पार्वत्याः तपः—हिमालयादिभिः उपदेशः / Pārvatī’s Austerity and Counsel from Himālaya and Others

Verse 1

गतेषु तेषु सूर्येषु सखीभिः परिवारिता । तपस्तेपे तदधिकं परमार्थसुनिश्चया

જ્યારે તે દિવસો વીતી ગયા, ત્યારે સખીઓથી ઘેરાયેલી તે, પરમાર્થમાં દૃઢ નિશ્ચય કરીને, વધુ કઠોર તપ કરવા લાગી।

Verse 2

हिमालयस्तदागत्य पार्वतीं कृतनिश्चयाम् । सभार्यस्ससुतामात्य उवाच परमेश्वरीम्

ત્યારે હિમાલય દૃઢનિશ્ચયવાળી પાર્વતી પાસે આવ્યો. પત્ની, પુત્રી અને મંત્રીઓসহ તેણે તે પરમેશ્વરી દેવીને સંબોધી કહ્યું.

Verse 3

हिमालय उवाच । मा खिद्यतां महाभागे तपसानेन पार्वती । रुद्रो न दृश्यते बाले विरक्तो नात्र संशयः

હિમાલય બોલ્યા—હે મહાભાગ્યવતી પાર્વતી, આ તપસ્યાથી ખેદ ન કર. હે બાળે, રુદ્ર સહેલાઈથી દર્શન આપતા નથી; તેમાં શંકા નથી—તે વિરક્ત છે.

Verse 4

त्वं तन्वी सुकुमारांगी तपसा च विमोहिता । भविष्यसि न संदेहस्सत्यं सत्यं वदामि ते

હે તન્વી, હે સુકુમારાંગી! તપસ્યામાં સંપૂર્ણ લીન હોવા છતાં તું નિશ્ચયે સિદ્ધિ પામશે; તેમાં શંકા નથી. હું તને સત્ય—સત્ય જ—કહું છું.

Verse 5

तस्मादुत्तिष्ठ चैहि त्वं स्वगृहं वरवर्णिनि । किं तेन तव रुद्रेण येन दग्धः पुरा स्मरः

અતએવ ઊઠ અને પોતાના ઘેર પાછી આવ, હે સુંદરવર્ણિની. જેણે પૂર્વે સ્મરને ભસ્મ કર્યો તે રુદ્રથી તને શું લાભ?

Verse 6

अतो हि निर्विकार त्वात्त्वामादातुं वरां हराः । नागमिष्यति देवेशि तं कथं प्रार्थयिष्यसि

હે દેવેશી, હર નિર્વિકાર અને અપરિવર્તનીય હોવાથી તને વધૂરૂપે સ્વીકારવા તે પોતે આવશે નહીં. તો પછી તું તેને કેવી રીતે પ્રાર્થના કરી શકીશ?

Verse 7

गगनस्थो यथा चंद्रो ग्रहीतुं न हि शक्यते । तथैव दुर्गमं शंभुं जानीहि त्वमिहानघे

જેમ આકાશમાં સ્થિત ચંદ્રને પકડી શકાય નહીં, તેમ જ હે અનઘે! અહીં જાણ—શંભુ (ભગવાન શિવ) દુર્ગમ છે; સામાન્ય ઇન્દ્રિયો અને મનની પકડથી પર, માત્ર સાચી ભક્તિ અને સમ્યક્ જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 8

ब्रह्मोवाच । तथैव मेनया चोक्ता तथा सह्याद्रिणा सती । मेरुणा मंदरेणैव मैनाकेन तथैव सा

બ્રહ્માએ કહ્યું—એ જ રીતે મેનાએ સતીને ઉપદેશ આપ્યો; તેમજ સહ્ય પર્વતે પણ. પછી મેરુએ, મંદરે અને એ જ રીતે મૈનાકે પણ તેને સમજાવ્યું।

Verse 9

एवमन्यैः क्षितिभैश्च क्रौंचादिभिरनातुरा । तथैव गिरिजा प्रोक्ता नानावादविधायिभिः

એ જ રીતે અન્ય પર્વતરાજાઓએ પણ—ક્રૌંચ વગેરે, જે ક્લેશરહિત હતા—ગિરિજાને નાનાવિધ તર્કો અને વિવિધ ઉપદેશો કરીને સમજાવી।

Verse 10

ब्रह्मोवाच । एवं प्रोक्ता यदा तन्वी सा सर्वैस्तपसि स्थिता । उवाच प्रहसंत्येव हिमवंतं शुचिस्मिता

