Adhyaya 7

Verse 1

दितिरुवाच । सत्यमुक्तं त्वया नाथ सर्वमेव न संशयः । भर्तृस्नेहं परित्यज्य गता सापत्न्यजं द्विज

દિતિ બોલી—હે નાથ, તમે જે કહ્યું તે સત્ય છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી. હે દ્વિજ, તે પતિપ્રેમ ત્યજી સવતીના પુત્ર પાસે ગઈ છે.

Verse 2

अभिमानेन दुःखेन मानभंगेन सत्तम । महादुःखेन संतप्ता करिष्ये प्राणमोचनम्

હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ! અભિમાનજન્ય દુઃખ અને માનભંગથી, મહાદુઃખે દગ્ધ થઈ હું પ્રાણત્યાગ કરીશ।

Verse 3

कश्यप उवाच । श्रूयतामभिधास्यामि यथा शांतिर्भविष्यति । न कः कस्य भवेत्पुत्रो न माता न पिता शुभे

કશ્યપ બોલ્યા—સાંભળો, શાંતિ કેવી રીતે થશે તે હું કહું છું। હે શુભે! પરમાર્થમાં કોઈ કોઈનો ‘પુત્ર’ નથી; ‘માતા’ નથી, ‘પિતા’ પણ નથી।

Verse 4

न भ्राता बांधवः कस्य न च स्वजनबांधवाः । एवं संसारसंबंधो मायामोहसमन्वितः

કોણનો ભાઈ ખરેખર સદાકાળનો બંધુ છે? સ્વજન-બંધવો પણ સ્થિર નથી. આમ સંસારના સંબંધો માયા અને મોહથી ગૂંથાયેલા છે।

Verse 5

स्वयमेव पिता देवि स्वयं माताथ बांधवाः । स्वयं स्वजनवर्गश्च स्वयं धर्मः सनातनः

હે દેવી! મનુષ્ય પોતે જ પોતાનો પિતા, પોતે જ માતા અને બંધુ છે। પોતે જ પોતાનો સ્વજનવર્ગ, અને પોતે જ પોતાનો સનાતન ધર્મ છે।

Verse 6

आचारेण नरो देवि सुखित्वमुपजायते । अनाचारेण पापेन नाशं याति तथा ध्रुवम्

હે દેવી! સદાચારથી મનુષ્ય સુખી થાય છે; અને પાપમય દુર્વર્તનથી તે નિશ્ચિત જ વિનાશને પામે છે।

Verse 7

क्रूरयोनिं प्रयात्येवं नरो देवि न संशयः । कर्मणा सत्यहीनेन महापापेन मोहतः

હે દેવી, તેમાં સંશય નથી—મોહવશ સત્યહીન કર્મરૂપ મહાપાપથી મનુષ્ય ક્રૂર યોનિમાં પુનર્જન્મ પામે છે।

Verse 8

रिपुत्वे वर्त्तते मर्त्यः प्राणिनां नित्यसंस्थितः । रिपवस्तस्य वर्तन्ते यत्र तत्र न संशयः

જે મર્ત્ય પ્રાણીઓમાં સદા શત્રુભાવથી વર્તે છે, તેના શત્રુઓ સર્વત્ર જ હોય છે—સંશય નથી।

Verse 9

मैत्रेण वर्तते मर्त्यो यदा लोके प्रिये शुभे । तदा तस्य भवंत्येव मित्राः सर्वत्र भामिनि

હે પ્રિય શુભે ભામિની, જ્યારે મર્ત્ય લોકમાં મૈત્રીભાવથી વર્તે છે, ત્યારે તેના માટે સર્વત્ર મિત્ર જ થાય છે।

Verse 10

कृषिकारो यदा देवि छन्नं बीजं सुसंस्थितम् । यादृशं तु भवत्येव तादृशं फलमश्नुते

હે દેવી, ખેડૂત જ્યારે બીજને ઢાંકી યોગ્ય રીતે સ્થિર કરે છે, ત્યારે તે જેમ વાવે છે તેમ જ ફળ નિશ્ચિતપણે મેળવે છે।

Verse 11

तथा तव च पुत्रैश्च साधुभिः स्पर्धितं सह । कर्मणस्तस्य तत्प्राप्तं फलं भुंक्ष्व सुसंस्थितम्

એ જ રીતે તું તારા પુત્રો અને સાધુજન સાથે સ્પર્ધા કરી; તેથી સ્થિર રહી તે કર્મથી પ્રાપ્ત થયેલું ફળ હવે ભોગવ।

