Adhyaya 15

Verse 1

भीष्म उवाच । किं कृतं ब्रह्मणा ब्रह्मन्प्रेष्य वाराणसीपुरीम् । जनार्दनेन किं कर्म शंकरेण च यन्मुने

ભીષ્મ બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણ! બ્રહ્માએ વારાણસીપુરીમાં (કોઈને) મોકલીને શું કર્યું? અને હે મુનિ! જનાર્દન (વિષ્ણુ) તથા શંકર (શિવ) એ કયું કર્મ કર્યું?

Verse 2

कथं यज्ञः कृतस्तेन कस्मिंस्तीर्थे वदस्व मे । के सदस्या ऋत्विजश्च सर्वांस्तान्प्रब्रवीहि मे

મને કહો—તેણે તે યજ્ઞ કેવી રીતે કર્યો અને કયા તીર્થમાં? સભાસદો અને ઋત્વિજ (યાજકો) કોણ હતા? તે બધાનું વર્ણન મને કરો.

Verse 3

के देवास्तर्पितास्तेन एतन्मे कौतुकं महत् । पुलस्त्य उवाच । श्रीनिधानं पुरं मेरोः शिखरे रत्नचित्रितम्

‘તે કર્મથી કયા દેવતાઓ તૃપ્ત થયા?’ આ મારી મોટી જિજ્ઞાસા છે. પુલસ્ત્ય બોલ્યા—મેરુના શિખર પર રત્નોથી વિભૂષિત ‘શ્રીનિધાન’ નામનું એક નગર છે.

Verse 4

अनेकाश्चर्यनिलयंबहुपादपसंकुलम् । विचित्रधातुभिश्चित्रं स्वच्छस्फटिकनिर्मलम्

તે અનેક અદ્ભુતોનું નિવાસસ્થાન હતું, અનેક વૃક્ષોથી ભરેલું; નાનાવિધ ધાતુઓથી વિચિત્ર, અને સ્વચ્છ સ્ફટિક સમાન નિર્મળ હતું.

Verse 5

लतावितानशोभाढ्यं शिखिशब्दविनादितम् । मृगेन्द्ररववित्रस्त गजयूथसमाकुलम्

તે લતાવિતાનોની શોભાથી સમૃદ્ધ હતું, મોરોના નાદથી ગુંજતું હતું; અને સિંહના ગર્જનથી ભયભીત હાથીઓના ઝુંડોથી વ્યાકુલ હતું.

Verse 6

निर्झरांबुप्रपातोत्थ शीकरासारशीतलम् । वाताहततरुव्रात प्रसन्नापानचित्रितम्

પર્વતીય ઝરણાના પ્રપાતમાંથી ઊઠતા સૂક્ષ્મ છાંટાના શીતલ સ્પર્શથી તે સ્થાન શીતળ હતું; પવનથી હલતા વૃક્ષસમૂહ અને નિર્મળ, મનોહર જળપ્રવાહોથી તે અતિ ચિત્રમય દેખાતું હતું।

Verse 7

मृगनाभिवरामोद वासिताशेषकाननम् । लतागृहरतिश्रान्त सुप्तविद्याधराध्वगम्

સમગ્ર વનપ્રદેશ શ્રેષ્ઠ મૃગનાભિ (કસ્તૂરી)ની સુગંધથી સુવાસિત હતો; અને લતાગૃહોમાં રતિવિહારથી થાકેલા વિદ્યાધર યાત્રિકો ત્યાં નિદ્રામાં લીન હતા।

Verse 8

प्रगीतकिन्नरव्रात मधुरध्वनिनादितम् । तस्मिन्ननेकविन्यास शोभिताशेषभूमिकम्

કિન્નરોના ગાનસમૂહની મધુર ધ્વનિથી તે ગુંજતું હતું; અને તેમાં દરેક ભૂમિસ્તર તથા પ્રાંગણ અનેક વિન્યાસો અને અલંકારોથી શોભિત હતું।

Verse 9

वैराजं नाम भवनं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तत्र दिव्यांगनोद्गीत मधुरध्वनि नादिता

પરમેષ્ઠી બ્રહ્માનું ‘વૈરાજ’ નામનું ભવન છે; ત્યાં દિવ્યાંગનાઓના ગાનથી મધુર, મનોહર ધ્વનિ સતત ગુંજતી રહે છે।

Verse 10

पारिजाततरूत्पन्न मंजरीदाममालिनी । रत्नरश्मिसमूहोत्थ बहुवर्णविचित्रिता

પારિજાત વૃક્ષમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી પુષ્પમંજરીઓની દામમાલા હતી; રત્નકિરણોના પ્રવાહથી તે દીપ્ત હતી અને અનેક વર્ણોની અદ્ભુત વૈચિત્ર્યથી શોભિત હતી।

Verse 11

विन्यस्तस्तंभकोटिस्तु निर्मलादर्शशोभिता । अप्सरोनृत्यविन्यास विलासोल्लासलासिता

તે સભા સુવ્યવસ્થિત સ્તંભપંક્તિઓથી અલંકૃત હતી અને નિર્મળ દર્પણસમાન તેજથી શોભિત હતી. અપ્સરાઓના નૃત્યવિન્યાસની લીલામય છટાથી તે આનંદભર્યા પ્રકાશે ઝળહળી ઊઠી.

Verse 12

बह्वातोद्यसमुत्पन्नसमूहस्वननादिता । लयतालयुतानेक गीतवादित्र शोभिता

ઘણા વાદ્યોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા સંમિશ્ર નાદથી તે સભા ગુંજતી હતી. લય-તાળથી યુક્ત અનેક ગીતો અને વાદ્યપ્રસ્તુતિઓથી તે શોભિત હતી.

Verse 13

सभा कांतिमती नाम देवानां शर्मदायिका । ऋषिसंघसमायुक्ता मुनिवृंदनिषेविता

દેવોને સુખ-શાંતિ આપનાર ‘કાંતિમતી’ નામની સભા હતી. તે ઋષિસંઘોથી યુક્ત અને મુનિવૃંદ દ્વારા સતત સેવિત હતી.

Verse 14

द्विजातिसामशब्देन नादिताऽऽनंददायिनी । तस्यां निविष्टो देवेशस्संध्यासक्तः पितामहः

દ્વિજોના સામગાનના શબ્દોથી તે આનંદદાયિની સભા ગુંજતી હતી. તેમાં દેવેશ પિતામહ બ્રહ્મા સંધ્યા-વિધિમાં આસક્ત થઈને આસનસ્થ હતા.

Verse 15

ध्यायति स्म परं देवं येनेदं निर्मितं जगत् । ध्यायतो बुद्धिरुत्पन्ना कथं यज्ञं करोम्यहम्

જેણે આ જગત રચ્યું તે પરમ દેવનું તેઓ ધ્યાન કરતા હતા. ધ્યાનમાં જ તેમની બુદ્ધિમાં વિચાર ઉદ્ભવ્યો—“હું યજ્ઞ કેવી રીતે કરું?”

Verse 16

कस्मिन्स्थाने मया यज्ञः कार्यः कुत्र धरातले । काशीप्रयागस्तुंगा च नैमिषं शृंखलं तथा

હે પ્રભુ! ધરતી પર હું યજ્ઞ ક્યાં કરું—કાશીમાં, પ્રયાગમાં, તુંગા તટે, નૈમિષારણ્યમાં કે શૃંખલા તીર્થમાં?

Verse 17

कांची भद्रा देविका च कुरुक्षेत्रं सरस्वती । प्रभासादीनि तीर्थानि पृथिव्यामिह मध्यतः

કાંચી, ભદ્રા અને દેવિકા; કુરુક્ષેત્ર તથા સરસ્વતી; અને પ્રભાસ આદિ તીર્થો—આ બધાં તીર્થો પૃથ્વીના મધ્ય પ્રદેશમાં સ્થિત છે.

Verse 18

क्षेत्राणि पुण्यतीर्थानि संति यानीह सर्वशः । मदादेशाच्च रुद्रेण कृतान्यन्यानि भूतले

અહીં સર્વત્ર જે પુણ્યક્ષેત્રો અને પવિત્ર તીર્થો છે, તેમજ ધરતી પર અન્ય જે તીર્થો રચાયા—તે પણ મારા આદેશથી રુદ્રે સ્થાપ્યાં છે.

Verse 19

यथाहं सर्वदेवेषु आदिदेवो व्यवस्थितः । तथा चैकं परं तीर्थमादिभूतं करोम्यहम्

જેમ હું સર્વ દેવોમાં આદિદેવ રૂપે પ્રતિષ્ઠિત છું, તેમ જ હું સ્વભાવથી આદિભૂત એવું એક પરમ તીર્થ સર્જું છું.

Verse 20

अहं यत्र समुत्पन्नः पद्मं तद्विष्णुनाभिजम् । पुष्करं प्रोच्यते तीर्थमृषिभिर्वेदपाठकैः

જ્યાં હું પ્રગટ થયો—વિષ્ણુની નાભિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું તે કમળ—તેને વેદપાઠક ઋષિઓએ ‘પુષ્કર’ નામનું તીર્થ કહ્યું છે.

Verse 21

एवं चिंतयतस्तस्य ब्रह्मणस्तु प्रजापतेः । मतिरेषा समुत्पन्ना व्रजाम्येष धरातले

આ રીતે વિચાર કરતાં પ્રજાપતિ બ્રહ્માના મનમાં આ નિશ્ચય ઉત્પન્ન થયો—“હવે હું ધરાતલ પર જઈશ.”

Verse 22

प्राक्स्थानं स समासाद्य प्रविष्टस्तद्वनोत्तमम् । नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम्

પૂર્વ પ્રદેશે પહોંચી તેઓ તે ઉત્તમ વનમાં પ્રવેશ્યા; તે વન નાનાવિધ વૃક્ષો અને લતાઓથી ભરેલું અને અનેક પુષ્પોથી શોભિત હતું.

Verse 23

नानापक्षिरवाकीर्णं नानामृगगणाकुलम् । द्रुमपुष्पभरामोदैर्वासयद्यत्सुरासुरान्

તે વન નાનાં નાનાં પક્ષીઓના કલરવથી ભરેલું અને વિવિધ મૃગસમૂહોથી વ્યાપ્ત હતું; વૃક્ષોના પુષ્પભારની સુગંધથી તે દેવો અને અસુરોને પણ સુવાસિત કરતું હતું.

Verse 24

बुद्धिपूर्वमिव न्यस्तैः पुष्पैर्भूषितभूतलम् । नानागंधरसैः पक्वापक्वैश्च षडृतूद्भवैः

ભૂમિતલ જાણે વિચારપૂર્વક ગોઠવેલા પુષ્પોથી અલંકૃત લાગતું હતું; અને ત્યાં ષડૃતુમાંથી ઉત્પન્ન નાનાં ગંધ-રસવાળા, કેટલાક પક્વ કેટલાક અપક્વ, અનેક ઉપજ ભરપૂર હતી.

Verse 25

फलैः सुवर्णरूपाढ्यैर्घ्राणदृष्टिमनोहरैः । जीर्णं पत्रं तृणं यत्र शुष्ककाष्ठफलानि च

ત્યાં સુવર્ણસમાન રૂપવાળા, સુગંધ અને દૃષ્ટિને મનોહર એવા ફળો હતા; અને ત્યાં જ જીર્ણ પાંદડાં, તૃણ, તેમજ સૂકાં કાઠાં અને સૂકાં ફળો પણ હતાં.

