ધામે ગયા।
Verse 27
नारायणं मुने मां च प्रणनाम शिवस्स्वयम् । लौकिकाचारमाश्रित्य यथा विष्णुश्च कश्यपम्
હે મુને, શિવે સ્વયં નારાયણને અને મને પણ પ્રણામ કર્યો, લોકાચારનું અનુસરણ કરીને—જેમ વિષ્ણુ પણ કશ્યપને પ્રણામ કરે છે તેમ।
Verse 28
मयाश्लिष्याशिषन्दत्त्वा शिवस्य पुनरग्रतः । मत्वा वै तं परं ब्रह्म चक्रे च स्तुतिरुत्तमा
મેં આલિંગન કરીને આશીર્વાદ આપ્યા અને ફરી શિવના સમક્ષ આવી. તેમને જ પરમ બ્રહ્મ—બંધનાતીત પરમ પતિ—માનીને મેં ઉત્તમ સ્તુતિ કરી।
Verse 29
तमामन्त्र्य मया विष्णुस्साञ्जलिश्शिवयोर्मुदा । प्रशंसंस्तद्विवाहञ्च जगाम स्वालयम्परम्
આ રીતે મારા દ્વારા આદરપૂર્વક વિદાય અપાયા પછી, વિષ્ણુએ આનંદથી અંજલિ જોડીને શિવ–પાર્વતી સમક્ષ તેમના દિવ્ય વિવાહની પ્રશંસા કરી અને પોતાના પરમ ધામે પ્રસ્થાન કર્યું।
Verse 30
शिवोऽपि स्वगिरौ तस्थौ पार्वत्या विहरन्मुदा । सर्वे गणास्सुखं प्रापुरतीव स्वभजञ्छिवौ
શિવ પણ પોતાના પર્વત પર સ્થિર રહ્યા અને પાર્વતી સાથે આનંદથી વિહાર કરતા રહ્યા। સર્વ ગણોએ મહાસુખ પ્રાપ્ત કર્યું અને ભક્તિપૂર્વક શિવ–પાર્વતી દિવ્ય યુગલની સેવા કરી।
Verse 31
इत्येवङ्क थितस्तात शिवोद्वाहस्सुमंगलः । शोकघ्नो हर्षजनक आयुष्यो धनवर्द्धनः
આ રીતે, હે પ્રિય, ભગવાન શિવનો સુમંગલ વિવાહ વર્ણવાયો. તે શોકનો નાશ કરે છે, હર્ષ ઉત્પન્ન કરે છે, આયુષ્ય વધારે છે અને ધન-સમૃદ્ધિ વધારેછે।
Verse 32
य इमं शृणुयान्नित्यं शुचिस्तद्गतमानसः । श्रावयेद्वाथ नियमाच्छिवलोकमवाप्नुयात्
જે શુદ્ધ રહી મનને તેમાં લીન કરીને આ કથા નિત્ય સાંભળે છે, અથવા નિયમપૂર્વક તેનો પાઠ કરાવે છે—તે શિવલોકને પામે છે.
Verse 33
इदमाख्यानमाख्यातमद्भुतं मंगलायनम् । सर्वविघ्नप्रशमनं सर्वव्याधिविनाशनम्
આ અદ્ભુત અને મંગલમય આખ્યાન વર્ણવાયું છે. તે સર્વ વિઘ્નોનું શમન કરે છે અને સર્વ વ્યાધિઓનો નાશ કરે છે.
Verse 34
यशस्यं स्वर्ग्यमायुष्यं पुत्रपौत्रकरम्परम् । सर्वकामप्रदं चेह भुक्तिदं मुक्तिदं सदा
આ યશ આપનારું, સ્વર્ગપ્રદ અને આયુષ્યવર્ધક છે. તે પુત્ર-પૌત્રોની ઉત્તમ પરંપરા આપે છે; આ લોકમાં જ સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે અને સદા ભોગ તથા મોક્ષ—બન્ને આપે છે.
Verse 35
अपमृत्युप्रशमनं महाशान्तिकरं शुभम् । सर्वदुस्स्वप्नप्रशमनं बुद्धिप्रज्ञादिसाधनम्
આ અપમૃત્યુનું શમન કરે છે, મહાશાંતિ આપે છે અને અતિ શુભ છે. તે સર્વ દુઃસ્વપ્નો દૂર કરે છે તથા બુદ્ધિ, પ્રજ્ઞા વગેરેની સિદ્ધિ માટે સાધન બને છે.
Verse 36
शिवोत्सवेषु सर्वेषु पठितव्यम्प्रयत्नतः । शुभेप्सुभिर्जनैः प्रीत्या शिवसन्तोषकारणम्
શિવના સર્વ ઉત્સવોમાં આનું પઠન પ્રયત્નપૂર્વક કરવું જોઈએ. શુભ ઇચ્છનાર જનોએ પ્રેમભક્તિથી પઠન કરવું—કારણ કે આ ભગવાન શિવના સંતોષનું કારણ છે.
Verse 37
पठेत्प्रतिष्ठाकाले तु देवादीनां विशेषतः । शिवस्य सर्वकार्यस्य प्रारम्भे च सुप्रीतितः
દેવાદિની પ્રતિષ્ઠાકાળે વિશેષ કરીને આનું પાઠ કરવો; તેમજ શ્રીશિવસંબંધિત સર્વ કાર્યના આરંભે ભક્તિપૂર્વક પાઠ કરવાથી શિવ પરમ પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 38
शृणुयाद्वा शुचिर्भूत्वा चरितं शिवयोश्शिवम् । सिध्यन्ति सर्वकार्याणि सत्यं सत्यं न संशयः
અથવા શુચિ બની શિવ-પાર્વતીનું મંગલમય ચરિત્ર શ્રવણ કરવું; તેથી સર્વ કાર્ય સિદ્ધ થાય છે—સત્ય, સત્ય જ; કોઈ સંશય નથી।
Verse 55
इति श्रीशिवमहापुराणे ब्रह्मनारदसंवादे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे शिवकैलासगमनवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના બ્રહ્મા-નારદ સંવાદમાં, દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના તૃતીય પાર્વતીખંડમાં ‘શિવકૈલાસગમનવર્ણન’ નામનો પંચપંચાશમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
A pivotal departure/journey (yātrā) following the Devī’s vrata instruction, triggering separation-lament: Pārvatī, her family (Menā, Himālaya), devapatnīs, and even Śiva (as Yogīśa) display intense grief, after which a purohita consoles them through adhyātma-vidyā.
The episode dramatizes viraha as a spiritual catalyst: affect becomes a theological signal of Śakti’s movement in the world, while adhyātma-vidyā re-centers the community from emotional collapse to spiritual understanding—showing how māyā and grace operate together.
Pārvatī is explicitly framed as Mahāmāyā; Śiva appears as Yogīśa; Kālī is invoked/mentioned in the separation context; and the devapatnīs function as a collective devotional body responding to Śakti’s departure.