Verse 12

तव पुत्रा महाभागे तपः शांति विवर्जिताः । तेन पापेन ते सर्वे पतिता वै महत्पदात्

હે મહાભાગ્યવતી! તારા પુત્રો તપ અને અંતઃશાંતિથી રહિત છે; તે પાપના કારણે તેઓ બધા નિશ્ચયે મહાન પદથી પતિત થયા છે।

Verse 13

एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ मुंच दुःखं सुखं तथा । कस्य पुत्राश्च मित्राणि कस्य स्वजन बांधवाः

આ રીતે જાણીને શમ (અંતઃશાંતિ) તરફ જા; દુઃખ અને સુખ—બન્નેને છોડ. કોના પુત્રો અને મિત્રો, અને કોના સ્વજન-બંધુઓ?

Verse 14

आत्मकर्मानुसारेण सुखं जीवंति जंतवः । परार्थे चिंतनं देवि तत्त्वज्ञानेन पंडिताः

જીવો પોતાના કર્માનુસાર સુખથી જીવે છે; પરંતુ હે દેવી! તત્ત્વજ્ઞાનવાળા પંડિતો પરહિતનું જ ચિંતન કરે છે।

Verse 15

न कुर्वंति महात्मानो व्यर्थमेव न संशयः । पंचभूतात्मकं कायं केवलं संधिजर्जरम्

મહાત્માઓ વ્યર્થ કાર્ય કરતા નથી—એમાં સંશય નથી; કારણ કે આ કાયાં પંચભૂતાત્મક છે અને માત્ર સાંધાઓથી જર્જર બનેલી છે।

Verse 16

आत्ममित्रं कृतं तेन सर्वं देवि सुखाशया । आत्मा नाम महापुण्यः सर्वगः सर्वदर्शकः

હે દેવી! સુખની આશાથી તેણે સર્વ રીતે પોતાના આત્માને જ મિત્ર બનાવ્યો. આત્મા મહાપુણ્યમય—સર્વવ્યાપી અને સર્વદર્શી છે।

Verse 17

सर्वसिद्धिस्तु सर्वात्मा सात्विकः सर्वसिद्धिदः । एवं सर्वमयो देवि भ्रमत्येको निरञ्जनः

એ જ સર્વ સિદ્ધિઓની પરિપૂર્ણતા, સર્વનો આત્મા, સાત્ત્વિક અને નિર્મળ, તથા સર્વ સિદ્ધિ આપનાર છે. હે દેવી, સર્વમય હોવા છતાં તે એક નિરંજન પરમ તત્ત્વ જાણે ભ્રમણ કરતું દેખાય છે.

Verse 18

भ्रमता निर्जने येन मूर्तिमंतो द्विजोत्तमाः । चत्वारो दर्शिताः पुण्या मूर्तिमंतो महौजसः

નિર્જન સ્થાને ભ્રમણ કરતાં તેને ચાર પરમ પવિત્ર દ્વિજોત્તમો દર્શન થયા—તેજસ્વી અને મૂર્તિમાન; મહૌજસ્વી, પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપે પ્રગટ થયેલા.

Verse 19

पंचमः श्वसनश्चैव पूर्वाणां मित्रमेव च । अथो आत्मा समायातो ज्ञानसाहाय्यमेव वा

પાંચમો શ્વાસરૂપ પ્રાણ જ છે, પૂર્વવર્તીઓનો સાચો મિત્ર; અથવા આત્મા જ આવી પહોંચ્યો છે—જ્ઞાનને સહાય કરવા માટે.

Verse 20

स तान्दृष्ट्वा महात्मा वै ज्ञानमात्मा समब्रवीत् । ज्ञान पश्य अमी पंच मंत्रयंतः परस्परम्

તેમને જોઈ મહાત્માએ જ્ઞાનરૂપ આત્માને કહ્યું—“હે જ્ઞાન, જો; આ પાંચેય પરસ્પર મંત્રણા કરે છે.”

Verse 21

एतान्गत्वाब्रवीहि त्वं यूयं क इति पृच्छ ह । ज्ञानं वाक्यं परं श्रुत्वा सार्थं तस्य महात्मनः

તું તેમની પાસે જઈને બોલ અને પૂછ—‘તમે કોણ છો?’ તે મહાત્માના પરમ, શુભ અને જ્ઞાનમય વચનને સાંભળી તેમની સાચી ભાવના જાણે.