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે કહેવામાં આવ્યા છતાં, જ્યારે તે તન્વી સર્વ પ્રકારના તપમાં અડગ રહી, ત્યારે શুচિસ્મિતા—પવિત્ર, મૃદુ સ્મિત સાથે—હિમવંતને હસતાં હસતાં બોલી।

Verse 11

पार्वत्युवाच । पुरा प्रोक्तं मया तात मातः किं विस्मृतं त्वया । अधुनापि प्रतिज्ञां च शृणुध्वं मम बांधवाः

પાર્વતીએ કહ્યું—હે પ્રિય, મેં પૂર્વે જે કહ્યું હતું, હે માતા, શું તું ભૂલી ગઈ? હજી પણ મારી પ્રતિજ્ઞા સાંભળો, હે મારા બંધુઓ।

Verse 12

विरक्तोसौ महादेवो येन दग्धा रुषा स्मरः । तं तोषयामि तपसा शंकरं भक्तवत्सलम्

તે વૈરાગ્યશીલ મહાદેવ છે, જેમના ક્રોધથી સ્મર (કામદેવ) ભસ્મ થયો. ભક્તવત્સલ શંકરને હું તપસ્યા વડે પ્રસન્ન કરું છું।

Verse 13

सर्वे भवंतो गच्छंतु स्वं स्वं धाम प्रहर्षिताः । भविष्यत्येव तुष्टोऽसौ नात्र कार्य्या विचारणा

તમામે આનંદિત થઈ પોતાના-પોતાના ધામે જાઓ. તે નિશ્ચયે તુષ્ટ થશે; તેમાં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી।

Verse 14

दग्धो हि मदनो येन येन दग्धं गिरेर्वनम् । तमानयिष्ये चात्रैव तपसा केव लेन हि

જેણે મદન (કામદેવ) ને દગ્ધ કર્યો અને જેના દ્વારા આ પર્વતનું વન પણ દગ્ધ થયું, તે શંકરને હું અહીં જ માત્ર તપસ્યા વડે પોતાના પાસે લાવીશ।

Verse 15

तपोबलेन महता सुसेव्यो हि सदाशिवः । जानीध्वं हि महाभागास्सत्यं सत्यं वदामि वः

મહાન તપોબળથી સદાશિવ નિશ્ચયે અડગ ભક્તિથી સેવ્ય અને પૂજ્ય છે. હે મહાભાગ્યો, આ જાણો—હું તમને સત્ય જ, સત્ય જ કહું છું.

Verse 16

आभाष्य चैवं गिरिजा च मेनकां मैनाकबंधुं पितरं हिमालयम् । तूष्णीं बभूवाशु सुभाषिणी शिवा समंदरं पर्वतराजबालिका

આ રીતે કહી ગિરિજાએ મેનકા, મામા મૈનાક અને પિતા હિમાલયને સંબોધ્યા. ત્યારબાદ સુભાષિણી શિવા—પર્વતરાજની કન્યા—સમુદ્ર જેવી ગંભીર બની તત્ક્ષણે મૌન થઈ ગઈ.

Verse 17

जग्मुस्तथोक्ताः शिवया हि पर्वता यथागतेनापि विचक्षणास्ते । प्रशंसमाना गिरिजा मुहुर्मुहुस्सुविस्मिता हेमनगेश्वराद्याः

શિવાએ એમ કહ્યે પછી તે વિવેકી પર્વતરાજાઓ જેમ આવ્યા હતા તેમ જ માર્ગે પાછા ગયા. હેમનગેશ્વર આદિ અત્યંત વિસ્મિત થઈ વારંવાર ગિરિજાની સ્તુતિ કરતા રહ્યા.

Verse 19

तपसा महता तेन तप्तमासीच्चराचरम् । त्रैलोक्यं हि मुनिश्रेष्ठ सदेवासुरमानुषम्

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તે મહાન તપથી ચલ-અચલ સર્વ જગત તપ્ત થયું હોય તેમ બન્યું. દેવ, અસુર અને માનવો સહિત ત્રિલોક તેના તાપથી અત્યંત પીડિત થયું.

Verse 20

तदा सुरासुराः सर्वे यक्षकिन्नरचारणाः । सिद्धास्साध्याश्च मुनयो विद्याधरमहोरगाः

ત્યારે સર્વ દેવો અને અસુરો, યક્ષ-કિન્નર-ચારણ; સિદ્ધ-સાધ્ય; મુનિઓ, વિદ્યાધરો અને મહોરગો—બધા ત્યાં એકત્ર થયા.

