Adhyaya 18
The Sumanā Narrative: Vaiṣṇava Hospitality, Āṣāḍha Śukla Ekādaśī, and the Rise to Brāhmaṇahood
આ અધ્યાય (સુમનોપાખ્યાન) માં સોમશર્મા પૂછે છે—શૂદ્રભાવ ત્યજીને તેને બ્રાહ્મણત્વ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયું? વસિષ્ઠ તેના પૂર્વજન્મની કથા કહે છે: એક સદાચારિ વૈષ્ણવ બ્રાહ્મણ અતિથિ-યાત્રિક રૂપે એક ગૃહસ્થના ઘેર આવે છે; ગૃહસ્થ પત્ની સુમના અને પુત્રો સાથે તેને શ્રદ્ધાપૂર્વક આશ્રય આપે છે, પાદ્યથી પગ ધોવડાવે છે, આસન-ભોજન આપે છે અને વસ્ત્રાદિ દાનથી યોગ્ય સત્કાર કરે છે. આષાઢ શુક્લ એકાદશીના પવિત્ર સમયે—જ્યારે હૃષીકેશ યોગનિદ્રામાં પ્રવેશે છે એમ માનવામાં આવે છે—તેઓ જાગરણ, પૂજન, કીર્તન અને ઉપવાસ કરે છે; બીજા દિવસે પારણું કરીને બ્રાહ્મણોને દાન આપે છે. આ અધ્યાય શીખવે છે કે સત્સંગ, એકાદશી વ્રત અને ગોવિંદભક્તિથી પૂર્વજન્મનો સંગ્રહ-લોભ અને તૃષ્ણા શુદ્ધ થાય છે, અને સત્ય-ધર્મ, કુળસમૃદ્ધિ, બ્રાહ્મણત્વ તથા પરમ ધામની પ્રાપ્તિ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
सोमशर्मोवाच । पूर्वजन्मकृतं पापं त्वयाख्यातं च मे मुने । शूद्रत्वेन तु विप्रेन्द्र मयैव परिवर्जितम्
સોમશર્માએ કહ્યું—હે મુને, પૂર્વજન્મમાં કરેલું પાપ તમે મને જણાવ્યું; પરંતુ હે વિપ્રેન્દ્ર, મેં જાતે જ શૂદ્રત્વની સ્થિતિનો ત્યાગ કર્યો છે।
Verse 2
विप्रत्वं हि मया प्राप्तं तत्कथं द्विजसत्तम । तत्सर्वं कारणं ब्रूहि ज्ञानविज्ञानपंडित
મેં નિશ્ચયે વિપ્રત્વ પ્રાપ્ત કર્યું છે; તે કેવી રીતે થયું, હે દ્વિજસત્તમ? જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનમાં પંડિત, તેનું સંપૂર્ણ કારણ કહો।
Verse 3
वसिष्ठ उवाच । यत्त्वया चेष्टितं पूर्वं कर्मधर्माश्रितंद्विज । तदहं संप्रवक्ष्यामि श्रूयतां यदि मन्यसे
વસિષ્ઠ બોલ્યા—હે દ્વિજ! તું પૂર્વે ધર્માધારિત કર્મનું જે આચરણ કર્યું હતું, તે હું સંપૂર્ણ રીતે કહું છું; જો તને યોગ્ય લાગે તો સાંભળ।
Verse 4
ब्राह्मणः कश्चिदनघः सदाचारः सुपंडितः । विष्णुभक्तस्तु धर्मात्मा नित्यं विष्णुपरायणः
એક નિર્દોષ બ્રાહ્મણ હતો—સદાચારવાળો અને અતિ પંડિત; તે વિષ್ಣુભક્ત, ધર્માત્મા અને નિત્ય વિષ್ಣુપરાયણ હતો।
Verse 5
यात्राव्याजेन तीर्थानां भ्रमत्येकः समेदिनीम् । अटमानः समायातस्तव गेहं महामतिः
તીર્થયાત્રાના બહાને તે એક મહામતિ સમગ્ર ધરતી પર ભ્રમણ કરતો રહ્યો; ફરતા ફરતા હવે, હે જ્ઞાની, તે તારા ઘેર આવી પહોંચ્યો છે।
Verse 6
याचितं स्थानमेकं वै वासार्थं द्विजसत्तम । तवैव भार्यया दत्तं त्वया च सह पुत्रकैः
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! નિવાસ માટે જે એક સ્થાન માગવામાં આવ્યું હતું, તે તારી જ પત્નીએ આપ્યું; અને તું પણ તારા પુત્રો સાથે તેને મંજૂર કર્યું।
Verse 7
एयतामेयतां ब्रह्मन्सुखेन सुगृहे मम । वैष्णवं ब्राह्मणं पुण्यमित्युवाच पुनः पुनः
“આવો, આવો, હે બ્રાહ્મણ! સુખથી મારા સુગૃહમાં પધારો.” એમ તે વારંવાર બોલ્યો—“વૈષ્ણવ બ્રાહ્મણ પુણ્યમય છે.”