Verse 22

तदाहात्मानमाराध्यमेतैः किं ते प्रयोजनम् । तत्त्वतो ब्रूहि मे देव सदा शुद्धोसि सर्वदा

ત્યારે તેણે કહ્યું—“આ સાધનો વડે તું પોતાના આત્માનું જ આરાધન કેમ કરે છે? તારો પ્રયોજન શું છે? હે દેવ, તત્ત્વથી મને કહો; કારણ કે તું સદા સર્વદા શુદ્ધ છે.”

Verse 23

आत्मोवाच । एते पंच महाभागा रूपवंतो मनस्विनः । गत्वा संदर्शयाम्येनानाभाष्ये ज्ञान श्रूयताम्

આત્માએ કહ્યું—“આ પાંચ મહાભાગ્યશાળી—રૂપવાન અને દૃઢમન છે. હું જઈને તેમને તને દર્શાવીશ અને તેમની સાથે વાત કરીશ. આ જ્ઞાનોપદેશ સાંભળવામાં આવે.”

Verse 24

भव्यानेतान्प्रवक्ष्यामि पंचमीं गतिमागतान् । दूतत्वं गच्छ भो ज्ञान कुशलो दूतकर्मणि

“હવે હું આ ભવ્ય જનનું વર્ણન કરીશ, જેઓ પંચમી ગતિને પ્રાપ્ત થયા છે. હે જ્ઞાન, દૂતત્વ સ્વીકારી જા; તું દૂતકર્મમાં કુશળ છે.”

Verse 25

ज्ञानमुवाच । त्वमात्मञ्छृणु मे वाक्यं सत्यं सत्यं वदाम्यहम् । एतेषां संगतिस्तात कार्या नैव त्वया कदा

જ્ઞાને કહ્યું—“હે આત્મન્, મારી વાત સાંભળ; હું સત્ય—સત્ય જ કહું છું. હે તાત, એમની સાથે સંગત તારે ક્યારેય કરવી નહીં.”

Verse 26

पंचानामपि शुद्धात्मन्न कार्यं शुभमिच्छता । भवतः संगतिं मोह इच्छत्येष महामते

હે શુદ્ધાત્મન્, જે શુભ ઇચ્છે છે તેણે આ પાંચેયની પણ સંગત કરવી નહીં. છતાં, હે મહામતે, આ મોહગ્રસ્ત વ્યક્તિ તમારી સંગત ઇચ્છે છે.

Verse 27

आत्मोवाच । एतेषां संगतिं ज्ञान कस्माद्वारयते भवान् । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि याथातथ्येन पंडित

આત્માએ કહ્યું—હે પંડિત! જ્ઞાનવાન હોવા છતાં તમે આ લોકોની સંગતિ કેમ રોકો છો? તેનું કારણ મને યથાર્થ રીતે, સત્યરૂપે કહો.

Verse 28

ज्ञानमुवाच । एतेषां संगमात्रात्तु महद्दुःखं भविष्यति । दुःखमूला हि पंचैव शोकसंतापकारकाः

જ્ઞાને કહ્યું—એમની માત્ર સંગતિથી જ મહાદુઃખ ઊભું થશે. દુઃખના મૂળ પાંચ જ છે; તે શોક અને સંતાપ ઉત્પન્ન કરે છે.

Verse 29

एवमस्तु महाप्राज्ञ करिष्ये वचनं तव । ज्ञानमाभाष्य स ह्यात्मा ध्यानेन सह संगतः

“એવમસ્તુ, હે મહાપ્રાજ્ઞ; હું તમારું વચન પાળિશ.” એમ કહી તે આત્માએ જ્ઞાનનું ઉચ્ચારણ કરીને ધ્યાન સાથે એકત્વ પામ્યું.

Verse 30

कश्यप उवाच । ततः पंचैव ते तत्राद्राक्षुरात्मानमेव तम् । बुद्धिमूचुः समाहूय संगच्छात्मानमेव हि

કશ્યપે કહ્યું—પછી તે પાંચેયે ત્યાં બીજું કોઈ નહીં, પોતાનાં જ આત્મસ્વરૂપને જોયું. બુદ્ધિને બોલાવી તેમણે કહ્યું—“નિશ્ચયે આત્મા સાથે જ એક થા.”

Verse 31

दूतत्वं कुरु कल्याणि अस्माकमात्मना सह । पंचतत्त्वा महात्मानो विश्वस्यधारकाः शुभाः

હે કલ્યાણી! અમારા આત્મસ્વરૂપ સાથે મળીને અમારું દૂતકાર્ય કર. પંચતત્ત્વમય તે મહાત્માઓ શુભ છે અને વિશ્વને ધારણ કરનારા છે.

