Adhyaya 57
The Tale of Sukalā: Illusion, Desire, and the Testing of a Chaste Wife (within the Vena Cycle)
ભૂમિખંડના વેન-પ્રસંગ સાથે જોડાયેલા આ અધ્યાયમાં સુકલા નામની પતિવ્રતાની કસોટી દ્વારા માયા અને કામની ગતિ દર્શાવવામાં આવે છે. વિષ્ણુ કહે છે કે પૃથ્વી ક્રીડાવશ સતીરૂપ ધારણ કરીને સાધ્વી પાસે આવે છે; સુકલા સત્યનિષ્ઠ ઉત્તર આપે છે કે પતિ જ સ્ત્રીનું પરમ ‘ભાગ્ય’ અને આધાર છે, એમાં જ તેનું ધર્મસ્થાન છે. પતિ-વિયોગથી તેનો વિલાપ થાય છે અને શાસ્ત્રવચનરૂપે ‘પતિ = સ્ત્રીભાગ્ય’નું પ્રતિપાદન થાય છે. પછી કથા નંદનવન સમાન રમ્ય વન અને પાપહર તીર્થ તરફ વળે છે, જ્યાં માયા સુકલાને ભોગસમૃદ્ધ વાતાવરણમાં ખેંચે છે. ત્યાં ઇન્દ્ર અને કામ આવે છે; કામ સમજાવે છે કે સ્મરણ, રૂપકલ્પના અને મનની આસક્તિથી ઇચ્છા કેવી રીતે વધે છે અને રૂપાંતર ધારણ કરીને કેવી રીતે મોહ પેદા થાય છે. અંતે કુસુમાયુધ પતિવ્રતા પર બાણ ચલાવવા ઉદ્યત થાય છે, જેથી કામના પ્રલોભન સામે ધર્મની અડગતા અને નૈતિક દાવ સ્પષ્ટ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
विष्णुरुवाच । क्रीडा सतीरूप धरा प्रभूत्वा गेहं गता चारु पतिव्रतायाः । तामागतां सत्यस्वरूपयुक्ता सा सादरं वाक्यमुवाच धन्या
વિષ્ણુ બોલ્યા—ક્રીડાર્થ સતીનું રૂપ ધારણ કરીને ધરા (પૃથ્વી) પોતાનું પ્રભુત્વ દર્શાવી તે સુંદર પતિવ્રતાના ગૃહે ગઈ. તે આવી ત્યારે સત્યસ્વરૂપયુક્ત તે ધન્યા સ્ત્રીએ આદરપૂર્વક આ વચન કહ્યું।
Verse 2
वाक्यैः सुपुण्यैः परिपूजिता सा उवाच क्रीडा सुकलां विहस्य । मायानुगं विश्वविमोहनं सती प्रत्युत्तरं सत्यप्रमेयुक्तम्
અતિ પુણ્યમય વચનો દ્વારા પૂજિત થઈ તે ક્રીડાભાવે હસતાં હસતાં સુકલાને બોલી. ત્યારબાદ તે સતી—માયાનો અનુયાયી અને વિશ્વને મોહીત કરનાર—તેના પ્રત્યે સત્યપ્રમાણયુક્ત ઉત્તર આપ્યો।
Verse 3
ममापि भर्ता प्रबलो गुणज्ञो धीरः सविद्यो महिमाप्रयुक्तः । त्यक्त्वा गतः पापतरांसुपुण्यो मामेव नाथः शृणु पुण्यकीर्तिः
મારો પતિ પણ પરાક્રમી, ગુણજ્ઞ, ધીર અને વિદ્યાવાન, મહિમાથી યુક્ત હતો. છતાં મને ત્યજી તે પુણ્યવાન પુરુષ વધુ પાપીઓમાં જઈ પડ્યો. હે નાથ, હે પુણ્યકીર્તિ, સાંભળો—એ જ મારો રક્ષક હતો.