Verse 26

बहिः क्षिपति जातानि मारुतोनुग्रहादिव । नानापुष्पसमूहानां गंधमादाय मारुतः

જાણે પવનના અનुग્રહથી ઉત્પન્ન થયેલું બધું બહાર ફેંકાઈ જાય; અને પવન અનેક પ્રકારના પુષ્પસમૂહોની સુગંધ લઈને આગળ વધે છે।

Verse 27

शीतलो वाति खं भूमिं दिशो यत्राभिवासयन् । हरितस्निग्ध निश्छिद्रैरकीटकवनोत्कटैः

ત્યાં શીતળ પવન આકાશ અને ધરતીમાં વહેતો દિશાઓને વ્યાપે છે; અને તે પ્રદેશ હરિત, સ્નિગ્ધ, અખંડ તથા કીટક-રહિત ઘન વનો વડે ભરેલો છે।

Verse 28

वृक्षैरनेकसंज्ञैर्यद्भूषितं शिखरान्वितैः । अरोगैर्दर्शनीयैश्च सुवृत्तैः कैश्चिदुज्ज्वलैः

તે અનેક પ્રકારના નામવાળા વૃક્ષોથી શોભિત હતું, ઊંચા શિખરોવાળું; તે વૃક્ષો નિરોગ, દર્શનીય, સુઘડ અને ક્યાંક ક્યાંક તેજસ્વી લાગતા।

Verse 29

कुटुंबमिव विप्राणामृत्विग्भिर्भाति सर्वतः । शोभंते धातुसंकाशैरंकुरैः प्रावृता द्रुमाः

તે સર્વત્ર ઋત્વિજોથી યુક્ત વિપ્રોના કુટુંબ સમાન તેજસ્વી લાગતું; અને ધાતુ સમાન ઝગમગતા અંકુરોથી ઢંકાયેલા વૃક્ષો અતિ શોભતા હતા।

Verse 30

कुलीनैरिव निश्छिद्रैः स्वगुणैः प्रावृता नराः । पवनाविद्धशिखरैः स्पृशंतीव परस्परम्

જેમ કુલીન જન નિર્દોષ સ્વગુણોથી આવૃત હોય તેમ તે નર જણાતા; અને પવનથી હલતા શિખરવાળા પર્વતોની જેમ જાણે પરસ્પર સ્પર્શ કરતા હોય તેમ લાગતું।

Verse 31

आजिघ्रंती वचाऽन्योन्यं पुष्पशाखावतंसकाः । नागवृक्षाः क्वचित्पुष्पैर्द्रुमवानीरकेसरैः

તેઓ પરસ્પર સુગંધિત વચાને સૂંઘતા, પુષ્પિત શાખાઓના અવતંસ ધારણ કરતા; અને ક્યાંક ક્યાંક નાગવૃક્ષો પુષ્પોથી, જાણે વૃક્ષકેસર-ગુચ્છોથી, અલંકૃત થઈ શોભતા હતા।

Verse 32

नयनैरिव शोभंते चंचलैः कृष्णतारकैः । पुष्पसंपन्नशिखराः कर्णिकारद्रुमाः क्वचित्

ક્યાંક કર્ણિકાર વૃક્ષો, જેમના શિખરો પુષ્પોથી સમૃદ્ધ હતા, ચંચલ કૃષ્ણ-તારકાવાળા નેત્રોની જેમ ઝગમગતા શોભતા હતા।

Verse 33

युग्मयुग्माद्विधा चेह शोभन्त इव दंपती । सुपुष्पप्रभवाटोपैस्सिंदुवार द्रुपंक्तयः

અહીં સિંદુવાર વૃક્ષોની પંક્તિઓ જોડે જોડે ગોઠવાયેલી હતી; સુંદર પુષ્પોથી ઉત્પન્ન વૈભવના આડંબરે તે દંપતિઓની જેમ શોભતી હતી।

Verse 34

मूर्तिमत्य इवाभांति पूजिता वनदेवताः । क्वचित्क्वचित्कुंदलताः सपुष्पाभरणोज्वलाः

પૂજિત વનદેવતાઓ જાણે મૂર્તિમાન થઈ પ્રગટ થયા હોય તેમ લાગતા; અને ક્યાંક ક્યાંક કુંડળ જેવી લતાઓ પુષ્પાભરણોથી તેજસ્વી દેખાતી હતી।

Verse 35

दिक्षु वृक्षेषु शोभंते बालचंद्रा इवोच्छ्रिताः । सर्जार्जुनाः क्वचिद्भान्ति वनोद्देशेषु पुष्पिताः

દિશાદિશામાં વૃક્ષો ઊંચા ઊઠીને બાલચંદ્રની જેમ ઝગમગતા હતા; અને ક્યાંક ક્યાંક વનપ્રદેશોમાં પુષ્પિત સર્જ અને અર્જુન વૃક્ષો તેજથી શોભતા હતા।

Verse 36

धौतकौशेयवासोभिः प्रावृताः पुरुषा इव । अतिमुक्तकवल्लीभिः पुष्पिताभिस्तथा द्रुमाः

ધોયેલા રેશમી વસ્ત્રોથી ઢંકાયેલા પુરુષો જેવા તે વૃક્ષો દેખાતા હતા; અને અતિમુક્તકની ફૂલેલી વેલીઓથી પણ તેઓ તેમ જ શોભિત હતા।

Verse 37

उपगूढा विराजंते स्वनारीभिरिव प्रियाः । अपरस्परसंसक्तैः सालाशोकाश्च पल्लवैः

પોતાની સ્ત્રીઓથી આલિંગિત પ્રિય પતિઓ જેવા તેઓ નજીકથી ગૂંથાઈ તેજસ્વી લાગતા; અને શાલ તથા અશોક વૃક્ષોના પલ્લવો પરસ્પર જોડાઈ શોભતા હતા।

Verse 38

हस्तैर्हस्तान्स्पृशंतीव सुहृदश्चिरसंगताः । फलपुष्पभरानम्राः पनसाः सरलार्जुनाः

જાણે હાથથી હાથ સ્પર્શ કરે તેમ, દીર્ઘકાળના મિત્રોની જેમ તેઓ નજીક ઊભા હતા—પનસ, સરલ અને અર્જુન વૃક્ષો—ફળ-ફૂલના ભારથી નમેલા।

Verse 39

अन्योन्यमर्चयंतीव पुष्पैश्चैव फलैस्तथा । मारुतावेगसंश्लिष्टैः पादपास्सालबाहुभिः

જાણે ફૂલો અને ફળોથી પરસ્પર અર્ચના કરતા હોય; પવનના વેગથી આલિંગિત, શાલ સમા બાહુ ધરાવતા તે વૃક્ષો એકબીજાને ચાંપીને હતા।

Verse 40

अभ्याशमागतं लोकं प्रतिभावैरिवोत्थिताः । पुष्पाणामवरोधेन सुशोभार्थं निवेशिताः

નજીક આવતા લોકોને જોઈ તેઓ જાણે પરસ્પર સ્પર્ધામાં ઊભા થયા; અને ફૂલોના ઢગલા-પાંખડીઓ ગોઠવી, વિશેષ શોભા માટે તેઓ સ્થાપિત હતા।

Verse 41

वसंतमहमासाद्य पुरुषान्स्पर्द्धयंति हि । पुष्पशोभाभरनतैः शिखरैर्वायुकंपितैः

વસંત આવતાં તે વૃક્ષો જાણે પુરુષો સાથે સ્પર્ધા કરે છે; પુષ્પશોભાના ભારથી તેમના શિખરો નમેલા અને પવનથી કંપિત થાય છે।

Verse 42

नृत्यंतीव नराः प्रीताः स्रगलंकृतशेखराः । शृंगाग्रपवनक्षिप्ताः पुष्पावलियुता द्रुमाः

માળાઓથી શોભિત શિરો ધરાવતા આનંદિત પુરુષો જાણે નૃત્ય કરતા હોય; અને પર્વતશિખરો ઉપરથી વહેતા પવનથી હલાવાયેલા, પુષ્પપંક્તિઓથી ભરેલા વૃક્ષો પણ તેમ જ ડોલે છે।

Verse 43

सवल्लीकाः प्रनृत्यंति मानवा इव सप्रियाः । स्वपुष्पनतवल्लीभिः पादपाः क्वचिदावृताः

લતાઓથી આવૃત વૃક્ષો પ્રિયાસહ માનવોની જેમ નૃત્ય કરતા જણાય છે; અને ક્યાંક ક્યાંક પોતાના જ પુષ્પભારથી નમેલી લતાઓ વડે તેઓ ઢંકાઈ જાય છે।

Verse 44

भांति तारागणैश्चित्रैः शरदीव नभस्तलम् । द्रुमाणामथवाग्रेषु पुष्पिता मालती लताः

શરદઋતુના આકાશમાં જેમ ચિત્રવર્ણ તારાગણ શોભે તેમ આકાશમંડળ તેજસ્વી લાગતું હતું; અને વૃક્ષોના શિખરો પર પુષ્પિત માલતી લતાઓ શોભતી હતી।

Verse 45

शेखराइव शोभंते रचिता बुद्धिपूर्वकम् । हरिताः कांचनच्छायाः फलिताः पुष्पिता द्रुमाः

તે જાણે વિચારપૂર્વક ગોઠવેલા શિરોભૂષણોની જેમ ઝળહળતા હતા; વૃક્ષો હરિત, કાંચનછાયાવાળા—ફળયુક્ત અને પુષ્પોથી ઢંકાયેલા હતા।

Verse 46

सौहृदं दर्शयंतीव नराः साधुसमागमे । पुष्पकिंजल्ककपिला गताः सर्वदिशासु च

સાધુસમાગમમાં સૌહાર્દ દર્શાવતા હોય તેમ, પુષ્પપરાગ સમા પીળાશવર્ણ લોકો સર્વ દિશાઓમાં પ્રસરી ગયા।

Verse 47

कदंबपुष्पस्य जयं घोषयंतीव षट्पदाः । क्वचित्पुष्पासवक्षीबाः संपतंति ततस्ततः

કદંબપુષ્પની જયઘોષણા કરતા હોય તેમ ભમરા ગુંજન કરે છે; અને ક્યાંક ફૂલોના મધથી મત્ત થઈ તેઓ વારંવાર અહીં-તહીં ઉતરે છે।

Verse 48

पुंस्कोकिलगणावृक्ष गहनेष्विव सप्रियाः । शिरीषपुष्पसंकाशाः शुका मिथुनशः क्वचित्

ક્યાંક પ્રિયાસહિત શુકપક્ષીઓ જોડાંરૂપે દેખાયા; ઘન વૃક્ષગહનમાં તેઓ પુરુષ કોયલોના સમૂહ સમા, અને શિરીષપુષ્પ સમા તેજસ્વી લાગ્યા।

Verse 49

कीर्तयंति गिरश्चित्राः पूजिता ब्राह्मणा यथा । सहचारिसुसंयुक्ता मयूराश्चित्रबर्हिणः

સહચરીઓ સાથે, વિચિત્ર પાંખવાળા મોરો અદ્ભુત ધ્વનિ ઉચ્ચારતા હતા—જેમ પૂજિત બ્રાહ્મણો પવિત્ર વાણીનું કીર્તન કરે તેમ।

Verse 50

वनांतेष्वपि नृत्यंति शोभंत इव नर्त्तकाः । कूजंतःपक्षिसंघाता नानारुतविराविणः

વનના કિનારાઓમાં પણ તેઓ નૃત્ય કરતા હોય તેમ શોભે છે, સુંદર નર્તકોની જેમ; અને પક્ષીઓના ઝુંડ કૂજન કરી નાનાવિધ સ્વરોથી દિશાઓ ભરી દે છે।