Verse 32

भवतो मैत्रमिच्छंति इत्याभाष्य महामतिम् । गत्वा बुद्धे त्वया कार्यं कर्तव्यं न इतो व्रज

તે મહામતિને સંબોધીને બોલ્યો— “તેઓ તારી સાથે મૈત્રી ઇચ્છે છે. તેથી બુદ્ધિપૂર્વક વિચાર કરી જે કર્તવ્ય છે તે કર; અહીંથી ન જા.”

Verse 33

एवमस्तु महाभागा करिष्ये कार्यमुत्तमम् । एवमाभाषितं तेषां गत्वाऽहात्मानमेव तम्

“એવમસ્તુ, હે મહાભાગો; હું આ ઉત્તમ કાર્ય કરીશ.” એમ કહીને તે પોતે જ તે જ વ્યક્તિ પાસે ગયો.

Verse 34

अहं बुद्धिर्महाभाग भवंतं समुपागता । दूतत्वे महतां पार्श्वात्तेषां त्वं वचनं शृणु

“હે મહાભાગ, હું બુદ્ધિ છું; હું તમારી પાસે આવી છું. મહાન લોકોની તરફથી દૂત બની આવી છું—તેમનું વચન સાંભળો.”

Verse 35

भवन्मैत्रीं समिच्छंति अक्षयां पंच आत्मकाः । कुरु मैत्रीं महाप्राज्ञ जहि ध्यानं सुदूरतः

“પંચભૂત તારી અક્ષય મૈત્રી ઇચ્છે છે. હે મહાપ્રાજ્ઞ, મૈત્રી કર; ધ્યાનને બહુ દૂર ત્યજી દે.”

Verse 36

ध्यानमुवाच । न कर्तव्यं त्वया चात्मन्नैतेषां वै समागमम् । एषां संसर्गमात्रेण महुद्दुःखं भविष्यति

ધ્યાન બોલ્યો— “હે આત્મન, તારે એમની સાથે સંગમ કરવો નહીં. એમના માત્ર સંપર્કથી જ મહાદુઃખ થશે.”

Verse 37

मया ज्ञानेन हीनस्त्वं कथं कर्म करिष्यति । एवमेव न कर्तव्यं तेषां चैव समागमम्

મારા આપેલા જ્ઞાનથી રહિત થઈને તું કેવી રીતે યોગ્ય કર્મ કરી શકીશ? તેથી આ રીતે તેમનો સંગ-સમાગમ પણ કદી કરવો નહિ.

Verse 38

गर्भवासं नयिष्यंति भवंतं नान्यथा विभो । ज्ञानेनैव मया हीनो अज्ञानं यास्यसि ध्रुवम्

હે વિભો! તેઓ તને નિશ્ચયે ગર્ભવાસમાં જ લઈ જશે; અન્યથા નથી. મારા જ્ઞાનથી વંચિત થઈ તું ધ્રુવ અજ્ઞાનમાં પડી જશે.

Verse 39

एवमुक्त्वा तमात्मानं विरराम महामतिम् । ततस्तामागतां बुद्धिमात्मा प्रोवाच निश्चितः

આ રીતે પોતાના આત્માને કહી તે મહામતિ મૌન થયો. ત્યારબાદ દૃઢ નિશ્ચયથી આત્માએ ઉદ્ભવેલી તે બુદ્ધિને સંબોધી કહ્યું.

Verse 40

ज्ञानध्यानौ महात्मानौ मंत्रिणौ मम शोभनौ । तत्र यानं न मे युक्तं तद्बुद्धे किं करोम्यहम्

જ્ઞાન અને ધ્યાન—મારા મહાત્મા, શોભન મંત્રીઓ—ત્યાં છે; ત્યાં જવું મને યોગ્ય નથી. હે બુદ્ધિ! તો પછી હું શું કરું?

Verse 41

एवं श्रुत्वा ततो बुद्धिस्तेषां पार्श्वे यशस्विनी । समाचष्ट समग्रं तत्कथनं ज्ञानध्यानयोः

આવું સાંભળીને યશસ્વી બુદ્ધિ તેમની બાજુમાં ઊભી રહી, જ્ઞાન અને ધ્યાન વિષયક તે સમગ્ર ઉપદેશ સંપૂર્ણ રીતે સમજાવવા લાગી.

Verse 42

ततस्ते पंचकाः सर्वे आत्मानं प्रतिजग्मिरे । मैत्रीमेव प्रतीच्छामो भवतो नित्यमेव हि

પછી તે પાંચેય પોતપોતાના સ્થાને પાછા ગયા. અમે તો સદાય આપની સાથે માત્ર મૈત્રી જ ઇચ્છીએ છીએ.