Verse 8
सुखेन स्थीयतामत्र गृहोयं तव सुव्रत । अद्य धन्योस्म्यहं पुण्यमद्य तीर्थमहं गतः
હે સુવ્રત! અહીં સુખપૂર્વક નિવાસ કરો; આ ઘર તમારું જ છે. આજે હું ધન્ય થયો; આજે પુણ્ય પ્રાપ્ત થયું, કારણ કે આજે હું તીર્થસ્થાને પહોંચ્યો છું.
Verse 9
अद्य तीर्थफलं प्राप्तं तवांघ्रिद्वयदर्शनात् । गवां स्थानं वरं पुण्यं निवासाय निवेदितम्
આજે તમારા યુગલ ચરણોના દર્શનથી મને તીર્થનું સંપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત થયું. તેમજ ગાયોના નિવાસ માટે ઉત્તમ અને પવિત્ર સ્થાન પણ અર્પિત થયું.
Verse 10
अंगसंवाहनं कृत्वा पादौ चैव प्रमर्दितौ । क्षालितौ चपुनस्तोयैः स्नातः पादोदकेन हि
અંગોનું સંવાહન કરીને અને પગોને સારી રીતે મર્દન કરીને, પછી ફરી પાણીથી ધોઈ લેતાં, પગના ઉદકમાં સ્નાન કર્યાની જેમ જ શુદ્ધિ થાય છે.
Verse 11
सद्यो घृतं दधिक्षीरमन्नं तक्रं प्रदत्तवान् । तस्मै च ब्राह्मणायैव भवानित्थं महात्मने
તેણે તરત જ ઘી, દહીં, દૂધ, અન્ન અને છાશ—આ બધું તે જ બ્રાહ્મણને આપ્યું; હે ભદ્ર! તે મહાત્માને આ રીતે અર્પણ કર્યું.
Verse 12
एवं संतोषितो विप्रस्त्वया च सह भार्यया । पुत्रैः सार्धं महाभागो वैष्णवो ज्ञानपंडितः
આ રીતે તમે પત્ની સહિત તે બ્રાહ્મણને સંતોષ આપ્યો; તે મહાભાગ વૈષ્ણવ, જ્ઞાનમાં પંડિત, પોતાના પુત્રો સાથે (ત્યાં) નિવાસ કર્યો.