Verse 51

कुर्वंति रमणीयं वै रमणीयतरं वनम् । नानामृगगणाकीर्णं नित्यं प्रमुदितांडजम्

તેઓ તે વનને ખરેખર રમણીય, વધુ જ રમણીય બનાવે છે—નાનાવિધ મૃગસમૂહોથી ભરેલું અને સદા આનંદિત પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતું।

Verse 52

तद्वनं नंदनसमं मनोदृष्टिविवर्द्धनम् । पद्मयोनिस्तु भगवांस्तथा रूपं वनोत्तमम्

તે વન નંદનવન સમાન હતું, જે મન અને દૃષ્ટિ બંનેને વિસ્તારે છે. અને કમળજ (પદ્મયોનિ) ભગવાન બ્રહ્માએ પણ એ જ રીતે તે ઉત્તમ વનરૂપને (સંપૂર્ણ શોભા સાથે) નિહાળ્યું।

Verse 53

ददर्शादर्शवद्दृष्ट्या सौम्ययापा पयन्निव । ता वृक्षपंक्तयः सर्वा दृष्ट्वा देवं तथागतम्

નિર્મળ દર્પણ જેવી દૃષ્ટિથી તેણે તે સૌમ્ય દૃશ્ય જોયું, જાણે તેને પી રહ્યો હોય. અને એમ આવી પહોંચેલા દેવને જોઈ તે તમામ વૃક્ષપંક્તિઓ પણ વિસ્મયમાં પડી ગઈ।

Verse 54

निवेद्य ब्रह्मणे भक्त्या मुमुचुः पुष्पसंपदः । पुष्पप्रतिग्रहं कृत्वा पादपानां पितामहः

ભક્તિપૂર્વક બ્રહ્માને અર્પણ કરીને તેમણે પોતાની પુષ્પસંપત્તિ વરસાવી. અને પિતામહ (બ્રહ્મા) એ પુષ્પાર્પણ સ્વીકારી તે પાદપોને અનુગ્રહ કર્યો।

Verse 55

वरं वृणीध्वं भद्रं वः पादपानित्युवाच सः । एवमुक्ता भगवता तरवो निरवग्रहाः

તેણે વૃક્ષોને કહ્યું—“વર માગો; તમારું કલ્યાણ થાઓ.” ભગવાને એમ કહ્યે પછી તે તરુઓ કોઈ સંકોચ વિના જવાબ આપવા લાગ્યા।

Verse 56

ऊचुः प्रांजलयः सर्वे नमस्कृत्वा विरिंचनम् । वरं ददासि चेद्देव प्रपन्नजनवत्सल

બધાએ કરજોડીને વિરિંચિ (બ્રહ્મા)ને નમસ્કાર કરીને કહ્યું— “હે દેવ! શરણાગત-વત્સલ! જો તમે વર આપશો, તો અમને આ વર આપો।”

Verse 57

इहैव भगवन्नित्यं वने संनिहितो भव । एष नः परमः कामः पितामह नमोस्तु ते

હે ભગવન! આ જ વનમાં સદાય સન્નિહિત રહો. આ જ અમારી પરમ ઇચ્છા છે. હે પિતામહ (બ્રહ્મા)! તમને નમસ્કાર।

Verse 58

त्वं चेद्वससि देवेश वनेस्मिन्विश्वभावन । सर्वात्मना प्रपन्नानां वांछतामुत्तमं वरम्

હે દેવેશ! હે વિશ્વભાવન! જો તમે આ વનમાં વસો, તો સર્વાત્મભાવથી શરણ આવેલા ભક્તો ઇચ્છે તે ઉત્તમ વર પ્રસાદ કરો।

Verse 59

वरकोटिभिरन्याभिरलं नो दीयतां वरम् । सन्निधानेन तीर्थेभ्य इदं स्यात्प्रवरं महत्

અન્ય કરોડો વરો અમને ન જોઈએ—આ જ વર આપો: તીર્થોના સન્નિધાનથી આ સ્થાન/કર્મ પરમ શ્રેષ્ઠ અને મહાન બને।

Verse 60

ब्रह्मोवाच । उत्तमं सर्वक्षेत्राणां पुण्यमेतद्भविष्यति । नित्यं पुष्पफलोपेता नित्यसुस्थिरयौवनाः

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ સર્વ ક્ષેત્રોમાં ઉત્તમ, પરમ પુણ્યતીર્થ બનશે. તે સદાય પુષ્પ-ફળથી યુક્ત રહેશે અને તેનું યૌવન નિત્ય સ્થિર, અજર રહેશે।

Verse 61

कामगाः कामरूपाश्च कामरूपफलप्रदाः । कामसंदर्शनाः पुंसां तपःसिद्ध्युज्वला नृणाम्

તેઓ ઇચ્છાનુસાર ગમન કરે છે, ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરે છે અને ઇચ્છિત રૂપનાં ફળ આપે છે. પુરુષોને તેઓ કામસિદ્ધિ કરાવતું દર્શન આપે છે, અને તપસ્વીઓને તપઃસિદ્ધિના તેજથી ઉજ્જ્વળ દેખાય છે.

Verse 62

श्रिया परमया युक्ता मत्प्रसादाद्भविष्यथ । एवं स वरदो ब्रह्मा अनुजग्राह पादपान्

“મારા પ્રસાદથી તમે પરમ શ્રીથી યુક્ત થશો.” એમ વરદાતા બ્રહ્માએ કહ્યું અને તેમણે તે વૃક્ષો પર અનુગ્રહ કર્યો.

Verse 63

स्थित्वा वर्ष सहस्रं तु पुष्करं प्रक्षिपद्भुवि । क्षितिर्निपतिता तेन व्यकंपत रसातलम्

હજાર વર્ષ ત્યાં રહી તેણે પુષ્કરને ધરતી પર ફેંક્યો. તે આઘાતથી ભૂમિ ધસી પડી અને રસાતલ લોક કંપી ઊઠ્યો.

Verse 64

विवशास्तत्यजुर्वेलां सागराः क्षुभितोर्मयः । शक्राशनि हतानीव व्याघ्र व्याला वृतानि च

વિવશ બની સમુદ્રોએ પોતાની તટરેખા ત્યજી દીધી; તેમની તરંગો ઉગ્ર રીતે ઉછળી. અને વાઘ તથા સર્પ પણ શક્રના વજ્રથી આઘાત પામ્યા હોય તેમ નિષ્પ્રાણ સમાન થયા.

Verse 65

शिखराण्यप्यशीर्यंत पर्वतानां सहस्रशः । देवसिद्धविमानानि गंधर्वनगराणि च

હજારો પર્વતોનાં શિખરો પણ તૂટી ચુરચુર થઈ પડવા લાગ્યાં. દેવો અને સિદ્ધોનાં વિમાનો તથા ગંધર્વોનાં નગરો પણ કંપીને વિનાશ પામ્યાં.

Verse 66

प्रचेलुर्बभ्रमुः पेतुर्विविशुश्च धरातलम् । कपोतमेघाः खात्पेतुः पुटसंघातदर्शिनः

તેઓ કંપી ઊઠ્યા, ડગમગાયા, પડી ગયા અને ધરતીમાં ધસી ગયા. આકાશમાંથી કબૂતરવર્ણ વાદળો ઘન ગોઠાણ સમૂહો જેવા દેખાઈ નીચે પડ્યા.

Verse 67

ज्योतिर्गणांश्छादयंतो बभूवुस्तीव्र भास्कराः । महता तस्य शब्देन मूकांधबधिरीकृतम्

તીવ્ર સૂર્યસમાન તેજ પ્રગટ થઈ જ્યોતિસમૂહોને ઢાંકી દીધા. અને તે મહાશબ્દની પ્રચંડતાથી પ્રાણીઓ મૂંગા, અંધ અને બહેરા બની ગયા.

Verse 68

बभूव व्याकुलं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । सुरासुराणां सर्वेषां शरीराणि मनांसि च

ચરાચર સહિત સમગ્ર ત્રિલોક વ્યાકુળ બન્યું. અને સર્વ દેવો તથા અસુરોના શરીરો અને મન—બન્ને—અશાંત થઈ ઉથલપાથલ થયા.

Verse 69

अवसेदुश्च किमिति किमित्येतन्न जज्ञिरे । धैर्यमालंब्य सर्वेऽथ ब्रह्माणं चाप्यलोकयन्

તેઓ નિરાશ થઈ વારંવાર બોલ્યા, “શા માટે? શા માટે?”—પણ આ શું છે તે જાણી ન શક્યા. પછી ધૈર્ય ધારણ કરીને સૌએ બ્રહ્માજી તરફ પણ નજર કરી.

Verse 70

न च ते तमपश्यंत कुत्र ब्रह्मागतो ह्यभूत् । किमर्थं कंपिता भूमिर्निमित्तोत्पातदर्शनम्

પરંતુ તેઓ તેમને જોઈ ન શક્યા—બ્રહ્માજી ક્યાં ગયા હતા? કયા કારણે ધરતી કંપી, અને આવા નિમિત્ત-ઉત્પાત, અશુભ સંકેતો કેમ દેખાયા?

Verse 71

तावद्विष्णुर्गतस्तत्र यत्र देवा व्यवस्थिताः । प्रणिपत्य इदं वाक्यमुक्तवंतो दिवौकसः

ત્યારે વિષ્ણુ ત્યાં ગયા જ્યાં દેવગણ એકત્ર સ્થિત હતા. દિવૌકસ દેવોએ પ્રણામ કરીને આ વચનો કહ્યાં.

Verse 72

किमेतद्भगवन्ब्रूहि निमित्तोत्पातदर्शनम् । त्रैलोक्यं कंपितं येन संयुक्तं कालधर्मणा

હે ભગવન! આ શું છે? આ નિમિત્તો અને ઉત્પાતોના દર્શનનું કારણ કહો; જેના વડે કાળધર્મ સાથે સંયુક્ત થયેલાં સમાન ત્રિલોક કંપિત થયું છે.

Verse 73

जातकल्पावसानं तु भिन्नमर्यादसागरम् । चत्वारो दिग्गजाः किं तु बभूवुरचलाश्चलाः

પૂર્વ કલ્પના અંતે સમુદ્રે પોતાની મર્યાદા તોડી; ત્યારે ચાર દિશાના દિગ્ગજો અચલ ગણાતા હોવા છતાં કંપીને અસ્થિર બન્યા.

Verse 74

समावृता धरा कस्मात्सप्तसागरवारिणा । उत्पत्तिर्नास्ति शब्दस्य भगवन्निः प्रयोजना

સપ્તસાગરના જળથી ધરતી કેમ ઢંકાઈ ગઈ છે? અને હે ભગવન, નિષ્પ્રયોજન વાણી કદી ઉત્પન્ન થતી નથી.

Verse 75

यादृशो वा स्मृतः शब्दो न भूतो न भविष्यति । त्रैलोक्यमाकुलं येन चक्रे रौद्रेण चोद्यता

એવો એક શબ્દ સ્મરણમાં આવ્યો છે, જે ન પહેલાં કદી થયો, ન આગળ થશે; જેના રૌદ્ર પ્રેરણાથી ત્રિલોક વ્યાકુળ બની ગયું.

Verse 76

शुभोऽशुभो वा शब्दोरेयं त्रैलोक्यस्य दिवौकसाम् । भगवन्यदि जानासि किमेतत्कथयस्व नः

ત્રિલોકના દિવ્યવાસીઓનો આ શબ્દ શુભ છે કે અશુભ? હે ભગવન, જો તમે જાણતા હો તો આ શું છે તે અમને કહો.