Verse 4
वाक्यैस्तु पुण्यैरबलास्वभावादाकर्ण्य सर्वं सुकला समुक्तम् । संशुद्धभावां च विचिंत्य चाह कस्माद्गतः सुंदरि तेऽद्य नाथः
સ્ત્રીસહજ સરળ સ્વભાવથી સુકલાએ કહેલા પુણ્યવચનો બધાં સાંભળી, (તેણે) તેના શુદ્ધ ભાવને મનમાં વિચારીને કહ્યું—“હે સુંદરિ, આજે તારો નાથ કેમ ગયો?”
Verse 5
विहाय ते रूपमतीव सत्यमाचक्ष्व सर्वं भवती सुभर्तुः । ध्यानोपयुक्ता सकलं करोति सखीस्वरूपा गृहमागता मे
તારું રૂપ હમણાં બાજુએ રાખીને, તારા સुभર્ત વિષે બધું સત્ય કહી દે. ધ્યાનમાં લીન રહેનાર સર્વ કાર્ય સિદ્ધ કરે છે. તું સખીરૂપે મારા ઘેર આવી છે.
Verse 6
क्रीडा बभाषे शृणु सत्यमेतं चरित्रभावं मम भर्त्तुरस्य । अहं प्रिये यस्य सदैव युक्ता यमिच्छते तं प्रतिसांत्वयामि
ક્રીડા બોલી—“હે પ્રિયે, સાંભળ, આ સત્ય છે: મારા પતિનો સ્વભાવ એવો છે કે તે જેને અનુરૂપ થાય, હું સદા તેની પ્રત્યે જ સમર્પિત રહું છું; અને જેને તે ઇચ્છે, તેને હું સાંત્વના આપી સમાધાન કરાવું છું.”
Verse 7
कर्तुः सुपुण्यं वचनं सुभर्तुर्ध्यानोपयुक्ता सकलं करोमि । एकांतशीला सगुणानुरूपा शुश्रूषयैकस्तमिहैव देवि
હે દેવી, મારા કર્તા—મારા સుభર્ત—નું અતિ પુણ્યમય વચન હું ધ્યાનમાં લીન રહી પૂર્ણ કરું છું. એકાંતશીલા, તેના ગુણોને અનુરૂપ રહી, હું અહીં જ માત્ર તેની સેવા કરું છું.
Verse 8
मम पूर्व विपाकोऽयं संप्रत्येव प्रवर्तते । यतस्त्यक्त्वा गतो भर्त्ता मामेवं मंदभागिनीम्
આ મારા પૂર્વકર્મનો વિપાક છે, જે અત્યારે જ ફળે છે; કારણ કે મારા પતિ મને આવી મંદભાગિનીને ત્યજીને ચાલ્યા ગયા છે।
Verse 9
सखे न धारये जीवं स्वकीय कायमेव च । पत्याहीनाः कथं नार्यः सुजीवंति च निर्घृणाः
સખી, હવે હું ન તો જીવન ધારણ કરી શકું, ન તો પોતાનું શરીર; પતિહીના સ્ત્રીઓ કેવી રીતે જીવે—વિધિ કેટલી નિર્દય છે!