Verse 43

यस्माच्छुद्धोसि लोकेश तस्मात्त्वां समुपागताः । स्वयमेव विचार्यैव उत्तरं नः प्रदीयताम्

હે લોકેશ! તમે શુદ્ધ છો તેથી અમે તમારી પાસે આવ્યા છીએ. તમે સ્વયં વિચાર કરીને અમને ઉત્તર પ્રસાદ કરો.

Verse 44

आत्मोवाच । यूयं पंचैव संप्राप्ता मम मैत्रं समिच्छथ । स्वीयं गुणं प्रभावं च कथयंतु ममाग्रतः

આત્માએ કહ્યું—તમે પાંચેય અહીં આવ્યા છો અને મારી મૈત્રી ઇચ્છો છો. તમારા પોતાના ગુણ અને વિશેષ પ્રભાવ મારા સમક્ષ કહો.

Verse 45

भूमिरुवाच । सर्वकार्यस्य संस्थानं चर्ममांससमन्वितम् । अस्थिमूलदृढत्वं मे नखलोमसमन्वितम्

ભૂમિએ કહ્યું—સર્વ કાર્યો માટે મારી રચના ચર્મ અને માંસથી યુક્ત છે. મારી દૃઢતા અસ્થિમૂળમાં સ્થિત છે, અને હું નખ તથા લોમથી સંપન્ન છું.

Verse 46

प्रभावो हि महाप्राज्ञ कायमध्ये ममैव हि । नासिकागमनो गंधस्स मे भृत्यो महामनाः

હે મહાપ્રાજ્ઞ! મારો પ્રભાવ નિશ્ચયે દેહના મધ્યમાં જ સ્થિત છે. જે સુગંધ નાસિકા સુધી પહોંચે છે, તે મારો સેવક છે—મહામના અને ભક્ત.

Verse 47

आकाश उवाच । अहमाकाशकः प्राप्तो मम काये प्रभावकम् । श्रूयतामभिधास्यामि परब्रह्मस्वरूपिणम्

આકાશે કહ્યું—હું આકાશ-તત્ત્વરૂપે આવ્યો છું; મારા પોતાના કાયામાં મારી પ્રભાવશક્તિ પ્રગટ કરું છું. સાંભળો; પરબ્રહ્મસ્વરૂપ તે પરમનું વર્ણન કરીશ.

Verse 48

बाह्यांतरावकाशश्च शून्यस्थाने वसाम्यहम् । तत्रामात्यौ तु कर्णौ मे श्रवणार्थं प्रतिष्ठितौ

હું બાહ્ય અને આંતરિક—બન્ને અવકાશરૂપ શૂન્યસ્થાને વસું છું. ત્યાં મારા બે કાન સેવક સમા શ્રવણકાર્ય માટે સ્થિર રાખવામાં આવ્યા છે.

Verse 49

वायुरुवाच । पंचरूपेण तिष्ठामि करोम्येवं शुभाशुभम् । चर्मकायेस्थितोमात्यः स्पर्शं संश्रयते गुणम्

વાયુએ કહ્યું—હું પંચરૂપે સ્થિત રહું છું અને એમ જ શુભ-અશુભ ફળ ઉપજાવું છું. ચર્મકાયમાં સ્થિત સ્પર્શેન્દ્રિય પોતાના ગુણનો આશ્રય લે છે.

Verse 50

तेज उवाच । काये संस्थः सदा नित्यं पाकयोगं करोम्यहम् । सबाह्याभ्यंतरं सर्वं द्रव्याद्रव्यं प्रदर्शये

તેજે કહ્યું—હું કાયામાં સદા સ્થિત રહી નિત્ય પાચનયોગ કરું છું. બાહ્ય અને આંતરિક સર્વ—દ્રવ્ય તથા અદ્રવ્ય—હું પ્રગટ કરું છું.

Verse 51

शुक्रं मज्जा तथा लाला एवं त्वक्संधिसंस्थितम् । रुधिरं प्रेषयाम्येव कायमध्ये स्थितोस्म्यहम्

શુક્ર, મજ્જા અને લાળા—તથા ત્વચા અને સાંધામાં સ્થિત જે છે—તેને હું રુધિરરૂપે પ્રેષિત કરું છું; હું કાયાના મધ્યમાં સ્થિત છું.