Verse 77

एवमुक्तोऽब्रवीद्विष्णुः परमेणानुभावितः । मा भैष्ट मरुतः सर्वे शृणुध्वं चात्र कारणम्

આ રીતે કહ્યા પછી પરમ કરુણાથી પ્રેરિત વિષ્ણુ બોલ્યા—“હે મરુતો, તમે બધા ડરો નહીં; સાંભળો, હું તેનું કારણ કહું છું.”

Verse 78

निश्चयेनानुविज्ञाय वक्ष्याम्येष यथाविधम् । पद्महस्तो हि भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः

નિશ્ચયપૂર્વક જાણી હું આને યથાવિધિ કહું છું; કારણ કે કમલહસ્ત ભગવાન બ્રહ્મા જ લોકોના પિતામહ છે.

Verse 79

भूप्रदेशे पुण्यराशौ यज्ञं कर्तुं व्यवस्थितः । अवरोहे पर्वतानां वने चातीवशोभने

તે પુણ્યસંચયથી ભરપૂર ભૂપ્રદેશમાં યજ્ઞ કરવા તૈયાર થયો—પર્વતોના ઉતરતા ઢાળ પર, અતિશય શોભન વનમાં.

Verse 80

कमलं तस्य हस्तात्तु पतितं धरणीतले । तस्य शब्दो महानेष येन यूयं प्रकंपिताः

તેના હાથમાંથી કમળ ધરતીના તળ પર પડી ગયું; એ જથી આ મહાન શબ્દ થયો, જેના કારણે તમે બધા કંપી ઉઠ્યા.

Verse 81

तत्रासौ तरुवृंदेन पुष्पामोदाभिनंदितः । अनुगृह्याथ भगवान्वनंतत्समृगांडजम्

ત્યાં વૃક્ષસમૂહોએ તેનું સ્વાગત કર્યું અને પુષ્પસુગંધથી તે આનંદિત થયો; પછી ભગવાન કૃપા કરીને પશુ-પક્ષીઓથી ભરેલા તે વનમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 82

जगतोऽनुग्रहार्थाय वासं तत्रान्वरोचयत् । पुष्करं नाम तत्तीर्थं क्षेत्रं वृषभमेव च

જગતના અનુગ્રહ માટે તેમણે ત્યાં નિવાસ પસંદ કર્યો. તે તીર્થ ‘પુષ્કર’ નામે ઓળખાયું અને તે પવિત્ર ક્ષેત્ર ‘વૃષભ’ નામથી પણ પ્રસિદ્ધ થયું।

Verse 83

जनितं तद्भगवता लोकानां हितकारिणा । ब्रह्माणं तत्र वै गत्वा तोषयध्वं मया सह

લોકોના હિતકારી ભગવાને આ સર્જન કર્યું છે. તેથી ત્યાં બ્રહ્માજી પાસે જઈ, મારી સાથે મળીને તેમને પ્રસન્ન કરો।

Verse 84

आराध्यमानो भगवान्प्रदास्यति वरान्वरान् । इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुः सह तैर्देवदानवैः

“ભગવાનની આરાધના કરશો તો તે ઉત્તમોત્તમ વરદાન આપશે”—એમ કહીને ભગવાન વિષ્ણુ તે દેવો અને દાનવો સાથે રહ્યા।

Verse 85

जगाम तद्वनोद्देशं यत्रास्ते स तु कंजजः । प्रहृष्टास्तुष्टमनसः कोकिलालापलापिताः

તે તે વનપ્રદેશે ગયા જ્યાં કમલજ (બ્રહ્મા) નિવાસ કરતા હતા—જ્યાં હૃદયો આનંદિત અને તૃપ્ત રહેતા, અને કોયલોના મધુર કૂજનથી પ્રદેશ ગુંજતો હતો।

Verse 86

पुष्पोच्चयोज्ज्वलं शस्तं विविशुर्ब्रह्मणो वनम् । संप्राप्तं सर्वदेवैस्तु वनं नंदनसंमितम्

પુષ્પરાશિઓથી તેજસ્વી અને પ્રશસ્ત એવા બ્રહ્માના વનમાં તેઓ પ્રવેશ્યા. તે વન સર્વ દેવોએ પૂર્વે જ પ્રાપ્ત કરેલું, ઇન્દ્રના નંદનવન સમાન હતું.

Verse 87

पद्मिनीमृगपुष्पाढ्यं सुदृढं शुशुभे तदा । प्रविश्याथ वनं देवाः सर्वपुष्पोपशोभितम्

પદ્મો, મૃગો અને પુષ્પોથી સમૃદ્ધ, સુદૃઢ અને સુસંસ્થિત તે વન ત્યારે અતિશય શોભિત બન્યું. તેમાં પ્રવેશ કરીને દેવોએ તેને સર્વ પ્રકારના ફૂલોથી અલંકૃત જોયું.

Verse 88

इह देवोस्तीति देवा बभ्रमुश्च दिदृक्षवः । मृगयंतस्ततस्ते तु सर्वे देवाः सवासवाः

“અહીં કોઈ દેવ છે” એમ માની દર્શન ઇચ્છાથી દેવો ફરવા લાગ્યા. પછી ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવોએ તે દેવને શોધવા માંડ્યો.

Verse 89

अद्भुतस्य वनस्यांतं न ते ददृशुराशुगाः । विचिन्वद्भिस्तदा देवं दैवैर्वायुर्विलोकितः

તે અદ્ભુત વનનો અંત તે ઝડપી દેવો જોઈ શક્યા નહીં. ત્યારે દેવને શોધતા દેવતાઓને દિવ્ય રીતે વાયુ દેખાયો.

Verse 90

स तानुवाच ब्रह्माणं न द्रक्ष्यथ तपो विना । तदा खिन्ना विचिन्वंतस्तस्मिन्पर्वतरोधसि

તેણે તેમને કહ્યું—“તપ વિના તમે બ્રહ્માને દર્શન કરી શકશો નહીં.” ત્યારે તેઓ થાકી ગયા અને તે પર્વત-માર્ગમાં શોધ કરતા ફરતા રહ્યા.

Verse 91

दक्षिणे चोत्तरे चैव अंतराले पुनः पुनः । वायूक्तं हृदये कृत्वा वायुस्तानब्रवीत्पुनः

દક્ષિણ અને ઉત્તર દિશામાં તથા વચ્ચેના અંતરાળમાં પણ વારંવાર; વાયુએ કહેલું હૃદયમાં ધારણ કરીને વાયુએ તેમને ફરીથી કહ્યું.

Verse 92

त्रिविधो दर्शनोपायो विरिंचेरस्य सर्वदा । श्रद्धा ज्ञानेन तपसा योगेन च निगद्यते

વિરિંચિ (બ્રહ્મા) માટે દર્શનનો ઉપાય સદા ત્રિવિધ કહેવાયો છે—શ્રદ્ધા, જ્ઞાન અને તપ દ્વારા; તેમજ યોગ દ્વારા પણ (તે) વર્ણવાય છે.

Verse 93

सकलं निष्कलं चैव देवं पश्यंति योगिनः । तपस्विनस्तु सकलं ज्ञानिनो निष्कलं परम्

યોગીઓ દેવને સકલ (સગુણ) અને નિષ્કલ (નિર્ગુણ) એમ બન્ને રૂપે જુએ છે. તપસ્વીઓ સકલરૂપે જુએ છે, અને જ્ઞાનીઓ પરમને નિષ્કલરૂપે અનુભવે છે.

Verse 94

समुत्पन्ने तु विज्ञाने मंदश्रद्धो न पश्यति । भक्त्या परमया क्षिप्रं ब्रह्म पश्यंति योगिनः

સત્ય જ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું હોવા છતાં મંદ શ્રદ્ધાવાળો જોઈ શકતો નથી. પરંતુ પરમ ભક્તિથી યોગીઓ ઝડપથી બ્રહ્મનું દર્શન કરે છે.

Verse 95

द्रष्टव्यो निर्विकारोऽसौ प्रधानपुरुषेश्वरः । कर्मणा मनसा वाचा नित्ययुक्ताः पितामहम्

તે—પ્રધાન અને પુરુષનો ઈશ્વર—નિર્વિકાર છે; તેને એવો જ જાણી દર્શન કરવો જોઈએ. કર્મ, મન અને વાણીથી નિત્ય સંયમી રહેનારા પિતામહ બ્રહ્માનું દર્શન કરે છે.

Verse 96

तपश्चरत भद्रं वो ब्रह्माराधनतत्पराः । ब्राह्मीं दीक्षां प्रपन्नानां भक्तानां च द्विजन्मनाम्

તપ કરો—તમારું કલ્યાણ થાઓ—બ્રહ્માની આરાધનામાં તત્પર રહો અને બ્રાહ્મી દીક્ષા સ્વીકારેલા દ્વિજ-ભક્તોના સંગમાં રહો।

Verse 97

सर्वकालं स जानाति दातव्यं दर्शनं मया । वायोस्तु वचनं श्रुत्वा हितमेतदवेत्य च

તે સર્વકાળ જાણે છે કે મને તેને દર્શન આપવું જોઈએ. અને વાયુના વચન સાંભળી તેણે સમજ્યું કે આ જ ખરેખર હિતકારક છે.

Verse 98

ब्रह्मेच्छाविष्टमतयो वाक्पतिं च ततोऽब्रुवन् । प्रज्ञानविबुधास्माकं ब्राह्मीं दीक्षां विधत्स्व नः

પછી બ્રહ્માની ઇચ્છામાં લીન થયેલા મનથી તેમણે વાક્પતિને કહ્યું—“હે પ્રબુદ્ધ પ્રજ્ઞાવાન! અમને બ્રાહ્મી દીક્ષા વિધાન કરો.”

Verse 99

स दिदीक्षयिषुः क्षिप्रममरान्ब्रह्मदीक्षया । वेदोक्तेन विधानेन दीक्षयामास तान्गुरुः

તેમને દીક્ષા આપવાની ઇચ્છાથી ગુરુએ વેદોક્ત વિધાન અનુસાર દેવતાઓને ઝડપથી બ્રહ્મ-દીક્ષાથી દીક્ષિત કર્યા.

Verse 100

विनीतवेषाः प्रणता अंतेवासित्वमाययुः । ब्रह्मप्रसादं संप्राप्ताः पौष्करं ज्ञानमीरितम्

વિનયી વેશમાં નમન કરીને તેઓ શિષ્યભાવને પામ્યા. બ્રહ્મપ્રસાદ પ્રાપ્ત કરીને તેમને પૌષ્કર પવિત્ર જ્ઞાનનો ઉપદેશ મળ્યો.