Verse 10
रूपशृंगारसौभाग्यं सुखं संपच्च नान्यथा । नारीणां हि महाभागो भर्ता शास्त्रेषु गीयते
રૂપ, શૃંગાર, સૌભાગ્ય, સુખ અને સંપત્તિ—આ જ સ્ત્રીઓનું કહેવાય; શાસ્ત્રોમાં પતિને સ્ત્રીનું મહાભાગ્ય ગાયું છે।
Verse 11
तया सर्वं समाकर्ण्य यदुक्तं क्रीडया तदा । सत्यभावं विदित्वा सा मेने संभाषितं तदा
તેણે ત્યારે રમતમાં કહેવાયેલું બધું સાંભળી, તેનો સાચો ભાવ જાણી, તેને સાચું વચન માની લીધું।
Verse 12
विश्वस्ता सा महाभागा सुकला पतिदेवता । तामुवाच पुनः सर्वमात्मचेष्टानुगं वचः
પતિને દેવતા માનનારી, વિશ્વાસુ અને ભાગ્યવતી સુકલા ને તેણે ફરી પોતાના ઇરાદા અને વર્તનને અનુરૂપ સર્વ વચન કહ્યાં।
Verse 13
समासेन समाख्यातं पूर्ववृत्तांतमात्मनः । यथा भर्ता गतो यात्रां पुण्यसाधनतत्परः
સંક્ષેપમાં મેં મારા પૂર્વવૃત્તાંતનું વર્ણન કર્યું—કેવી રીતે મારા પતિ પુણ્યસાધનમાં તત્પર રહી તીર્થયાત્રાએ પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 14
आत्मदुःखं सुसत्यं च तप एव मनस्विनि । बोधिता क्रीडया सा तु समाश्वास्य पतिव्रता
“હે દૃઢમનાવાળી સ્ત્રી! પોતાનું દુઃખ, સત્યવચન અને તપ—એ જ (માર્ગ) છે.” એમ ક્રીડામાં પણ ઉપદેશ પામી તે પતિવ્રતા તેને સાંત્વના આપી આશ્વસ્ત કરવા લાગી।
Verse 15
सूत उवाच । एकदा तु तया प्रोक्तं क्रीडया सुकलां प्रति । सखे पश्य वनं सौम्यं दिव्यवृक्षैरलंकृतम्
સૂત બોલ્યા—એક વખત તેણે ક્રીડામાં સુકલાને કહ્યું, “સખી, જો; આ સૌમ્ય વન દિવ્ય વૃક્ષોથી અલંકૃત છે.”
Verse 16
तत्र तीर्थं परं पुण्यमस्ति पातकनाशनम् । नानावल्लीवितानैश्च सुपुष्पैः परिशोभितम्
ત્યાં પરમ પુણ્ય તીર્થ છે, જે પાપનો નાશ કરે છે; અનેક વલ્લી-વિતાનો અને સુપુષ્પોથી તે શોભિત છે।
Verse 17
आवाभ्यामपि गंतव्यं पुण्यहेतोर्वरानने । समाकर्ण्य तया सार्द्धं सुकला मायया तदा
“હે વરાનને! પુણ્ય માટે આપણેય ત્યાં જવું જોઈએ.” એમ સાંભળી સુકલા ત્યારે પોતાની માયાશક્તિથી તેની સાથે ગઈ।
Verse 18
प्रविवेश वनं दिव्यं नंदनोपममेव सा । सर्वर्तुकुसुमोपेतं कोकिलाशतनादितम्
તે નંદનવન સમાન તે દિવ્ય વનમાં પ્રવેશી—જે સર્વ ઋતુઓનાં પુષ્પોથી શોભિત હતું અને સૈકડો કોયલોના મધુર નાદથી ગુંજતું હતું।
Verse 19
गीयमानं सुमधुरैर्नादैर्मधुकरैरपि । कूजद्भिः पक्षिभिः पुण्यैः पुण्यध्वनिसमाकुलम्
તે વન અતિ મધુર નાદોથી ગુંજતું હતું—જાણે મધુકરો પણ ગાઈ રહ્યા હોય; અને પુણ્ય પક્ષીઓના કૂજનથી સર્વત્ર શુભ ધ્વનિથી ભરપૂર હતું।
Verse 20
चंदनादिकवृक्षैश्च सौरभैश्च विराजितम् । सर्वभोगैः सुसंपूर्णं माधव्या माधवेन वै
ચંદનાદિ સુગંધિત વૃક્ષોથી તે શોભિત હતું અને મધુર સૌરભથી ઝળહળતું હતું; માધવી સાથે માધવે તેને સર્વ ભોગોથી પરિપૂર્ણ કર્યું હતું।
Verse 21
रचितं मोहनायैव सुकलायाश्च कारणात् । तया सार्धं प्रविष्टा सा तद्वनं सर्वभावनम्
તે વન માત્ર મોહન કરવા માટે જ રચાયેલું હતું અને સુકલાના કારણથી પણ; તેની સાથે તે સર્વભાવન, સર્વમનોરમ વનમાં પ્રવેશી।
Verse 22
ददर्श सौख्यदं पुण्यं मायाभावं न विंदति । वीक्षमाणा वनं दिव्यं तया सह जनेश्वर
જનેશ્વરે તે પુણ્યમય, સુખદ દૃશ્ય જોયું અને કોઈ માયાભાવ અનુભવ્યો નહીં; તે તેની સાથે તે દિવ્ય વનને નિહાળતો આગળ વધ્યો।
Verse 23
शक्रोपि चाभ्ययात्तत्र देवमूर्तिविराजितः । तया दूत्या समं प्राप्तः कामस्तत्र समागतः
ત્યાં દેવમૂર્તિથી તેજસ્વી શક્ર (ઇન્દ્ર) પણ આવી પહોંચ્યો; અને તે દૂતિકા સાથે કામદેવ પણ ત્યાં આવી સમાગમ થયો.
