મોહિની રાજા રુક્માંગદને કાર્તિક-વ્રત છોડાવવા પડકારે છે અને વ્રતના બદલે ભોગસંગનો લોભ આપે છે. કામ અને ધર્મ વચ્ચે વ્યાકુળ રાજા જેઠ રાણી સંધ્યાવલીને બોલાવી, ભક્તિ-પુણ્ય અખંડ રહે તે માટે કૃચ્છ્ર/વરકૃચ્છ્ર તપ કરવા આદેશ આપે છે. એ દરમિયાન નગરમાં ભેરીઘોષથી કાર્તિકના નિયમો જાહેર થાય છે—વહેલી સવારમાં ઉઠવું, એકભોજન, મીઠું-ક્ષારનો ત્યાગ, હવિષ્ય આહાર, ભૂમિશયન, વૈરાગ્ય અને પુરુષોત્તમ સ્મરણ. જાહેરાત પ્રબોધિની (બોધિની) એકાદશી સુધી પહોંચે છે—સંપૂર્ણ ઉપવાસ, હરિ-પ્રબોધન અને અર્પણો સાથે પૂજા; ન પાળે તો નાગરિક વ્યવસ્થાના હિતે દંડનીય કહે છે. સામનો થતાં રાજા એકાદશીને મુક્તિદાયિની કહી નિયમો-અપવાદ સમજાવે છે—દ્વાદશીનું પારણું ચૂકવું નહીં; શિશુ, દુર્બળ, ગર્ભવતી અને રક્ષક/યોધ્ધાને છૂટ. તે મોહિનીની ‘ખાવા’ની માંગ નકારી, સુખ કરતાં વ્રતનિષ્ઠા પસંદ કરે છે. અંતે સત્યસ્તુતિ—સત્યથી સૂર્ય-ચંદ્ર, તત્ત્વો, પૃથ્વી અને સમાજ ટકે છે; તેથી વ્રતપાલન રાજાનું પરમ નૈતિક ધર્મ છે.
Verse 1
मोहिन्युवाच । वाक्यमुक्तं त्वया साधु कार्तिके यदुपोषणम् । व्रतादिकरणं राज्ञां नोक्तं क्वापि निदर्शने ॥ १ ॥
મોહિની બોલી—કાર્તિક માસમાં ઉપવાસના આચરણ વિષે તમે સારું કહ્યું. પરંતુ ઉદાહરણરૂપે રાજાઓએ વ્રત વગેરે કેવી રીતે કરવું તે ક્યાંય જણાવ્યું નથી.
Verse 2
मुक्त्वैकं ब्राह्मणं लोके नोक्तं शूद्रविशोरपि । दानं हि पालनं युद्धं तृतीयं भूभुजां स्मृतम् ॥ २ ॥
આ લોકમાં બ્રાહ્મણને છોડીને શૂદ્ર અને વૈશ્ય માટે (વિશેષ) કર્તવ્ય કહેવાયું નથી. પરંતુ રાજાઓ માટે દાન, પાલન (પ્રજારક્ષણ) અને યુદ્ધ—આ ત્રણ કર્તવ્યો સ્મૃત છે.
Verse 3
न व्रतं हि त्वया कार्यं यदि मामिच्छसि प्रियाम् । मुहूर्तमपि राजेंद्र न शक्नोमि त्वया विना ॥ ३ ॥
જો તું મને પ્રિયા રૂપે ઇચ્છે છે, તો તારે કોઈ વ્રત કરવાની જરૂર નથી. હે રાજેન્દ્ર, તારા વિના હું એક મુહૂર્ત પણ સહન કરી શકતી નથી।
Verse 4
स्थातुं कमलगर्भाभ किं पुनर्माससंख्यया । यत्रोपवासकरणं मन्यसे वसुधाधिप ॥ ४ ॥
હે કમલગર્ભ (બ્રહ્મા), મહિનાઓની ગણતરીની વાત જ શું! હે વસુધાધિપ, જ્યાં તું ઉપવાસ કરવો યોગ્ય માને, ત્યાં જ તેનું ફળ નિશ્ચિત છે।
Verse 5
तत्र वै भोजनं देयं विप्राणां च महात्मनाम् । अथवा ज्येष्ठपत्नी या सा करोतु व्रतादिकम् । एवमुक्ते तु वचने मोहिन्या रुक्मभूषणः ॥ ५ ॥
ત્યાં મહાત્મા વિપ્રોને ભોજન અર્પણ કરવું જોઈએ. અથવા જેઠાણી વ્રત વગેરેનું આચરણ કરે. મોહિનીના આ વચન સાંભળીને સ્વર્ણાભૂષણધારી રુક્મભૂષણે ઉત્તર આપ્યો।
Verse 6
आजुहाव प्रियां भार्यां नाम्ना संध्यावलिंशुभाम् । आहूता तत्क्षणात्प्राप्ता राजानं भूरिदक्षिणम् ॥ ६ ॥