Verse 101

यज्ञं चकार विधिना धिषणोध्वर्युसत्तमः । पद्मं कृत्वा मृणालाढ्यं पद्मदीक्षाप्रयोगतः

અધ્વર્યુકુલમાં શ્રેષ્ઠ ધીષણે વિધિપૂર્વક યજ્ઞ કર્યો; અને પદ્મદીક્ષા-પ્રયોગ મુજબ મૃણાલસમૃદ્ધ કમળ રચ્યું।

Verse 102

अनुजग्राह देवांस्तान्सुरेच्छा प्रेरितो मुनिः । तेभ्यो ददौ विवेकिभ्यः स वेदोक्तावधानवित्

દેવોની શુભેચ્છાથી પ્રેરિત મુનિએ તે દેવતાઓ પર અનુગ્રહ કર્યો; અને વેદોક્ત વિધાનમાં સાવધાન એવા તેમણે વિવેકીઓને ઉપદેશ આપ્યો।

Verse 103

दीक्षां वै विस्मयं त्यक्त्वा बृहस्पतिरुदारधीः । एकमग्निं च संस्कृत्य महात्मा त्रिदिवौकसाम्

ઉદારબુદ્ધિ બૃહસ્પતિએ વિસ્મય ત્યજી દીક્ષા ગ્રહણ કરી; અને ત્રિદિવવાસીઓમાં પૂજ્ય તે મહાત્માએ એક પવિત્ર અગ્નિ સંસ્કાર કરીને સ્થાપ્યો।

Verse 104

प्रादादांगिरसस्तुष्टो जाप्यं वेदोदितं तु यत् । त्रिसुपर्णं त्रिमधु च पावमानीं च पावनीम्

આંગિરસ વંશજ પ્રસન્ન થઈ વેદોક્ત જાપ્ય મંત્ર આપ્યા—ત્રિસુપર્ણ, ત્રિમધુ અને પાવની પાવમાની સ્તુતિઓ।

Verse 105

स हि जाप्यादिकं सर्वमशिक्षयदुदारधीः । आपो हिष्ठेति यत्स्नानं ब्राह्मं तत्परिपठ्यते

તે ઉદારબુદ્ધિએ જપ વગેરે સર્વ અનુષ્ઠાનો શીખવ્યા; અને ‘આપો હિષ્ઠા…’ મંત્રપાઠ સાથેનું સ્નાન ‘બ્રાહ્મ-સ્નાન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 106

पापघ्नं दुष्टशमनं पुष्टिश्रीबलवर्द्धनम् । सिद्धिदं कीर्तिदं चैव कलिकल्मषनाशनम्

આ પાપનાશક, દુષ્ટશમનક અને પુષ્ટિ, શ્રી તથા બળ વધારનાર છે. તે સિદ્ધિ અને કીર્તિ આપનાર છે તથા કલિયુગના કલ્મષનો પણ નાશ કરે છે.

Verse 107

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मस्नानं समाचरेत् । कुर्वंतो मौनिनो दांता दीक्षिताः क्षपितेंद्रियाः

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી બ્રાહ્મસ્નાનનું આચરણ કરવું જોઈએ. તેને કરનાર મૌની, દાંત, દીક્ષિત અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખનાર હોવા જોઈએ.

Verse 108

सर्वे कमंडलुयुता मुक्तकक्षाक्षमालिनः । दंडिनश्चीरवस्त्राश्च जटाभिरतिशोभिताः

તેઓ સૌ કમંડલુ ધારણ કરનાર, યજ્ઞોપવીત તથા રુદ્રાક્ષમાળા પહેરનાર હતા. હાથમાં દંડ હતો, વલ્કલવસ્ત્ર ધારણ કરતા અને જટાઓથી અત્યંત શોભિત હતા.

Verse 109

स्नानाचारासनरताः प्रयत्नध्यानधारिणः । मनो ब्रह्मणि संयोज्य नियताहारकांक्षिणः

તેઓ સ્નાનાચાર, સદાચાર અને આસનમાં રત રહી પ્રયત્નપૂર્વક ધ્યાન ધારણ કરતા. મનને બ્રહ્મમાં જોડીને તેઓ નિયત અને મિત આહારની ઇચ્છા રાખતા.

Verse 110

अतिष्ठन्दर्शनालापसंगध्यानविवर्जिताः । एवं व्रतधराः सर्वे त्रिकालं स्नानकारिणः

તેઓ વ્યર્થ ઊભા રહેવું, ઇधर-ઉधर જોવું, વાતચીત, સંગ-સમાગમ અને ચંચલ ધ્યાન—આ બધાથી વિમુખ રહેતા. આ રીતે વ્રતધારી તેઓ સૌ દરરોજ ત્રિકાલ સ્નાન કરતા.

Verse 111

भक्त्या परमया युक्ता विधिना परमेण च । कालेन महता ध्यानाद्देवज्ञानमनोगताः

પરમ ભક્તિથી યુક્ત થઈ અને પરમ વિધિનું પાલન કરીને, દીર્ઘ કાળ ધ્યાન દ્વારા તેમણે અંતર્મનમાં દિવ્ય જ્ઞાનનો સાક્ષાત્કાર કર્યો।

Verse 112

ब्रह्मध्यानाग्निनिर्दग्धा यदा शुद्धैकमानसाः । अविर्बभूव भगवान्सर्वेषां दृष्टिगोचरः

જ્યારે બ્રહ્મધ્યાનની અગ્નિથી તેઓ શુદ્ધ થઈ એકાગ્ર મનવાળા બન્યા, ત્યારે ભગવાન સર્વના નેત્રોને ગોચર થઈ પ્રकट થયા।

Verse 113

तेजसाप्यायितास्तस्य बभूवुर्भ्रांतचेतसः । ततोवलंब्य ते धैर्यमिष्टं देवं यथाविधि

તેનાં તેજથી પોષાઈ તેમના ચિત્ત ભ્રમિત થયા; પછી ધૈર્ય ધારણ કરીને તેમણે યથાવિધિ પોતાના ઇષ્ટદેવની આરાધના કરી।

Verse 114

षडंगवेदयोगेन हृष्टचित्तास्तु तत्पराः । शिरोगतैरंजलिभिः शिरोभिश्च महीं गताः

ષડંગ વૈદિક યોગથી યુક્ત, હર્ષિત ચિત્ત અને તત્પર બની, તેમણે શિર ઉપર અંજલિ જોડીને પ્રણામ કર્યો અને મસ્તકથી ધરતી સ્પર્શી।

Verse 115

तुष्टुवुः सृष्टिकर्त्तारं स्थितिकर्तारमीश्वरम् । देवा ऊचुः । ब्रह्मणे ब्रह्मदेहाय ब्रह्मण्यायाऽजिताय च

તેઓએ સૃષ્ટિકર્તા અને સ્થિતિકર્તા ઈશ્વરની સ્તુતિ કરી. દેવોએ કહ્યું— ‘બ્રહ્માને નમસ્કાર; બ્રહ્મદેહધારીને; બ્રહ્મના રક્ષકને; અને અજિત પ્રભુને નમસ્કાર।’

Verse 116

नमस्कुर्मः सुनियताः क्रतुवेदप्रदायिने । लोकानुकंपिने देव सृष्टिरूपाय वै नमः

અમે સુનિયત ચિત્તથી તમને નમસ્કાર કરીએ છીએ—હે દેવ! યજ્ઞ અને વેદોના દાતા, લોકોએ પ્રત્યે કરુણાવાન; જેમનું સ્વરૂપ જ સૃષ્ટિ છે, તમને નમઃ।

Verse 117

भक्तानुकंपिनेत्यर्थं वेदजाप्यस्तुताय च । बहुरूपस्वरूपाय रूपाणां शतधारिणे

ભક્તો પર કરુણા કરનાર—આ અર્થ પ્રગટ કરવા માટે; વેદમંત્ર-જપથી સ્તુત્ય; બહુરૂપ સ્વરૂપ, સો સો રૂપ ધારણ કરનાર પ્રભુને નમઃ।

Verse 118

सावित्रीपतये देव गायत्रीपतये नमः । पद्मासनाय पद्माय पद्मवक्त्राय ते नमः

હે દેવ! સાવિત્રીપતિ, ગાયત્રીપતિ—તમને નમઃ। પદ્માસનસ્થ, પદ્મજ, પદ્મવક્ત્ર—તમને નમઃ।

Verse 119

वरदाय वरार्हाय कूर्माय च मृगाय च । जटामकुटयुक्ताय स्रुवस्रुचनिधारिणे

વરદાતા, શ્રેષ્ઠ અર્ઘ્યને યોગ્ય; કૂર્મરૂપ અને મૃગરূপ ધારણ કરનારને નમઃ। જટામકુટથી શોભિત, સ્રુવ-સ્રુચ ધારણ કરનારને નમઃ।

Verse 120

मृगांकमृगधर्माय धर्मनेत्राय ते नमः । विश्वनाम्नेऽथ विश्वाय विश्वेशाय नमोनमः

મૃગાંક (ચંદ્ર) ધારણ કરનાર, મૃગધર્મ (મૃદુતા) સ્વભાવવાળા તમને નમઃ; ધર્મનેત્ર (ધર્મની દૃષ્ટિ) તમને નમઃ। ‘વિશ્વ’ નામધારી, સ્વયં વિશ્વ અને વિશ્વેશ—તમને વારંવાર નમઃ।

Verse 121

धर्मनेत्रत्राणमस्मादधिकं कर्तुमर्हसि । वाङ्मनःकायभावैस्त्वां प्रपन्नास्स्मः पितामह

હે પિતામહ બ્રહ્મા! આથી પણ અધિક ધર્મરક્ષક રક્ષણ અમને આપવું તમને યોગ્ય છે. વાણી, મન, કાયાં અને ભાવથી અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ.

Verse 122

एवं स्तुतस्तदा देवैर्ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । प्रदास्यामि स्मृतो बाढममोघं दर्शनं हि वः

દેવોએ આ રીતે સ્તુતિ કરતાં બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ બ્રહ્માએ કહ્યું—“જ્યારે જ્યારે તમે મને સ્મરશો, ત્યારે ત્યારે હું તમને મારું અમોઘ દર્શન નિશ્ચયે આપિશ.”

Verse 123

ब्रुवंतु वांछितं पुत्राः प्रदास्यामि वरान्वरान् । एवमुक्ता भगवता देवा वचनमब्रुवन्

“હે પુત્રો! જે ઇચ્છિત હોય તે કહો; હું તમને શ્રેષ્ઠમાં શ્રેષ્ઠ વરો આપીશ.” એમ ભગવાને કહ્યે પછી દેવોએ પોતાની વિનંતી રજૂ કરી.

Verse 124

एष एवाद्य भगवन्सुपर्याप्तो महान्वरः । जनितो नः सुशब्दोयं कमलं क्षिपता त्वया

હે ભગવન! આજે આ મહાન અને ઉત્તમ વર સંપૂર્ણ રીતે સિદ્ધ થયો છે—તમે કમળ ફેંકતાં અમારા માટે શુભનામવાળી ‘કમલા’ ઉત્પન્ન થઈ છે.

Verse 125

किमर्थं कंपिता भूमिर्लोकाश्चाकुलिताः कृताः । नैतन्निरर्थकं देव उच्यतामत्र कारणम्

કયા કારણે ધરતી કંપી અને લોકો વ્યાકુળ થયા? હે દેવ! આ નિરર્થક નથી; કૃપા કરીને તેનું કારણ કહો.

Verse 126

ब्रह्मोवाच । युष्मद्धितार्थमेतद्वै पद्मं विनिहितं मया । देवतानां च रक्षार्थं श्रूयतामत्र कारणम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—તમારા હિતાર્થે મેં આ પદ્મ અહીં સ્થાપિત કર્યું છે, અને દેવતાઓના રક્ષણાર્થે પણ. હવે તેનું કારણ સાંભળો.

Verse 127

असुरो वज्रनाभोऽयं बालजीवापहारकः । अवस्थितस्त्ववष्टभ्य रसातलतलाश्रयम्

આ વજ્રનાભ નામનો અસુર છે, જે બાળકોના પ્રાણ હરણ કરનાર છે. તે રસાતલ-તળનો આશ્રય લઈને, પોતાના બળ પર આધાર રાખી દૃઢ ઊભો છે.