Verse 24
सर्वभोगपतिर्भूत्वा कामलीलासमाकुलः । काममाह समाभाष्य एषा सा सुकुला गता
સર્વ ભોગોના અધિપતિ બની, કામલીલામાં સંપૂર્ણ મગ્ન થઈ તેણે કામદેવને કહ્યું—“એ સુકુલા કન્યા ચાલી ગઈ છે।”
Verse 25
प्रहरस्व महाभाग क्रीडायाः पुरतः स्थिताम् । मायां कृत्वा समानीता क्रीडया तव संनिधौ
હે મહાભાગ! ક્રીડાની સામે ઊભેલી તેણી પર પ્રહાર કર. માયા રચીને ક્રીડાએ તેણીને તારા સાન્નિધ્યમાં લાવી છે.
Verse 26
पौरुषं दर्शयाद्यैव यद्यस्ति कुरु निश्चितम् । काम उवाच । आत्मरूपं दर्शयस्व चतुरं लीलयान्वितम्
આજેજ તારો પૌરુષ દર્શાવ; શક્તિ હોય તો દૃઢ નિશ્ચયથી કર. કામદેવ બોલ્યા—“તું તારો સ્વરૂપ પ્રગટ કર—ચતુર અને લીલાયુક્ત।”
Verse 27
येनाहं प्रहराम्येतां पंचबाणैः सहस्रदृक् । इंद्र उवाच । क्वास्ते ते पौरुषं मूढ येन लोकं विडंबसे
સહસ્રનેત્ર (ઇન્દ્ર) બોલ્યો—“જે દ્વારા હું એને પંચબાણોથી પ્રહાર કરીશ.” ત્યારે ઇન્દ્રે કહ્યું—“હે મૂઢ! જગતને વિદંભિત કરતું તારો પૌરુષ ક્યાં છે?”
Verse 28
ममाधारपरोभूत्वा योद्धुमिच्छसि सांप्रतम् । काम उवाच । तेनापि देवदेवेन महादेवेन शूलिना
કામદેવે કહ્યું— 'મારો આશરો લઈને હવે તું યુદ્ધ કરવા ઈચ્છે છે. તે દેવાધિદેવ ત્રિશૂળધારી મહાદેવ દ્વારા પણ (મારો નાશ થયો હતો).'
Verse 29
पूर्वमेव हृतं रूपं ममकायो न विद्यते । इच्छाम्यहं यदा नारीं हंतुं शृणुष्व सांप्रतम्
મારું રૂપ પહેલા જ હરી લેવામાં આવ્યું છે, મારું પોતાનું શરીર નથી. તેમ છતાં જ્યારે હું કોઈ સ્ત્રીને હણવા (મોહિત કરવા) ઈચ્છું છું, ત્યારે સાંભળ.
Verse 30
पुंसां कायं समाश्रित्य आत्मरूपं प्रदर्शये । पुमांसं वा सहस्राक्ष नार्याः कार्यं समाश्रये
પુરુષોના શરીરનો આશ્રય લઈને હું મારું સ્વરૂપ પ્રગટ કરું છું. અથવા હે સહસ્રાક્ષ! પુરુષનો આશ્રય લઈને હું સ્ત્રીને લગતું કાર્ય કરું છું.