તેણે શુભ નામવાળી પોતાની પ્રિયા પત્ની સંધ્યાવલીને બોલાવી. બોલાવતાં જ તે તત્ક્ષણે બહુ દક્ષિણા આપનાર પ્રખ્યાત રાજા સમક્ષ આવી પહોંચી।
Verse 7
आशीनं शयने दिव्ये मोहिनीबाहुसंवृतम् । संघृष्टँ हि कुचाग्रेण स्वर्णकुंभनिभेन हि ॥ ७ ॥
તે દિવ્ય શય્યા પર બેઠો હતો, મોહિનીની ભુજાઓથી ઘેરાયેલો. સ્વર્ણકલશ સમાન તેના સ્તનાગ્રોથી તે દબાતો અને ઘસાતો હતો।
Verse 8
शयने वामनेत्रायाः सकामाया महीपते । कृतां जलिपुटा भूत्वा भर्तुर्नमितकन्धरा ॥ ८ ॥
હે મહીપતે! પતિ શયન પર પડ્યો ત્યારે તે કામિની વામનેત્રના કટાક્ષથી યુક્ત, સ્વામી સામે ગળું નમાવી, અંજલિ બાંધી તેની પાસે ગઈ।
Verse 9
संध्यावली प्राह नृपं किमाहूता करोम्यहम् । तव वाक्ये स्थिता कांत दुःसापत्न्यविवर्जिता ॥ ९ ॥
સંધ્યાવલીએ રાજાને કહ્યું—“મને બોલાવ્યું છે તો હું શું કરું? હે કાંત! હું તારા વચનમાં સ્થિર છું, સહપત્નીઓની સ્પર્ધાના દુઃખથી રહિત છું.”
Verse 10
यथा यथा हि रमसे मोहिन्या सह भूपते । तथा तथा मम प्रीतिर्वर्द्धते नात्र संशयः ॥ १० ॥
હે ભূপતે! તું જેટલું જેટલું મોહિની સાથે રમે છે, તેટલું તેટલું જ તારા પ્રત્યે મારી પ્રીતિ વધે છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 11
भर्तुः सौख्येन या नारी दुःखयुक्ता प्रजायते । सा तु श्येनी भवेद्राजंस्त्रीणि वर्षाणि पञ्च च ॥ ११ ॥
હે રાજન! પતિ સુખી હોવા છતાં જે નારી દુઃખથી યુક્ત રહે છે, તે ત્રણ વર્ષ અને વધુ પાંચ વર્ષ—કુલ આઠ વર્ષ—શ્યેની (બાજ) બની જન્મે છે।
Verse 12
आज्ञां मे देहि राजेंद्र मा व्रीहां कामिकां कुरु ॥ १२ ॥
હે રાજેન્દ્ર! મને તમારી આજ્ઞા આપો; આ બાબતને સ્વાર્થભરી, કામના-પ્રેરિત ક્રિયા ન બનાવો।
Verse 13
रुक्मांगद उवाच । जानामि तव शीलं तु कुलं जानामि भामिनि । तव वाक्येन हि चिरं मोहिनी रमिता मया ॥ १३ ॥
રુક્માંગદ બોલ્યો—હે ભામિની, તારો સ્વભાવ અને તારો કુલ હું જાણું છું. હે મોહિની, તારા વચનો વડે જ હું લાંબા સમય સુધી મોહિત થઈ તારી સાથે રમ્યો છું॥૧૩॥
Verse 14
रममाणस्य सुचिरं बहवः कार्तिका गताः । प्रिया सौख्येन मुग्धस्य न गतो हरिवासरः ॥ १४ ॥
જે લાંબા સમય સુધી ભોગમાં રમે છે, તેના માટે અનેક કાર્તિક માસ વીતી જાય છે; પરંતુ પ્રિયાના સુખથી મોહિત થયેલાને પવિત્ર હરિવાસર (એકાદશી) આવતો જ નથી એમ લાગે છે॥૧૪॥
Verse 15
सोऽहं तृप्तिमनुप्राप्तः कामभोगात्पुनः पुनः । ज्ञातोऽयं कार्तिको मासः सर्वपापक्षयंकरः ॥ १५ ॥
મેં કામભોગોથી વારંવાર તૃપ્તિ મેળવવા પ્રયત્ન કર્યો અને ક્ષણિક સંતોષ પણ થયો; પરંતુ હવે સમજાયું છે કે કાર્તિક માસ સર્વ પાપોનો ક્ષય કરનાર છે॥૧૫॥
Verse 16