Verse 128

युष्मदागमनं ज्ञात्वा तपस्थान्निहितायुधान् । हंतुकामो दुराचारः सेंद्रानपि दिवौकसः

તમારા આગમનને જાણીને—તમે તપસ્વી બની શસ્ત્રો મૂકી દીધા હતા ત્યારે—એ દુરાચારી, મારવાની ઇચ્છાથી, ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓ પર પણ તૂટી પડ્યો.

Verse 129

घातः कमलपातेन मया तस्य विनिर्मितः । स राज्यैश्वर्यदर्पिष्टस्तेनासौ निहतो मया

કમળપત્રના પ્રહારથી તેનો વિનાશ મેં રચ્યો. રાજ્ય અને ઐશ્વર્યના દર્પથી મત્ત થયેલો તે, એ જ ઉપાયથી મારા દ્વારા નિહત થયો.

Verse 130

लोकेऽस्मिन्समये भक्ता ब्राह्मणा वेदपारगाः । मैव ते दुर्गतिं यांतु लभंतां सुगतिं पुनः

આ લોકમાં, આ સમયે, વેદપારંગત ભક્ત બ્રાહ્મણો કદી દુર્ગતિને ન પામે; તેઓ ફરી સుగતિને જ પ્રાપ્ત કરે.

Verse 131

देवानां दानवानां च मनुष्योरगरक्षसाम् । भूतग्रामस्य सर्वस्य समोस्मि त्रिदिवौकसः

હે ત્રિદિવવાસીઓ! દેવો અને દાનવો, મનુષ્યો, નાગો અને રાક્ષસો—સમસ્ત ભૂતસમૂહ પ્રત્યે હું સમભાવ રાખું છું; મને પક્ષપાત નથી.

Verse 132

युष्मद्धितार्थं पापोऽसौ मया मंत्रेण घातितः । प्राप्तः पुण्यकृतान्लोकान्कमलस्यास्य दर्शनात्

તમારા હિત માટે તે પાપીને મેં મંત્રબળથી સંહાર્યો; અને આ કમળના દર્શનમાત્રથી જ તેણે પુણ્યકર્તાઓને પ્રાપ્ત થતા લોકોને પ્રાપ્ત કર્યા.

Verse 133

यन्मया पद्ममुक्तं तु तेनेदं पुष्करं भुवि । ख्यातं भविष्यते तीर्थं पावनं पुण्यदं महत्

મેં કમળનું વર્ણન કર્યું હોવાથી પૃથ્વી પર આ સ્થાન ‘પુષ્કર’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે; આ મહાતીર્થ પાવન અને પુણ્યદાયક બનશે.

Verse 134

पृथिव्यां सर्वजंतूनां पुण्यदं परिपठ्यते । कृतो ह्यनुग्रहो देवा भक्तानां भक्तिमिच्छताम्

પૃથ્વી પર આ સર્વ જીવો માટે પુણ્યદાયક છે એમ પાઠમાં કહેવાય છે. ખરેખર, ભક્તિ ઇચ્છનાર ભક્તો પર દેવોએ અનુગ્રહ કર્યો છે.

Verse 135

वनेस्मिन्नित्यवासेन वृक्षैरभ्यर्थितेन च । महाकालो वनेऽत्रागादागतस्य ममानघाः

આ વનમાં મારા નિત્ય નિવાસથી અને વૃક્ષોની પ્રાર્થનાથી, હે નિષ્પાપો, મારા આગમનના અનુસંધાને મહાકાળ અહીં આ વનમાં આવ્યા.

Verse 136

तपस्यतां च भवतां महज्ज्ञानं प्रदर्शितम् । कुरुध्वं हृदये देवाः स्वार्थं चैव परार्थकम्

તપમાં રત તમારાં માટે મહાન જ્ઞાન પ્રગટ થયું છે. તેથી હે દેવો, તેને હૃદયમાં દૃઢપણે ધારણ કરો—સ્વહિત અને પરહિત બંને માટે।

Verse 137

भवद्भिर्दर्शनीयं तु नानारूपधरैर्भुवि । द्विषन्वै ज्ञानिनं विप्रं पापेनैवार्दितो नरः

પૃથ્વી પર અનેક રૂપ ધારણ કરનાર તમે નિશ્ચયે દર્શનીય છો. પરંતુ જે મનુષ્ય જ્ઞાની બ્રાહ્મણનો દ્વેષ કરે છે, તે ખરેખર માત્ર પાપથી જ પીડિત થાય છે.

Verse 138

न विमुच्येत पापेन जन्मकोटिशतैरपि । वेदांगपारगं विप्रं न हन्यान्न च दूषयेत्

સૈકડો કરોડ જન્મોમાં પણ તે પાપથી મુક્તિ થતી નથી. તેથી વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત બ્રાહ્મણને ન મારવો જોઈએ, ન તો તેની નિંદા કરવી જોઈએ.

Verse 139

एकस्मिन्निहते यस्मात्कोटिर्भवति घातिता । एकं वेदांतगं विप्रं भोजयेच्छ्रद्धयान्वितः

કારણ એક જીવની હત્યા કરવી કરોડ હત્યાના સમાન ગણાય છે. તેથી શ્રદ્ધાપૂર્વક વેદાંતમાં સ્થિત એક બ્રાહ્મણને પણ ભોજન કરાવવું જોઈએ.

Verse 140

तस्य भुक्ता भवेत्कोटिर्विप्राणां नात्र संशयः । यः पात्रपूरणीं भिक्षां यतीनां तु प्रयच्छति

જે યતિઓને ભિક્ષાપાત્ર ભરાય એટલી ભિક્ષા આપે છે, તેના માટે નિઃસંદેહે એક કરોડ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યાનું ફળ થાય છે.

Verse 141

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो नाऽसौ दुर्गतिमाप्नुयात् । यथाहं सर्वदेवानां ज्येष्ठः श्रेष्ठः पितामहः

સર્વ પાપોથી મુક્ત થયેલો તે દુર્ગતિને પામતો નથી. જેમ હું સર્વ દેવોમાં જ્યેષ્ઠ, શ્રેષ્ઠ—પિતામહ છું.

Verse 142

तथा ज्ञानी सदा पूज्यो निर्ममो निः परिग्रहः । संसारबंधमोक्षार्थं ब्रह्मगुप्तमिदं व्रतम्

તેમજ જ્ઞાની પુરુષ સદા પૂજ્ય—મમતા રહિત અને પરિગ્રહ રહિત. બ્રહ્માએ ગુપ્ત રાખેલું આ વ્રત સંસારબંધનથી મુક્તિ માટે છે.

Verse 143

मया प्रणीतं विप्राणामपुनर्भवकारणम् । अग्निहोत्रमुपादाय यस्त्यजेदजितेंद्रियः

વિપ્રો માટે મેં પ્રણીત કરેલું આ કર્મ અપુનર્ભવનું કારણ છે. જે ઇન્દ્રિયોને ન જીત્યો હોય તે અগ্নિહોત્ર સ્વીકારી પછી તેને ત્યજી દે (તો દોષી બને).

Verse 144

रौरवं स प्रयात्याशु प्रणीतो यमकिंकरैः । लोकयात्रावितंडश्च क्षुद्रं कर्म करोति यः

જે તુચ્છ કર્મોમાં રત રહી લોકયાત્રામાં વિઘ્ન પાડતો ઝઘડાળુ બને છે, તેને યમના કિંકરો શીઘ્ર પકડી રૌરવ નરકમાં લઈ જાય છે.

Verse 145

स रागचित्तः शृंगारी नारीजन धनप्रियः । एकभोजी सुमिष्टाशी कृषिवाणिज्यसेवकः

તેનું ચિત્ત રાગથી ભરેલું છે; તે શૃંગારી, સ્ત્રીઓ અને ધનપ્રિય છે. તે એકવાર ભોજન કરે છે, મીઠા આહારનો આસ્વાદ લે છે અને કૃષિ તથા વાણિજ્યમાં લાગેલો રહે છે.

Verse 146

अवेदो वेदनिंदी च परभार्यां च सेवते । इत्यादिदोषदुष्टो यस्तस्य संभाषणादपि

જે વેદને ન માને, વેદની નિંદા કરે અને પરસ્ત્રીનું સેવન કરે—આદિ દોષોથી દૂષિત એવા પુરુષ સાથે વાત કરવી પણ નિંદનીય છે.

Verse 147

नरो नरकगामी स्याद्यश्च सद्व्रतदूषकः । असंतुष्टं भिन्नचित्तं दुर्मतिं पापकारिणम्

જે સદ્વ્રતોને દૂષે છે તે પુરુષ નરકગામી બને છે—અસંતોષી, ભિન્નચિત્ત, દુર્મતિ અને પાપકર્તા.

Verse 148

न स्पृशेदंगसंगेन स्पृष्ट्वा स्नानेन शुद्ध्यति । एवमुक्त्वा स भगवान्ब्रह्मा तैरमरैः सह

‘દેહસંપર્કથી સ્પર્શ ન કરવો; સ્પર્શ થઈ જાય તો સ્નાનથી શુદ્ધિ થાય.’ એમ કહી ભગવાન બ્રહ્મા તે દેવતાઓ સાથે (આગળ વધ્યા).

Verse 149

क्षेत्रं निवेशयामास यथावत्कथयामि ते । उत्तरे चंद्रनद्यास्तु प्राची यावत्सरस्वती

ત્યાં તેમણે તે ક્ષેત્ર સ્થાપ્યું; તેનું યથાવત્ પરિમાણ હું તને કહું છું. તે ચંદ્રનદીના ઉત્તરે છે અને પૂર્વ દિશામાં સરસ્વતી સુધી વિસ્તરે છે.

Verse 150

पूर्वं तु नंदनात्कृत्स्नं यावत्कल्पं सपुष्करम् । वेदी ह्येषा कृता यज्ञे ब्रह्मणा लोककारिणा

પૂર્વકાળે નંદનથી આરંભ કરીને આ સમગ્ર પ્રદેશ—પુષ્કરસહિત—સમગ્ર કલ્પપર્યંત ટક્યો હતો. લોકહિતકારી બ્રહ્માએ યજ્ઞ માટે આ જ વેદી રચી હતી.

Verse 151

ज्येष्ठं तु प्रथमं ज्ञेयं तीर्थं त्रैलोक्यपावनम् । ख्यातं तद्ब्रह्मदैवत्यं मध्यमं वैष्णवं तथा

જ્યેષ્ઠ તીર્થને સર્વપ્રથમ અને ત્રિલોક-પાવન તરીકે જાણો. તે બ્રહ્મદેવતા-અધિષ્ઠિત તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; અને મધ્ય તીર્થ વૈષ્ણવ (વિષ્ણુદેવતા-અધિષ્ઠિત) કહેવાય છે.

Verse 152

कनिष्ठं रुद्रदैवत्यं ब्रह्मपूर्वमकारयत् । आद्यमेतत्परं क्षेत्रं गुह्यं वेदेषु पठ्यते

રુદ્રદેવતા-અધિષ્ઠિત કનિષ્ઠ ક્ષેત્રને બ્રહ્માએ પ્રથમ સ્થાપ્યું. આ આદ્ય અને પરમ પવિત્ર ક્ષેત્ર છે; તેનું ગુહ્ય તત્ત્વ વેદોમાં પાઠિત થાય છે.

Verse 153

अरण्यं पुष्कराख्यं तु ब्रह्मा सन्निहितः प्रभुः । अनुग्रहो भूमिभागे कृतो वै ब्रह्मणा स्वयम्

પુષ્કર નામના અરણ્યમાં પ્રભુ બ્રહ્મા સન્નિહિત છે. એ જ ભૂમિભાગ પર બ્રહ્માએ સ્વયં અનુગ્રહ કર્યો છે.