Verse 52

तत्र नेत्रावमात्यौ मे द्रव्यलब्धिप्रसाधकौ । एवं मयात्मव्यापारस्तवाग्रे कथितः परः

ત્યાં મારી બે આંખો જાણે બે અમાત્ય, જે દ્રવ્યલાભ સિદ્ધ કરે છે. આ રીતે મેં મારો પરમ આત્મવ્યાપાર તારા સમક્ષ નિવેદિત કર્યો છે.

Verse 53

जलमुवाचः । सुतोषयाम्यहं नित्यममृतेन कलेवरम् । एवं मे तत्र व्यापारः कायपत्तनके प्रिये

જળ બોલ્યું—હું અમૃતથી નિત્ય દેહને સુતૃપ્ત અને પોષિત કરું છું. પ્રિયે, ‘કાયપત્તન’ નામના નગરમાં ત્યાં મારું કાર્ય આ જ છે.

Verse 54

अमात्यं रसनां विद्धि रसास्वादकरीं पराम् । नासिकोवाच । सुगंधेन परां पुष्टिं कायस्यापि करोम्यहम्

રસાસ્વાદ કરાવનારી પરમ જિહ્વાને મુખ્ય અમાત્ય જાણો. નાસિકા બોલી—સુગંધથી હું દેહને પણ ઉત્તમ પુષ્ટિ આપું છું.

Verse 55

दुर्गंधं तु परित्यज्य काये गंधं प्रदर्शये । बुद्धियुक्ता महाभाग तस्याभावेन भाविता

દુર્ગંધને ત્યજીને હું દેહમાં સુગંધ પ્રગટ કરીશ. હે મહાભાગ, બુદ્ધિયુક્તા તે તેની ગેરહાજરીથી જ પરિવર્તિત થઈ.

Verse 56

स्वामिकार्याय कायेस्मिन्नहं तिष्ठामि निश्चला । गंधं मम गुणं विद्धि द्विविधं यत्प्रवर्तितम्

સ્વામીના કાર્ય માટે હું આ દેહમાં નિશ્ચલ રહી છું. જાણો, ગંધ મારો ગુણ છે, જે બે પ્રકારથી પ્રવર્તે છે.

Verse 57

श्रवणावूचतुः । कार्याकार्यादिकं शब्दं लोकैरुक्तं शुभाशुभम् । शृणुयावः स्वकायस्थौ सत्यासत्ये प्रियाप्रिये

શ્રવણે કહ્યું—અમે આપણા પોતાના દેહમાં સ્થિત રહીને લોકોએ કહેલા કાર્ય-અકાર્યના શબ્દો સાંભળીએ છીએ; શુભ-અશુભ, સત્ય-અસત્ય તથા પ્રિય-અપ્રિય પણ।

Verse 58

शब्दो हि मे गुणः प्रोक्तो मम व्यापारमेव हि । योजयामि न संदेहो यदा बुद्धिः प्रपूरयेत्

શબ્દને મારું ગુણ કહેવાયું છે અને એ જ મારું કાર્ય-વ્યાપાર છે. જ્યારે બુદ્ધિ સંપૂર્ણ રીતે પરિપૂર્ણ થાય, ત્યારે હું તેને પ્રવૃત્ત કરું છું—એમાં સંદેહ નથી।

Verse 59

त्वगुवाच । पंचरूपात्मको वायुः शरीरेस्मिन्व्यवस्थितः

ત્વચાએ કહ્યું—પંચરૂપાત્મક વાયુ (પ્રાણ) આ શરીરમાં સુવ્યવસ્થિત રીતે સ્થિત છે।

Verse 60

सबाह्याभ्यंतरे चेष्टां तेषां जानामि तत्त्वतः । शीतोष्णमातपं वर्षं वायोः स्फुरणमेव च

હું તેમની બાહ્ય અને આંતરિક ચેષ્ટાઓને તત્ત્વથી જાણું છું—શીત-ઉષ્ણ, તાપ, વરસાદ અને વાયુનું સ્પંદન પણ।

Verse 61

सर्वं जानामि संस्पर्शं संगश्लेषादिकं नृणाम् । स्पर्श एव गुणो मह्यमेतत्सत्यं वदाम्यहम्

હું મનુષ્યોના સ્પર્શનું સ્વરૂપ—સંપર્ક, આલિંગન વગેરે—સર્વથા જાણું છું. મારા માટે ગુણ માત્ર સ્પર્શ જ છે; આ સત્ય હું કહું છું।

Verse 62

एवं हि ते समाख्यातो मया व्यापार एव हि । नेत्रे ऊचतुः । संसारे यानि रूपाणि भव्याभव्यानि सत्तम