Verse 13
अथ प्रभाते संप्राप्ते दिने पुण्ये सुभाग्यदे । आषाढस्य तु शुद्धस्यैकादशी पापनाशनी
પછી પ્રભાત થતાં, તે પુણ્ય અને સૌભાગ્યદાયક દિવસે આષાઢ શુક્લ પક્ષની પાપનાશિની એકાદશી આવી પહોંચી।
Verse 14
तस्मिन्दिने सुसंप्राप्ता सर्वपातकनाशिनी । यस्यां देवो हृषीकेशो योगनिद्रां प्रगच्छति
તે દિવસે સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર તે તિથિ આવે છે, જેમાં દેવ હૃષીકેશ યોગનિદ્રામાં પ્રવેશે છે।
Verse 15
तां प्राप्य च ततो लोकास्तत्यजुर्बुद्धिपंडिताः । गृहस्य सर्वकर्माणि विष्णुध्यानरता द्विज
તે (પવિત્ર તિથિ) પ્રાપ્ત કરીને, હે દ્વિજ, બુદ્ધિશાળી અને વિવેકી લોકોએ ઘરનાં સર્વ કર્મો ત્યજી વિષ્ણુધ્યાનમાં લીન થયા।
Verse 16
उत्सवं परमं चक्रुर्गीतमंगलवादनैः । स्तुवंति ब्राह्मणाः सर्वे वेदैः स्तोत्रैः सुमंगलैः
તેમણે મંગલ ગીતો અને વાદ્યોના નાદ સાથે પરમ ઉત્સવ કર્યો; અને સર્વ બ્રાહ્મણો વેદો તથા સુમંગલ સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।
Verse 17
एवं महोत्सवं प्राप्य स च ब्राह्मणसत्तमः । तस्मिन्दिने स्थितस्तत्र संप्राप्तं समुपोषणम्
આ રીતે મહોત્સવ પ્રાપ્ત કરીને તે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ તે જ દિવસે ત્યાં સ્થિર રહ્યો; અને તેના માટે ઉપવાસ-વ્રતનો સમય આવી પહોંચ્યો।
Verse 18
इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे । ऐंद्रे सुमनोपाख्याने अष्टादशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણની પંચપંચાશત્-સહસ્રસંહિતાના ભૂમિખંડમાં, ઐન્દ્ર વિભાગના ‘સુમનોપાખ્યાન’ નામના અઢારમા અધ્યાયની સમાપ્તિ થઈ।
Verse 19
श्रुते तस्मिन्महापुण्ये भार्या पुत्रैस्तु प्रेरितः । संसर्गादस्य विप्रस्य व्रतमेतत्समाचर
તે મહાપુણ્યમય કથા સાંભળી, પત્ની અને પુત્રોની પ્રેરણાથી, તે બ્રાહ્મણના સత్సંગના પ્રભાવથી તેણે આ વ્રત આચર્યું।
Verse 20
तदाकर्ण्य महद्वाक्यं सर्वपुण्यप्रदायकम् । व्रतमेतं करिष्यामि इति निश्चितमानसः
સર્વપુણ્ય પ્રદાન કરનારાં તે મહાન વચનો સાંભળી, તેણે મનમાં નિશ્ચય કર્યો—“હું આ વ્રત કરીશ।”
Verse 21
भार्या पुत्रैः समं गत्वा नद्यां स्नानं कृतं त्वया । हृष्टेन मनसा विप्र पूजितो मधुसूदनः
હે વિપ્ર! તમે પત્ની અને પુત્રો સાથે જઈ નદીમાં સ્નાન કર્યું અને હર્ષિત મનથી મધુસૂદન (શ્રીવિષ્ણુ)ની પૂજા કરી।
Verse 22
सर्वोपहारैः पुण्यैश्च गंधधूपादिभिस्तथा । रात्रौ जागरणं कृत्वा नृत्यगीतादिभिस्तथा
સર્વ શુભ ઉપહારોથી તથા ગંધ-ધૂપ આદિથી અર્પણ કરીને, રાત્રે જાગરણ કરી, નૃત્ય-ગીત આદિ દ્વારા ભક્તિ-ઉત્સવ કરવો જોઈએ।
Verse 23
ब्राह्मणस्य प्रसंगेन नद्यां स्नानं पुनः कृतम् । पूजितो देवदेवेशः पुष्पधूपादिमंगलैः