Verse 154

अनुग्रहार्थं विप्राणां सर्वेषां भूमिचारिणाम् । सुवर्णवज्रपर्यंता वेदिकांका मही कृता

પૃથ્વી પર વિચરતા સર્વ વિપ્રોના અનુગ્રહાર્થે આ ભૂમિ વેદિકા-રૂપ મંચ તરીકે રચાઈ—જેની સીમા સુવર્ણ અને વજ્ર સુધી વિસ્તરે છે.

Verse 155

विचित्रकुट्टिमारत्नैः कारिता सर्वशोभना । रमते तत्र भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः

વિચિત્ર રત્નખચિત કૂટ્ટિમોથી અલંકૃત અને સર્વ રીતે શોભાયમાન તે સ્થાને ભગવાન બ્રહ્મા—લોકપિતામહ—આનંદથી વિહાર કરે છે.

Verse 156

विष्णुरुद्रौ तथा देवौ वसवोप्पश्चिनावपि । मरुतश्च महेंद्रेण रमंते च दिवौकसः

વિષ્ણુ અને રુદ્ર, અન્ય દેવગણ, વસુઓ તથા યુગલ અશ્વિનો—મરુતગણ સહિત—મહેન્દ્ર ઇન્દ્રની સંગતમાં આનંદ કરે છે; આમ સ્વર્ગવાસીઓ હર્ષિત રહે છે।

Verse 157

एतत्ते तथ्यमाख्यातं लोकानुग्रहकारणम् । संहितानुक्रमेणात्र मंत्रैश्च विधिपूर्वकम्

લોકોના કલ્યાણ માટે આ સત્ય તને જણાવાયું છે—અહીં સંહિતાઓના યોગ્ય ક્રમમાં, મંત્રો સહિત, વિધિપૂર્વક।

Verse 158

वेदान्पठंति ये विप्रा गुरुशुश्रूषणे रताः । वसंति ब्रह्मसामीप्ये सर्वे तेनानुभाविताः

જે બ્રાહ્મણો વેદોનું અધ્યયન કરે છે અને ગુરુશુશ્રૂષામાં રત રહે છે, તેઓ બ્રહ્માના સાન્નિધ્યમાં વસે છે; તે શિસ્ત અને સેવાના પ્રભાવથી સૌ ઉન્નત થાય છે।

Verse 159

भीष्म उवाच । भगवन्केन विधिना अरण्ये पुष्करे नरैः । ब्रह्मलोकमभीप्सद्भिर्वस्तव्यं क्षेत्रवासिभिः

ભીષ્મ બોલ્યા—હે ભગવન! બ્રહ્મલોક મેળવવા ઇચ્છતા ક્ષેત્રવાસી નરોએ પુષ્કરના અરણ્યમાં કઈ વિધિ પ્રમાણે વસવું જોઈએ?

Verse 160

किं मनुष्यैरुतस्त्रीभिरुत वर्णाश्रमान्वितैः । वसद्भिः किमनुष्ठेयमेतत्सर्वं ब्रवीहि मे

માત્ર પુરુષોની જ શું વાત—સ્ત્રીઓની પણ, તેમજ વર્ણાશ્રમધર્મમાં સ્થિત લોકોની પણ? ત્યાં વસનારોએ શું શું અનુષ્ઠાન કરવું—આ બધું મને કહો।

Verse 161

पुलस्त्य उवाच । नरैः स्त्रीभिश्च वस्तव्यं वर्णाश्रमनिवासिभिः । स्वधर्माचारनिरतैर्दंभमोहविवर्जितैः

પુલસ્ત્યે કહ્યું—વર્ણાશ્રમમાં નિવાસ કરનાર પુરુષો અને સ્ત્રીઓએ પોતાના સ્વધર્મના આચરણમાં રત રહી, દંભ અને મોહથી રહિત થઈને જીવન વિતાવવું જોઈએ।

Verse 162

कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्मभक्तैर्जितेंद्रियैः । अनसूयुभिरक्षुद्रैः सर्वभूतहिते रतैः

કર્મથી, મનથી અને વાણીથી—બ્રહ્મભક્તોએ ઇન્દ્રિયો જીતેલી હોવી જોઈએ; ઈર્ષ્યા વિનાના, ક્ષુદ્ર સ્વભાવથી દૂર, અને સર્વ ભૂતોના હિતમાં રત રહેવા જોઈએ।

Verse 163

भीष्म उवाच । किं कुर्वाणो नरः कर्म ब्रह्मभक्तस्त्विहोच्यते । कीदृशा ब्रह्मभक्ताश्च स्मृता नॄणां वदस्व मे

ભીષ્મે કહ્યું—અહીં મનુષ્ય કઈ પ્રકારનું કર્મ કરે તો તે બ્રહ્મભક્ત કહેવાય? અને કયા પ્રકારના લોકો બ્રહ્મભક્ત તરીકે સ્મરવામાં આવ્યા છે? મને કહો।

Verse 164

पुलस्त्य उवाच । त्रिविधा भक्तिरुद्दिष्टा मनोवाक्कायसंभवा । लौकिकी वैदिकी चापि भवेदाध्यात्मिकी तथा

પુલસ્ત્યે કહ્યું—ભક્તિ ત્રિવિધ કહી છે—મન, વાણી અને કાયાથી ઉત્પન્ન; અને તે લૌકિક, વૈદિક તથા આધ્યાત્મિક—એ રીતે પણ ત્રણ પ્રકારની થાય છે।

Verse 165

ध्यानधारणया बुद्ध्या वेदार्थस्मरणे हि यत् । ब्रह्मप्रीतिकरी चैषा मानसी भक्तिरुच्यते

ધ્યાન અને ધારણાથી સ્થિર થયેલી બુદ્ધિ દ્વારા વેદોના અર્થનું જે સ્મરણ થાય છે, અને જે બ્રહ્મને પ્રીતિકર છે—તેને ‘માનસી ભક્તિ’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 166

मंत्रवेदनमस्कारैरग्निश्राद्धादिचिंतनैः । जाप्यैश्चावश्यकैश्चैव वाचिकी भक्तिरिष्यते

મંત્રપાઠ, વેદાધ્યયન, નમસ્કાર, અગ્નિહોમ તથા શ્રાદ્ધાદિ કર્મોના ચિંતન, તેમજ જપ અને નિત્ય આવશ્યક કર્મોથી વાણી દ્વારા પ્રગટ થતી ભક્તિને વાચિકી ભક્તિ કહે છે.

Verse 167

व्रतोपवासनियतैश्चितेंद्रियनिरोधिभिः । भूषणैर्हेमरत्नाढ्यैस्तथा चांद्रायणादिभिः

વ્રત, ઉપવાસ અને નિયમ—ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ કરાવનારા અનુશાસન—તથા સોનાં-રત્નોથી સમૃદ્ધ આભૂષણો અને ચાંદ્રાયણાદિ અનુષ્ઠાનો દ્વારા.

Verse 168

ब्रह्मकृच्छ्रोपवासैश्च तथाचान्यैः शुभव्रतैः । कायिकीभक्तिराख्याता त्रिविधा तु द्विजन्मनाम्

બ્રહ્મકૃચ્છ્ર ઉપવાસ તથા અન્ય શુભ વ્રતોના પાલનથી દેહ દ્વારા થતી ભક્તિને ‘કાયિકી ભક્તિ’ કહેવામાં આવી છે; અને દ્વિજોના માટે તે ત્રિવિધ માનવામાં આવે છે.

Verse 169

गोघृतक्षीरदधिभिः रत्नदीपकुशोदकैः । गंधैर्माल्यैश्च विविधैर्धातुभिश्चोपपादितैः

ગૌઘૃત, દૂધ અને દહીંના અર્પણોથી; રત્નદીપો અને કુશાસંયુક્ત જળથી; સુગંધો અને વિવિધ માળાઓથી; તથા પૂજાર્થે તૈયાર કરેલા ધાતુઓ અને રંગદ્રવ્યોથી.

Verse 170

घृतगुग्गुलुधूपैश्च कृष्णागरुसुगंधिभिः । भूषणैर्हेमरत्नाढ्यैश्चित्राभिः स्रग्भिरेव च

ઘૃત અને ગુગ્ગુલુથી બનેલા, કૃષ્ણ અગરુની સુગંધવાળા ધૂપથી; સોનાં-રત્નસમૃદ્ધ આભૂષણોથી; અને ચિત્રવિચિત્ર પુષ્પમાળાઓથી પણ.

Verse 171

नृत्यवादित्रगीतैश्च सर्वरत्नोपहारकैः । भक्ष्यभोज्यान्नपानैश्च या पूजा क्रियते नरैः

નૃત્ય, વાદ્ય અને ગીત સાથે, સર્વ પ્રકારના રત્નોના ઉપહાર તથા મીઠાઈ, ભોજન, અન્ન અને પાન સાથે જે પૂજા મનુષ્યો કરે છે—

Verse 172

पितामहं समुद्दिश्य भक्तिस्सा लौकिकी मता । वेदमंत्रहविर्योगैर्भक्तिर्या वैदिकी मता

પિતામહ બ્રહ્માને ઉદ્દેશીને જે ભક્તિ થાય તે લૌકિકી માનવામાં આવે છે; અને જે ભક્તિ વેદમંત્રો તથા હવિ (આહુતિ)ના યોગથી યુક્ત હોય તે વૈદિકી માનવામાં આવે છે।

Verse 173

दर्शे वा पौर्णमास्यां वा कर्तव्यमग्निहोत्रकम् । प्रशस्तं दक्षिणादानं पुरोडाशं चरुक्रिया

અમાવાસ્યા કે પૂર્ણિમાના દિવસે અગ્નિહોત્ર કરવું જોઈએ. દક્ષિણાદાન પ્રશંસનીય છે; તેમજ પુરોડાશનું અર્પણ અને ચરુ-આહુતિની ક્રિયাও।

Verse 174

इष्टिर्धृतिः सोमपानां यज्ञीयं कर्म सर्वशः । ऋग्यजुःसामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च

સોમપાન કરનારાઓનાં યજ્ઞીય કર્મો અને ધૃતિ-નિયમો—અર્થાત્ યજ્ઞસંબંધિત સર્વ કર્મોમાં—ઋગ્, યજુઃ, સામના જપ્યપાઠ, જપ તથા સંહિતાઓનું અધ્યયન પણ આવે છે।

Verse 175

क्रियंते विधिमुद्दिश्य सा भक्तिर्वैदिकीष्यते । अग्नि भूम्यनिलाकाशांबुनिशाकरभास्करम्

વેદવિધિને ધ્યાનમાં રાખીને જે કર્મ કરવામાં આવે તે જ ‘વૈદિકી ભક્તિ’ કહેવાય—અગ્નિ, પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, જળ, ચંદ્ર અને સૂર્યને ઉદ્દેશીને (કરાતી ઉપાસના)।

Verse 176

समुद्दिश्य कृतं कर्म तत्सर्वं ब्रह्मदैवतम् । आध्यात्मिकी तु द्विविधा ब्रह्मभक्तिः स्थिता नृप

પરમ બ્રહ્મને ઉદ્દેશીને કરેલું કર્મ સર્વે બ્રહ્મ-દૈવતને અર્પિત બને છે. હે નૃપ! બ્રહ્મભક્તિ આધ્યાત્મિક રીતે બે પ્રકારની સ્થિત છે.