Verse 21

सप्रजापतयश्चैव गुह्यकाश्च तथापरे । कष्टात् कष्टतरं प्राप्ताः कारणं न विदुः स्म तत्

પ્રજાપતિઓ, ગુહ્યકો તથા અન્ય સત્તાઓ પણ દુઃખથીયે વધુ કઠોર આપત્તિમાં પડ્યા; છતાં તે વિપત્તિનું સાચું કારણ તેઓ જાણી શક્યા નહીં।

Verse 22

सर्वे मिलित्वा शक्राद्या गुरुमामंत्र्य विह्वलाः । सुमेरौ तप्तसर्वांगा विधिं मां शरणं ययुः

ત્યારે શક્ર (ઇન્દ્ર) આદિ સર્વ દેવો એકત્ર થયા. વ્યાકુળ થઈ તેમણે ગુરુને વિનયપૂર્વક વિદાય માંગી; અને સુમેરુ પર તપથી દગ્ધ સર્વાંગ લઈને, વિધાતા બ્રહ્મા એવા મને શરણ ગયા।

Verse 23

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तुतीये पार्वतीखंडे पार्वतीसांत्वनशिवदेवदर्शनवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી શિવમહાપુરાણની બીજી રુદ્ર સંહિતાના ત્રીજા પાર્વતી ખંડમાં 'પાર્વતી સાંત્વના અને શિવ દર્શન વર્ણન' નામનો તેવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

Verse 24

देवा ऊचुः । त्वया सृष्टमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम् । संतप्तमति कस्माद्वै न ज्ञातं कारणं विभो

દેવોએ કહ્યું—હે સર્વવ્યાપી વિભો! તમારા દ્વારા જ આ સમગ્ર ચરાચર જગત સર્જાયું છે; છતાં તે દુઃખતાપથી દગ્ધ છે. તેનું કારણ ખરેખર કેમ અજ્ઞાત છે?

Verse 26

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषामहं स्मृत्वा शिवं हृदा । विचार्य मनसा सर्वं गिरिजायास्तपः फलम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—તેમના વચનો સાંભળી મેં હૃદયમાં ભગવાન શિવનું સ્મરણ કર્યું; અને મનમાં સર્વ વિચાર કરીને ગિરિજાના તપનું ફળ શું હશે તે વિચાર્યું.

Verse 27

दग्धं विश्वमिति ज्ञात्वा तैः सर्वैरिह सादरात् । हरये तत्कथयितुं क्षीराब्धिमगमं द्रुतम्

સમગ્ર વિશ્વ દગ્ધ થયું છે એમ જાણી, તેઓ સૌ આદરપૂર્વક તે વાત હરિને કહેવા માટે ત્વરિત ક્ષીરાબ્ધિ તરફ ગયા।

Verse 28

तत्र गत्वा हरिं दृष्ट्वा विलसंतं सुखासने । सुप्रणम्य सुसंस्तूय प्रावोचं सांजलिः सुरैः

ત્યાં જઈ સુખાસન પર આનંદથી વિરાજમાન હરિને જોઈ, મેં ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કર્યો, સુંદર સ્તુતિ કરી અને દેવતાઓની સામે હાથ જોડીને કહ્યું।

Verse 29

त्राहि त्राहि महाविष्णो तप्तान्नश्शरणागतान् । तपसोग्रेण पार्वत्यास्तपत्याः परमेण हि

‘રક્ષા કરો, રક્ષા કરો, હે મહાવિષ્ણુ! અમે દગ્ધ થઈ શરણ આવ્યા છીએ; કારણ કે પાર્વતીના પરમ ઉગ્ર તપથી તપની તાપજ્વાળા પ્રચંડ બની છે.’

Verse 30

इत्याकर्ण्य वचस्तेषामस्मदादि दिवौकसाम् । शेषासने समाविष्टोऽस्मानुवाच रमेश्वरः

અમારા આદિ સ્વર્ગવાસીઓનાં વચનો સાંભળી, શેષાસન પર બિરાજમાન રમેશ્વરે અમને પ્રતિઉત્તર આપ્યો।

Verse 31

विष्णुरुवाच । ज्ञातं सर्वं निदानं मे पार्वती तपसोद्य वै । युष्माभिस्सहितस्त्वद्य व्रजामि परमेश्वरम्

વિષ્ણુએ કહ્યું—આજે પાર્વતીના તપસ્યાનું સર્વ કારણ અને હેતુ મને જાણી પડ્યું છે; તેથી તમારાં સૌ સાથે હું હવે પરમેશ્વર શિવ પાસે જાઉં છું।