Verse 31
पूर्वदृष्टा यदा नारी तामेव परिचिंतयेत् । चिंत्यमानस्य पुंसस्तु नार्यारूपं पुनःपुनः
જ્યારે કોઈ પુરુષે પહેલા કોઈ સ્ત્રીને જોઈ હોય, ત્યારે તે તેનું જ ચિંતન કરતો રહે છે; અને ચિંતન કરતા તે પુરુષના મનમાં સ્ત્રીનું રૂપ વારંવાર પ્રગટ થાય છે.
Verse 32
अदृष्टं तु समाश्रित्य पुंसमुन्मादयाम्यहम् । तथाप्युन्मादयाम्येवं नारीरूपं न संशयः
અદૃષ્ટ (ભાગ્ય) નો આશ્રય લઈને હું પુરુષને ઉન્મત્ત કરી દઉં છું. અને તેવી જ રીતે સ્ત્રીના રૂપ દ્વારા પણ હું તેને પાગલ બનાવી દઉં છું, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
Verse 33
संस्मरणात्स्मरो नाम मम जातं सुरेश्वर । तां दृष्ट्वा तादृशोरंग वस्तुरूपं समाश्रये
હે સુરેશ્વર! માત્ર સ્મરણથી મારા હૃદયમાં ‘સ્મર’ નામનો કામ ઉત્પન્ન થયો. તેને જોઈ, હે ઉરગાંગ! હું તત્ત્વના સત્યસ્વરૂપનું જ શરણ લઉં છું.
Verse 34
आत्मतेजः प्रकाशेन बाध्यबाधकतां व्रजेत् । नारीरूपं समाश्रित्य धीरं पुरुषं प्रमोहयेत्
પોતાના આત્મતેજના પ્રકાશથી કોઈ બંધાયેલો કે બંધક—બન્ને ન રહે તેવી સ્થિતિને પામે; છતાં સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરીને ધીર પુરુષને પણ મોહી શકે છે.
Verse 35
पुरुषं तु समाश्रित्य भावयामि सुयोषितम् । रूपहीनोस्मि हे इंद्र अस्मद्रूपं समाश्रयेत्
પુરુષને આશ્રય કરીને હું સદ್ಗુણવતી સ્ત્રી બની શકું છું. હે ઇન્દ્ર! હું રૂપહીન છું—તે મારા રૂપને ધારણ કરે.
Verse 36
तवरूपं समाश्रित्य तां साधये यथेप्सिताम् । एवमुक्त्वा स देवेंद्रं कायं तस्य महात्मनः
તમારું રૂપ ધારણ કરીને હું તેણીનું કાર્ય યથેચ્છ સિદ્ધ કરી દઈશ. એમ કહી તે દેવೇಂದ್ರ પાસે જઈ તે મહાત્માના દેહમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 37
सखासौ माधवस्यापि समाश्रित्य सुमायुधः
એ સુમાયુધ, માધવને સખા માની, તેમનો જ આશ્રય લઈને (આગળ વધ્યો).
Verse 38
तामेव हंतुं कुसुमायुधोपि साध्वीं सुपुण्यां कृकलस्य भार्याम् । समुत्सुकस्तिष्ठति बाणलक्षं तस्याश्च कायं नयनैर्विलोक्य
કૃકલાની પત્ની એવી તે સાધ્વી, પરમ પુણ્યવતી સ્ત્રીને મારવા કुसુમાયુધ (કામદેવ) પણ અત્યંત ઉત્સુક થયો. તેની કાયાને નેત્રોથી નિહાળી, તેને જ બાણનું લક્ષ્ય બનાવી તૈયાર થઈ ઊભો રહ્યો.
Verse 57
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे सप्तपंचाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં વેનોપાખ્યાન અંતર્ગત સુકલા-ચરિત્રનો સત્તાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.