Verse 177

संख्याख्या योगजा चान्या विभागं तत्र मे शृणु । चतुर्विंशतितत्वानि प्रधानादीनि संख्यया

તેનો વિભાગ મારી પાસેથી સાંભળો—એક ‘સાંખ્ય’ તરીકે ઓળખાય છે, બીજો ‘યોગ’જન્ય છે. ગણતરી મુજબ પ્રધાન આદિ ચોવીસ તત્ત્વો ગણાય છે.

Verse 178

अचेतनानि भोग्यानि पुरुषः पंचविंशकः । चेतनः पुरुषो भोक्ता न कर्ता तस्य कर्मणः

ભોગ્ય વિષયો અચેતન છે; પચ્ચીસમું તત્ત્વ પુરુષ તેમાંથી ભિન્ન છે. ચેતન પુરુષ ભોક્તા છે, પરંતુ તે (પ્રકૃતિ-ક્ષેત્ર)ના કર્મોનો કર્તા નથી.

Verse 179

आत्मा नित्योऽव्ययश्चैव अधिष्ठाता प्रयोजकः । अव्यक्तः पुरुषो नित्यः कारणं च पितामहः

આત્મા નિત્ય અને અવ્યય છે—તે અધિષ્ઠાતા તથા પ્રેરક છે. તે જ અવ્યક્ત, શાશ્વત પુરુષ છે; તે જ કારણ—પિતામહ (બ્રહ્મા) પણ તે જ છે.

Verse 180

तत्वसर्गो भावसर्गो भूतसर्गश्च तत्त्वतः । संख्यया परिसंख्याय प्रधानं च गुणात्मकम्

તત્ત્વતઃ તત્ત્વસર્ગ, ભાવસર્ગ અને ભૂતસર્ગ—આ ત્રણ પ્રકારની સૃષ્ટિ છે. સાંખ્યની ગણના-વિશ્લેષણથી પ્રધાનને ગુણાત્મક (ત્રિગુણમય) તરીકે જાણવામાં આવે છે.

Verse 181

साधर्म्यमानमैश्वर्यं प्रधानं च विधर्मि च । कारणत्वं च ब्रह्मत्वं काम्यत्वमिदमुच्यते

દૈવી સાધર્મ્ય, માન, ઐશ્વર્ય, પ્રધાનત્વ તથા સર્વ ઉપાધિબંધનથી મુક્તિ; કારણત્વ અને બ્રહ્મભાવ—આને ‘કામ્ય-પ્રાપ્તિ’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 182

प्रयोज्यत्वं प्रधानस्य वैधर्म्यमिदमुच्यते । सर्वत्रकर्तृस्यद्ब्रह्मपुरुषस्याप्यकर्तृता

પ્રધાનનું ‘પ્રયોજ્ય’ હોવું તેનું વૈધર્મ્ય કહેવાય છે; અને સર્વકર્તા બ્રહ્મ-પુરુષ પણ તત્ત્વતઃ અકર્તા જ છે.

Verse 183

चेतनत्वं प्रधाने च साधर्म्यमिदमुच्यते । तत्वांतरं च तत्वानां कर्मकारणमेव च

પ્રધાનમાં પણ ચેતનત્વને સાધર્મ્ય કહેવાય છે; અને તત્ત્વોમાં એક તત્ત્વ બીજા તત્ત્વના કર્મનું કારણ બને છે.

Verse 184

प्रयोजनं च नैयोज्यमैश्वर्यं तत्वसंख्यया । संख्यास्तीत्युच्यते प्राज्ञैर्विनिश्चित्यार्थचिंतकैः

પ્રયોજન, નિયોજ્ય (પ્રયોગનું સાધન) અને ઐશ્વર્ય—આ બધું તત્ત્વ-સંખ્યા દ્વારા નિશ્ચિત થાય છે; તેથી અર્થનિર્ણય કરીને ચિંતન કરનારા પ્રાજ્ઞો તેને ‘સાંખ્ય’ કહે છે.

Verse 185

इति तत्वस्य संभारं तत्वसंख्या च तत्वतः । ब्रह्मतत्वाधिकं चापि श्रुत्वा तत्वं विदुर्बुधाः

આ રીતે તત્ત્વોનો સંભાર, તેમની યથાર્થ તત્ત્વ-સંખ્યા, અને બ્રહ્મતત્ત્વથી પણ અધિક તત્ત્વ—આ બધું સાંભળી બુદ્ધિમાનો પરમ તત્ત્વને જાણે છે.

Verse 186

सांख्यकृद्भक्तिरेषा च सद्भिराध्यात्मिकी कृता । योगजामपि भक्तानां शृणु भक्तिं पितामहे

સાંખ્યમાંથી જન્મેલી આ ભક્તિ સદ્ગણવંતોએ આધ્યાત્મિક (અંતર્માર્ગ) રૂપે સ્થાપી છે. હવે, હે પિતામહ, યોગજન્ય ભક્તોની ભક્તિ પણ સાંભળો।

Verse 187

प्राणायामपरो नित्यं ध्यानवान्नियतेंद्रियः । भैक्ष्यभक्षी व्रती वापि सर्वप्रत्याहृतेंद्रियः

જે નિત્ય પ્રાણાયામમાં તત્પર, સદા ધ્યાનવંત અને ઇન્દ્રિય-નિગ્રહી હોય—ભિક્ષાન્નભોજી, વ્રતધારી, અને સર્વ ઇન્દ્રિયોને સંપૂર્ણ પ્રત્યાહૃત કરેલો હોય।

Verse 188

धारणं हृदये कुर्याद्ध्यायमानः प्रजेश्वरम् । हृत्पद्मकर्णिकासीनं रक्तवक्त्रं सुलोचनम्

ધ્યાન કરતાં હૃદયમાં ધારણા કરવી—હૃદયપદ્મની કર્ણિકામાં આસનસ્થ પ્રજેશ્વરનું ચિંતન કરવું; જેમનું મુખ અરুণ અને નેત્રો સુન્દર છે।

Verse 189

परितो द्योतितमुखं ब्रह्मसूत्रकटीतटम् । चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम्

જેનુ મુખ સર્વ દિશામાં તેજથી દ્યોતિત છે, જેમની કમરે બ્રહ્મસૂત્ર શોભે છે; જે ચતુર્મુખ, ચતુર્ભુજ છે અને જેમના હસ્તે વરદાન તથા અભય પ્રદાન થાય છે।

Verse 190

योगजा मानसी सिद्धिर्ब्रह्मभक्तिः परा स्मृता । य एवं भक्तिमान्देवे ब्रह्मभक्तः स उच्यते

યોગથી ઉત્પન્ન માનસી સિદ્ધિ પરમ બ્રહ્મભક્તિ તરીકે સ્મરાય છે. જે આ રીતે દેવમાં ભક્તિમાન છે, તેને ‘બ્રહ્મભક્ત’ કહેવાય છે।

Verse 191

वृत्तिं च शृणु राजेंद्र या स्मृता क्षेत्रवासिनाम् । स्वयं देवेन विप्राणां विष्ण्वादीनां समागमे

હે રાજેન્દ્ર, ક્ષેત્રમાં વસનારાઓ માટે સ્મૃતિમાં નિર્ધારિત આચારવૃત્તિ પણ સાંભળ; વિષ્ણુ આદિ દેવો સાથે બ્રાહ્મણસભામાં સ્વયં ભગવાને જ તે નક્કી કરી હતી।

Verse 192

कथिता विस्तरात्पूर्वं सर्वेषां तत्र सन्निधौ । निर्ममा निरहंकारा निःसंगा निष्परिग्रहाः

તે અગાઉ ત્યાં સર્વની સન્નિધિમાં વિસ્તારે કહેલી હતી; તેઓ મમતા-રહિત, અહંકાર-રહિત, આસક્તિ-રહિત અને પરિગ્રહ-રહિત હોય છે।

Verse 193

बंधुवर्गे च निःस्नेहास्समलोष्टाश्मकांचनाः । भूतानां कर्मभिर्नित्यैर्विविधैरभयप्रदाः

બંધુવર્ગમાં પણ તેઓ સ્નેહાસક્તિથી રહિત રહે છે; માટીના ઢેલા, પથ્થર અને સોનાને સમાન ગણે છે. ભૂતો પ્રત્યે નિત્ય વિવિધ કર્મોથી તેઓ સદા અભય આપે છે।

Verse 194

प्राणायामपरा नित्यं परध्यानपरायणाः । याजिनः शुचयो नित्यं यतिधर्मपरायणाः

તેઓ નિત્ય પ્રાણાયામમાં પરાયણ અને પરધ્યાનમાં એકાગ્ર રહે છે; યજ્ઞ કરનાર, સદા શુચિ અને યતિધર્મમાં અડગ રહે છે।

Verse 195

सांख्ययोगविधिज्ञाश्च धर्मज्ञाश्छिन्नसंशयाः । यजंते विधिनानेन ये विप्राः क्षेत्रवासिनः

ક્ષેત્રવાસી તે વિપ્રો—સાંખ્ય અને યોગની વિધિઓના જાણકાર, ધર્મજ્ઞ અને સંશયમુક્ત—આ જ વિધાન મુજબ યજન-પૂજન તથા યજ્ઞ કરે છે।

Verse 196

अरण्ये पौष्करे तेषां मृतानां सत्फलं शृणु । व्रजंति ते सुदुष्प्रापं ब्रह्मसायुज्यमक्षयम्

પુષ્કરના પવિત્ર અરણ્યમાં જે પ્રાણ ત્યાગે છે, તેમનું સાચું શુભ ફળ સાંભળો—તેઓ અત્યંત દુર્લભ, અક્ષય બ્રહ્મસાયુજ્ય (બ્રહ્મૈક્ય) પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 197

यत्प्राप्य न पुनर्जन्म लभन्ते मृत्युदायकम् । पुनरावर्तनं हित्वा ब्राह्मीविद्यां समास्थिताः

તે પરમ અવસ્થાને પામી તેઓ ફરી જન્મ લેતા નથી—જે મૃત્યુનું કારણ છે. પુનરાવર્તન (સંસારચક્ર) ત્યજી તેઓ બ્રહ્મવિદ્યામાં સ્થિર રહે છે.

Verse 198

पुनरावृत्तिरन्येषां प्रपंचाश्रमवासिनाम् । गार्हस्थ्यविधिमाश्रित्य षट्कर्मनिरतः सदा

પરંતુ અન્ય—જે પ્રપંચના આશ્રમોમાં વસે છે—તેમને પુનરાવર્તન રહે છે. ગાર્હસ્થ્યવિધિનો આશ્રય લઈને તેઓ સદા ષટ્કર્મોમાં રત રહે છે.

Verse 199

जुहोति विधिना सम्यङ्मंत्रैर्यज्ञे निमंत्रितः । अधिकं फलमाप्नोति सर्वदुःखविवर्जितः

યજ્ઞમાં આમંત્રિત થઈ જે વિધિપૂર્વક શુદ્ધ મંત્રોથી યોગ્ય રીતે આહુતિ આપે છે, તે વધુ ફળ પામે છે અને સર્વ દુઃખથી રહિત થાય છે.

Verse 200

सर्वलोकेषु चाप्यस्य गतिर्न प्रतिहन्यते । दिव्येनैश्वर्ययोगेन स्वारूढः सपरिग्रहः

સર્વ લોકોમાં પણ તેની ગતિ કદી પ્રતિહત થતી નથી. દિવ્ય ઐશ્વર્યયોગથી સમારૂઢ થઈ, પરિગ્રહ (સહચર-સંપદા) સહિત તે આગળ વધે છે.