Verse 32

महादेवं प्रार्थयामो गिरिजाप्रापणाय तम् । पाणिग्रहार्थमधुना लोकानां स्वस्तयेऽमराः

અમે અમર દેવગણ હવે મહાદેવને પ્રાર્થના કરીએ છીએ કે ગિરિજાને તેઓ વિવાહમાં પ્રાપ્ત થાય—તેઓ તેનું પાણિગ્રહણ કરે—સર્વ લોકના કલ્યાણ અને સ્વસ્તિ માટે।

Verse 34

तस्माद्वयं गमिष्यामो यत्र रुद्रो महाप्रभुः । तपसोग्रेण संयुक्तोऽद्यास्ते परममंगलः

અતએવ ચાલો, જ્યાં મહાપ્રભુ રુદ્ર આજે ઘોર તપસ સાથે સંયુક્ત થઈ નિવાસ કરે છે—સ્વરૂપથી જ પરમ મંગલમય।

Verse 35

ब्रह्मोवाच । विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्व ऊचुस्सुरादयः । महाभीता हठात् क्रुद्धाद्दग्धुकामात् लयंकरात्

બ્રહ્માએ કહ્યું—વિષ્ણુના તે વચન સાંભળી દેવો વગેરે સૌ બોલ્યા. અચાનક ક્રોધિત, સર્વને દહન કરવા ઇચ્છુક, પ્રલયકારક એવા ભયંકરથી તેઓ અત્યંત ભીત થયા।

Verse 36

देवा ऊचुः । महाभयंकरं क्रुद्धं कालानलसमप्रभम् । न यास्यामो वयं सर्वे विरूपाक्षं महाप्रभम्

દેવોએ કહ્યું—તે અતિ ભયંકર, ક્રોધિત અને કાલાગ્નિ સમાન તેજસ્વી છે. અમે સૌ તે મહાપ્રભુ વિરূপાક્ષ પાસે નહીં જઈએ।

Verse 37

यथा दग्धः पुरा तेन मदनो दुरतिक्रमः । तथैव क्रोधयुक्तो नः स धक्ष्यति न संशयः

જેમ પૂર્વે તેણે દુર્જેય મદનને દહન કરી ભસ્મ કર્યો હતો, તેમ જ ક્રોધયુક્ત થઈ તે આપણને પણ દહન કરશે—એમાં સંશય નથી.

Verse 38

ब्रह्मोवाच तदाकर्ण्य वचस्तेषां शक्रादीनां रमेश्वरः । सांत्वयंस्तान्सुरान्सर्वान्प्रोवाच स हरिर्मुने

બ્રહ્માએ કહ્યું: ઇન્દ્ર આદિ દેવોના વચન સાંભળી, લક્ષ્મીપતિ હરિએ સર્વ દેવોને સાંત્વના આપી, હે મુનિ, પછી તે બોલ્યો.

Verse 39

हरिरुवाच । हे सुरा मद्वचः प्रीत्या शृणुतादरतोऽखिलाः । न वो धक्ष्यति स स्वामी देवानां भयनाशनः

હરિએ કહ્યું: હે દેવો, તમે બધા પ્રીતિપૂર્વક મારા વચન આદરથી સાંભળો. દેવોના ભયને નાશ કરનાર તે સ્વામી તમને દહન નહીં કરે.

Verse 40

तस्माद्भवद्भिर्गंतव्यं मया सार्द्धं विचक्षणैः । शंभुं शुभकरं मत्वा शरणं तस्य सुप्रभो

અતએવ હે વિવેકીજનોએ, તમે સૌ મારી સાથે જાઓ. શંભુને શુભદાતા માનીને, હે સુપ્રભો, તેની શરણાગતિ સ્વીકારો.

Verse 41

शिवं पुराणं पुरुषमधीशं वरेण्यरूपं हि परं पुराणम् । तपोजुषाणां परमात्मरूपं परात्परं तं शरणं व्रजामः

અમે તે પરાત્પર શિવની શરણાગતિ લઈએ છીએ—જે આદિપુરુષ, અધીશ્વર, વરેનીય રૂપવાળો છે; જે પરમ પુરાણ-તત્ત્વ છે; તપમાં રત જન માટે પરમાત્મસ્વરૂપ છે.