આ રીતે મેં તને અમારો આ જ વ્યવહાર યથાર્થ રીતે કહ્યો. ત્યારે બંને નેત્રો બોલ્યા—હે સત્તમ, આ સંસારમાં જે જે રૂપો છે, શુભ અને અશુભ…

Verse 63

यदा प्रेरयते बुद्धिस्तदा पश्याव नान्यथा । वसावः कायमध्ये वै रूपं गुणमिहावयोः

જ્યારે બુદ્ધિ પ્રેરણા આપે, ત્યારે જ અમે দেখি—અન્યથા નહીં. ખરેખર દેહમધ્યે આ લોકમાં રૂપ અને ગુણ અમારાં જ (ઇન્દ્રિયોના) છે.

Verse 64

एवं व्यापारसंबंधः कायमध्ये महामते । जिह्वोवाच । बुद्धियुक्ता अहं तात रसभेदान्विचारये

હે મહામતે, દેહની અંદર કાર્યોનો એવો જ સંબંધ છે. ત્યારે જિહ્વા બોલી—હે તાત, બુદ્ધિયુક્ત થઈ હું રસોના ભેદોનું વિચારણ કરીશ.

Verse 65

क्षारमम्लादिकं सर्वं नीरसं स्वादु चिंतये । व्यापारेण अनेनापि नित्ययुक्ता वसाम्यहम्

ખારું, આમ્લ વગેરે બધું—જે નિરસ લાગે—તેને પણ હું મધુર માનીને ચિંતન કરું છું. આ અભ્યાસથી હું સદા નિયમયુક્ત રહી વસું છું.

Verse 66

इन्द्रियाणां हि सर्वेषां बुद्धिरेषा प्रणायकः । एवं पंच समायातानींद्रियाणि प्रिये शृणु

બધી ઇન્દ્રિયો માટે આ બુદ્ધિ જ નેતા અને માર્ગદર્શક છે. હે પ્રિયે, સાંભળ—આ રીતે પાંચે ઇન્દ્રિયો એકસાથે પ્રગટ થઈ છે.

Verse 67

स्वीयानि यानि कर्माणि कथयंति पुनः पुनः । अथ बुद्धिः समायाता तमुवाच महामतिम्

તેઓ વારંવાર પોતાના જ કર્મોનું વર્ણન કરતા રહ્યા; ત્યારે બુદ્ધિ આગળ આવી તે મહામતિને બોલી.

Verse 68

मद्विहीनो यदा कायस्तदा नश्यति नान्यथा । तस्मात्त्वं मां समास्थाय वर्त्तयस्व महामते

જ્યારે દેહ મારો વિહોણો થાય છે, ત્યારે તે નાશ પામે છે—બીજો માર્ગ નથી. તેથી, હે મહામતિ, મારો આશ્રય લઈને ધર્મમાર્ગે વર્તો.

Verse 69

अथ कर्म समायातमात्मानमिदमब्रवीत् । अहं कर्म महाप्राज्ञ तव पार्श्वं समागतम्

પછી કર્મ આવીને પોતાના વિષે કહ્યું—“હે મહાપ્રાજ્ઞ, હું કર્મ છું; હું તારા પાર्श્વે આવ્યો છું.”

Verse 70

त्वां प्रेषयाम्यहं तेन पथा येनेह गच्छसि । एवमाकर्ण्य तत्सर्वमात्मा प्रोवाच तान्प्रति

“જે માર્ગે તું અહીં જાય છે, એ જ માર્ગે હું તને મોકલું છું.” આ બધું સાંભળી આત્માએ તેમને પ્રતિ કહ્યું.

Verse 71

यूयं पंचात्मकैर्युक्ताः सर्वसाधारणाः किल । कस्मान्मैत्रं समिच्छंति तत्र पंचात्मकं प्रति

તમે પંચાત્મક સ્વભાવથી યુક્ત અને સર્વને સામાન્ય છો. તો પછી તેઓ ત્યાં—તે પંચાત્મક તત્ત્વ પ્રત્યે—મૈત્રી કેમ ઇચ્છે છે?

Verse 72

ब्रुवंतु कारणं सर्वे ममाग्रे सर्वमेव तत् । पंचात्मका ऊचुः । अस्मत्संगप्रसंगेन पिंडमेव प्रजायते

“તમારા સૌએ મારા સમક્ષ આ સર્વનું કારણ કહો.” પંચાત્માઓએ કહ્યું—“અમારા સંયોગના પ્રસંગથી માત્ર પિંડ (ગર્ભરૂપ) જ ઉત્પન્ન થાય છે.”