બ્રાહ્મણના સંગથી ફરી નદીમાં સ્નાન કરવામાં આવ્યું અને પુષ્પ, ધૂપ વગેરે મંગલ દ્રવ્યો વડે દેવોના દેવેશ્વરની પૂજા કરવામાં આવી।
Verse 24
भक्त्या प्रणम्य गोविंदं स्नापयित्वा पुनः पुनः । निर्वापं तादृशं दत्तं ब्राह्मणाय महात्मने
ભક્તિથી ગોવિંદને પ્રણામ કરીને, દેવમૂર્તિને વારંવાર સ્નાન કરાવી, તેવી જ રીતે નિર્વાપ (અન્ન-નૈવેદ્ય) મહાત્મા બ્રાહ્મણને અર્પણ કર્યો।
Verse 25
भक्त्या प्रणम्य तं विप्रं दत्ता तस्मै सुदक्षिणा । कृतवान्पारणं विप्र पुत्रैर्भार्यादिभिः समम्
ભક્તિથી તે બ્રાહ્મણને પ્રણામ કરીને તેને ઉત્તમ દક્ષિણા આપી; પછી તે બ્રાહ્મણે પુત્રો, પત્ની વગેરે પરિવાર સાથે પારણું (સમાપ્તિ ભોજન) કર્યું।
Verse 26
प्रेषितो भक्तिपूर्वेण सद्भावेन त्वयैव सः । एवं व्रतं समाचीर्णं त्वया वै द्विजसत्तम
તે તારા જ દ્વારા ભક્તિપૂર્વક અને સદ્ભાવથી મોકલાયો હતો. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આ રીતે તું આ વ્રતને વિધિપૂર્વક આચર્યું છે।
Verse 27
संगत्या ब्राह्मणस्यैव विष्णोश्चैव प्रसादतः । भवान्ब्राह्मणतां प्राप्तः सत्यधर्मसमन्वितः
બ્રાહ્મણના સંગ અને વિષ્ણુના પ્રસાદથી તું બ્રાહ્મણત્વને પ્રાપ્ત થયો છે; સત્ય અને ધર્મથી સમન્વિત થયો છે।
Verse 28
तस्य व्रतस्य भावेन त्वया प्राप्तं महत्कुलम् । भूसुराणां महाप्राज्ञं सत्यधर्मसमाविलम्
તે વ્રતના શુદ્ધ ભાવથી તું મહાન કુળ પ્રાપ્ત કર્યું—ભૂસુર બ્રાહ્મણોમાં મહાપ્રાજ્ઞ, સત્ય અને ધર્મથી સમન્વિત।
Verse 29
तस्मै तु ब्राह्मणायैव वैष्णवाय महात्मने । श्रद्धया सत्यभावेन दत्तमन्नं सुसंस्कृतम्
તે બ્રાહ્મણને જ—મહાત્મા વૈષ્ણવને—શ્રદ્ધા અને સત્યભાવથી સુસંસ્કૃત અન્ન અર્પણ કરવામાં આવ્યું।
Verse 30
तस्य दानस्य भावेन मिष्टान्नमुपतिष्ठति । महामोहैः प्रमुग्धो हि तृष्णया व्यापितं मनः
તે દાનના ભાવથી મીઠું અન્ન સામે ઉપસ્થિત થાય છે; પરંતુ મહામોહથી મોહિત મનુષ્યનું મન તૃષ્ણાથી વ્યાપ્ત રહે છે।
Verse 31
पूर्वजन्मनि ते विप्र अर्थमेव प्रसंचितम् । न दत्तं ब्राह्मणेभ्यो हि दीनेष्वन्येषु वै त्वया
હે વિપ્ર, પૂર્વજન્મમાં તું માત્ર ધન જ સંગ્રહ્યું; બ્રાહ્મણોને તથા અન્ય દીન લોકોને પણ તું કશું આપ્યું નહીં।
Verse 32
दारेषु पुत्रलोभेन म्रियमाणेन वै तदा । तस्य पापस्य भावेन दारिद्रं त्वामुपाविशत्
ત્યારે, પત્ની દ્વારા પુત્રલોભથી ગ્રસ્ત થઈ મરણ પામતાં, તે પાપના પ્રભાવથી દારિદ્ર્ય તારા પર આવી પડ્યું।
Verse 33
पुत्रलोभं परित्यज्य स्नेहं त्यक्त्वा प्रदूरतः । अपुत्रवान्भवाञ्जातस्तस्य पापस्य वै फलम्
પુત્રલોભ ત્યજીને અને સ્નેહને દૂરથી જ છોડીને તું નિઃસંતાન થયો છે—આ જ તે પાપનું ફળ છે.