Verse 42

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तास्तदा देवा विष्णुना प्रभवि ष्णुना । जग्मुस्सर्वे तेन सह द्रष्टुकामाः पिनाकिनम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—ત્યારે પ્રભાવશાળી વિષ્ણુએ આમ કહ્યે પછી, પિનાકધારી ભગવાન શિવના દર્શન કરવા ઇચ્છતા બધા દેવો તેમના સાથે ગયા।

Verse 43

प्रथमं शैलपुत्र्यास्तत्तपो द्रष्टुं तदाश्रमम् । जग्मुर्मार्गवशात्सर्वे विष्ण्वाद्यस्सकुतूहलाः

પ્રથમ શૈલપુત્રી (પાર્વતી)ના તપને જોવા ઇચ્છીને, વિષ્ણુ આદિ સર્વ દેવગણ કૌતૂહલથી ભરાઈ માર્ગાનુસાર તે આશ્રમ તરફ ગયા.

Verse 44

पार्वत्यास्तु तपो दृष्ट्वा तेजसा व्यापृतास्तदा । प्रणेमुस्तां जगद्धात्रीं तेजोरूपां तपः स्थिताम्

પાર્વતીનું તપ જોયા પછી તેઓ તેના તેજથી વ્યાપ્ત થઈ ગયા. ત્યારબાદ જગદ્ધાત્રી, તેજોરૂપા, તપમાં સ્થિત તે દેવીને તેમણે પ્રણામ કર્યા.

Verse 45

प्रशंसंतस्तपस्तस्यास्साक्षात्सिद्धितनोस्सुराः । जग्मुस्तत्र तदा ते च यत्रास्ते वृषभध्वजः

તેના તપની પ્રશંસા કરતાં, જાણે પ્રત્યક્ષ સિદ્ધિસ્વરૂપ દેહ ધરાવતા તે દેવગણ ત્યારે ત્યાં ગયા જ્યાં વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવ વિરાજમાન હતા.

Verse 46

तत्र गत्वा च ते देवास्त्वां मुने प्रैषयंस्तदा । पश्यतो दूरतस्तस्थुः कामभस्मकृतोहरात्

ત્યાં જઈને, હે મુને, તે દેવોએ ત્યારે તમને આગળ મોકલ્યા. અને કામને ભસ્મ કરનાર હર (શિવ)થી દૂર રહી, જોતા જોતા તેઓ દૂર ઊભા રહ્યા.

Verse 47

नारद त्वं शिवस्थानं तदा गत्वाऽभयस्सदा । शिवभक्तो विशेषेण प्रसन्नं दृष्टवान् प्रभुम्

હે નારદ, તે સમયે તું શિવસ્થાને ગયો અને સદા નિર્ભય રહ્યો. વિશેષ રીતે શિવભક્ત બનીને તું પ્રસન્ન, કૃપામય પ્રભુ શિવના દર્શન કર્યા.

Verse 48

पुनरागत्य यत्नेन देवानाहूय तांस्ततः । निनाय शंकरस्थानं तदा विष्ण्वादिकान्मुने

પછી ફરી પાછો આવી પ્રયત્નપૂર્વક દેવતાઓને બોલાવ્યા; અને હે મુને, ત્યારબાદ વિષ્ણુ આદિને શંકરના પવિત્ર સ્થાને લઈ ગયો.

Verse 49

अथ विष्ण्वादयस्सर्वे तत्र गत्वा शिवं प्रभुम् । ददृशुस्सुखमासीनं प्रसन्नं भक्तवत्सलम्

ત્યારે વિષ્ણુ આદિ સર્વ દેવો ત્યાં જઈ પ્રભુ શિવને જોયા—જે સુખપૂર્વક આસનસ્થ, પ્રસન્ન અને ભક્તવત્સલ હતા.

Verse 50

योगपट्टस्थितं शंभुं गणैश्च परिवारितम् । तपोरूपं दधानं च परमेश्वररूपिणम्

તેઓએ યોગપટ્ટ સાથે યોગાસનમાં સ્થિત શંભુને જોયા, ગણોથી પરિચિત—તપોરূপ ધારણ કરનાર અને પરમેશ્વર-સ્વરૂપ।

Verse 51

ततो विष्णुर्मयान्ये च सुरसिद्धमुनीश्वराः । प्रणम्य तुष्टुवुस्सूक्तैर्वेदोपनिषदन्वितैः

ત્યારબાદ વિષ્ણુ, હું (બ્રહ્મા), તેમજ દેવો, સિદ્ધો અને મહર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠોએ પ્રણામ કરીને વેદ-ઉપનિષદસમન્વિત સૂક્તોથી (શિવની) સ્તુતિ કરી।