Verse 73

तस्मिन्पिंडे महाबुद्धे भवान्वसति सुव्रतः । तिष्ठामो हि वयं सर्वे प्रसादात्तव तत्र हि

હે મહાબુદ્ધિમાન, તે પિંડમાં તમે સુવ્રતી બનીને નિવાસ કરો છો. ખરેખર ત્યાં અમે સૌ તમારા પ્રસાદથી જ સ્થિર રહીએ છીએ.

Verse 74

एतस्मात्कारणान्मैत्रमिच्छामस्तव नित्यशः । आत्मोवाच । एवमस्तु महाभागा भवतां प्रियमेव च

“આ કારણથી અમે સદૈવ તમારી સાથે મૈત્રી ઇચ્છીએ છીએ.” આત્માએ કહ્યું—“તથાસ્તુ, હે મહાભાગો; તમારું પ્રિય જ સિદ્ધ થાઓ.”

Verse 75

करिष्ये नात्र संदेहो मैत्रं हि प्रीतिकारणात् । वार्यमाणो महाभागो ज्ञानेनापि महात्मना

“હું કરીશ—એમાં શંકા નથી. કારણ કે મૈત્રી પ્રીતિથી જ ઉપજે છે.” જ્ઞાનપ્રસિદ્ધ તે મહાત્મા રોકી ને સમજાવે તોય, તે મહાભાગ એ જ નિશ્ચયમાં અડગ રહ્યો.

Verse 76

ध्यानेन च महात्मासौ तेषां संगतिमागतः । स तैः प्रमोहितस्तत्र रागद्वेषादिभिस्तदा

અને ધ્યાન દ્વારા તે મહાત્મા તેમની સંગતમાં આવ્યો; પરંતુ ત્યાં તે સમયે તેમણે રાગ-દ્વેષ વગેરે દ્વારા તેને મોહીત કરી દીધો.

Verse 77

पंचतत्त्वसमायुक्तः कायित्वं गतवान्प्रभुः । यदा गर्भं समायातो विष्ठामूत्रसमाकुले

પંચતત્ત્વોથી યુક્ત પ્રભુએ દેહધારણ કર્યું. જ્યારે તેઓ વિષ્ઠા‑મૂત્રથી ભરેલા ગર્ભમાં પ્રવેશ્યા—

Verse 78

दुर्गंधे पिच्छिलावर्ते पतितस्तैः स संयुतः । अंगेन व्याकुलीभूतः पंचात्मकानुवाच सः

દુર્ગંધયુક્ત ચીકણા આવર્તમાં પડીને અને તેમની સાથે ગૂંથાઈને, તેનું સર્વ અંગ વ્યાકુળ બન્યું; ત્યારે તેણે પંચાત્મકોને સંબોધ્યા.

Verse 79

भोभोः पंचात्मकाः सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । भवतां संप्रसंगेन महादुःखेन मोहितः

હે હે પંચાત્મકો, તમે સૌ મારું વચન સાંભળો. તમારા સંસર્ગથી હું મહાદુઃખમાં મોહિત થયો છું.

Verse 80

तत्रास्मिन्पिच्छिले घोरे पतितो हि महाभये । पंचात्मका ऊचुः । तावत्संस्थीयतां राजन्यावद्गर्भः प्रपूरयेत्

તે ચીકણા, ઘોર સ્થાને તે મહાભયમાં પડી ગયો. પંચાત્મકો બોલ્યા— “હે રાજન, ગર્ભ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી થોડો સમય અહીં સ્થિર રહો.”

Verse 81

पश्चान्निर्गमनं ते वै भविष्यति न संशयः । अस्माकं हि भवान्स्वामी कायदेशे व्यवस्थितः

પછી તમારું નિર્ગમન નિશ્ચિત થશે—એમાં સંશય નથી. કારણ કે દેહપ્રદેશમાં સ્થિત તમે જ અમારા સ્વામી છો.

Verse 82

राज्यमेवं प्रकर्तव्यं सुखभोक्ता भविष्यति । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा आत्मा दुःखेन पीडितः

રાજ્યનું શાસન આ રીતે કરવું જોઈએ; ત્યારે મનુષ્ય સુખનો ભોગી બને છે. તેમની વાત સાંભળીને તેની અંતરાત્મા શોકથી પીડિત થઈ.

Verse 83

गंतुमिच्छन्नसौ तस्मात्पलायनपरोभवत्

ત્યાંથી જવા ઇચ્છતો તે પલાયન કરવા તત્પર થયો.