Verse 34
सुपुत्रं च कुलं विप्र धनधान्यवरस्त्रियः । सुजन्ममरणं चैव सुभोगाः सुखमेव च
હે વિપ્ર! (જેનાં માટે) સુપુત્ર અને શ્રેષ્ઠ કુલ, ધન-ધાન્ય અને ઉત્તમ સ્ત્રીઓ; તેમજ શુભ જન્મ-મરણ, સારા ભોગ અને સુખ જ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 35
राज्यं स्वर्गश्च मोक्षश्च यद्यद्दुर्लभमेव च । प्रसादात्तस्य देवस्य विष्णोश्चैव महात्मनः
રાજ્ય, સ્વર્ગ, મોક્ષ અને જે કંઈ દુર્લભ છે—તે બધું તે મહાત્મા દેવ વિષ્ણુના પ્રસાદથી જ મળે છે.
Verse 36
तस्मादाराध्य गोविन्दं नारायणमनामयम् । प्राप्स्यसि त्वं परं स्थानं तद्विष्णोः परमं पदम्
અતએવ નિરામય નારાયણ ગોવિંદની આરાધના કર; તું પરમ સ્થાન, એટલે વિષ્ણુનું પરમ પદ પ્રાપ્ત કરીશ.
Verse 37
सुपुत्र त्वं धनं धान्यं सुभोगान्सुखमेव च । पूर्वजन्मकृतं सर्वं यत्त्वया परिचेष्टितम्
સુપુત્ર, ધન-ધાન્ય, સારા ભોગ અને સુખ—જે માટે તું પ્રયત્ન કર્યો છે, તે બધું ખરેખર પૂર્વજન્મકૃત કર્મનું ફળ છે.
Verse 38
तन्मया कथितं विप्र तवाग्रे परिनिष्ठितम् । एवं ज्ञात्वा महाभाग नारायणपरो भव
હે વિપ્ર! મેં જે કહ્યું છે તે તારા સમક્ષ દૃઢ રીતે સ્થાપિત થયું છે. આમ જાણીને, હે મહાભાગ, તું નારાયણ-પરાયણ થા.
Verse 39
ब्रह्मात्मजेनापि महानुभावः स विप्रवर्यः परिबोधितो हि । हर्षेणयुक्तः स महानुभावो भक्त्या वसिष्ठं प्रणिपत्य तत्र
તે મહાનુભાવ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ બ્રહ્માના પુત્ર દ્વારા પણ સમ્યક રીતે બોધિત થયો. હર્ષથી યુક્ત તે મહાત્માએ ત્યાં ભક્તિપૂર્વક વસિષ્ઠને પ્રણામ કર્યો.
Verse 40
आमंत्र्य विप्रं स जगाम गेहं तां प्राप्य भार्यां सुमनां प्रहर्षः । सर्वं हि वृत्तं ममपूर्वचेष्टितं तेनैव विप्रेण तव प्रसादात्
વિપ્રને સન્માનપૂર્વક વિદાય આપી તે ઘેર ગયો. સુમના પત્નીને મળતાં જ તે અત્યંત હર્ષિત થયો. જે કંઈ બન્યું—મારા પૂર્વ પ્રયત્નો અને તેમનું ફળ—તે બધું તારી કૃપાથી એ જ વિપ્ર દ્વારા સિદ્ધ થયું.
Verse 41
भद्रे वसिष्ठेन विकाशनीतमद्यैव मोहं परिनाशितं मे । आराधयिष्ये मधुसूदनं हि यास्यामि मोक्षं परमं पदं तत्
હે ભદ્રે! વસિષ્ઠના પ્રકાશમય ઉપદેશથી આજે જ મારો મોહ નાશ પામ્યો છે. તેથી હું મધુસૂદનની આરાધના કરીશ; હું મોક્ષ—તે પરમ પદ—પ્રાપ્ત કરીશ.
Verse 42
आकर्ण्य वाक्यं परमं महांतं सुमंगलं मंगलदायकं हि । हर्षेण युक्ता तमुवाच कांतं पुण्योसि विप्रेण विबोधितोऽसि
તે પરમ, મહાન, અતિ શુભ અને મંગલદાયક વચનો સાંભળી તે હર્ષથી યુક્ત થઈ પોતાના પ્રિયને બોલી—“તું ધન્ય છે; એક વિપ્રે તને બોધ આપ્યો છે.”