कर्तुकामो व्रतं देवि कार्तिकाख्यं सुपुण्यदम् । इयं वारयते मां च व्रताद्ब्रह्मसुता शुभे ॥ १६ ॥
હે દેવી, કાર્તિક-વ્રત નામનું અતિ પુણ્યદાયક વ્રત કરવા હું ઇચ્છું છું; પરંતુ હે શુભે, આ બ્રહ્માની પુત્રી મને તે વ્રતથી અટકાવે છે॥૧૬॥
Verse 17
अस्या न विप्रियं कार्यं सर्वथा वरवर्णिनि । मामकं व्रतमाधत्स्व कृच्छ्राख्यं कायशोषकम् ॥ १७ ॥
હે સુંદરવર્ણિની, કોઈ રીતે પણ તેને અપ્રિય ન કર. તેના બદલે મારું ‘કૃચ્છ્ર’ નામનું વ્રત ધારણ કર—તે દેહને ક્ષીણ કરનાર તપ છે॥૧૭॥
Verse 18
सा चैवमुक्ता नवहेमवर्णा भर्त्रा तदा पीनपयोधरंगी । उवाच वाक्यं द्विजराजवक्त्राव्रतं चरिष्ये तव तुष्टिहेतोः ॥ १८ ॥
પતિએ એમ કહ્યે ત્યારે નવસુવર્ણવર્ણા, પીન પયોધરવાળી સ્ત્રીએ કહ્યું— “હે દ્વિજરાજ (ચંદ્ર) સમ મુખવાળા! તમારી તૃપ્તિ માટે હું આ વ્રત આચરીશ।”
Verse 19
येनैव कीर्तिस्तु यशो भवेच्च तथैव सौख्यं तव कीर्तियुक्तम् । करोमि सौम्यं नरदेवनाथ क्षिपामि देहं ज्वलनेत्वदर्थम् ॥ १९ ॥
આ કર્મથી કીર્તિ અને યશ ઉત્પન્ન થાઓ; તેમ જ તમારી કીર્તિ સાથે સુખ પણ તમને પ્રાપ્ત થાઓ. હે સૌમ્ય, હે નરદેવનાથ! હું કરીશ— તમારા માટે દેહને અગ્નિમાં અર્પી દઈશ।
Verse 20
अकार्यमेतन्नहि भूमिपाल वाक्येन ते हन्मि सुतं स्वकीयम् । किंत्वेवमेतद्व्रतकर्म भूयः करोमि सौम्यं नरदेवनाथ ॥ २० ॥
આ કરવું યોગ્ય નથી, હે ભૂમિપાલ; તમારા વચનથી હું મારા પોતાના પુત્રને મારી શકતી નથી. પરંતુ, હે સૌમ્ય નરદેવનાથ, હું આ જ વ્રતકર્મ ફરીથી કરીશ।
Verse 21
इत्येवमुक्त्वा रविपुत्रशत्रुं प्रणम्य तं चारुविशालनेत्रा । व्रतं चकाराथ तदा हि देवी ह्यशेषपापौघविनाशनाय ॥ २१ ॥
આ રીતે કહી, સુંદર વિશાળ નેત્રવાળી દેવીએ રવિપુત્ર-શત્રુ (યમ)ને પ્રણામ કરીને, સર્વ પાપસમૂહના વિનાશ માટે ત્યારે વ્રત કર્યું।
Verse 22
व्रते प्रवृत्ते वरकृच्छ्रसंज्ञे प्रियाकृते हर्षमवाप राजा । उवाच वाक्यं कुशकेतुपुत्रीं कृतं वचः सुभ्रु समीहितं ते ॥ २२ ॥
વરકૃચ્છ્ર નામનું વ્રત શરૂ થતાં, પ્રિય કાર્ય સિદ્ધ થતાં રાજા આનંદિત થયો. તેણે કુશકેતુની પુત્રીને કહ્યું— “હે સુભ્રુ! તારી ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ; જે તું ઇચ્છ્યું હતું તે સિદ્ધ થયું।”
Verse 23
रमस्व कामं मयि सन्निविष्टसंपूर्णवांछा करभोरु हृष्टा । विमुक्तकार्यस्तव सुभ्रु हेतोर्नान्यास्ति नारी मम सौख्यहेतुः ॥ २३ ॥
હે કરભોરુ! મારેમાં લીન થઈ પ્રેમથી રમ; તારી સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય અને તું હર્ષિત રહેજે. હે સુભ્રુ! તારા માટે મેં બધાં કાર્યો છોડ્યાં; મારા સુખનું કારણ તારા સિવાય બીજી કોઈ સ્ત્રી નથી.
Verse 24
सा त्वेवमुक्ता निजनायकेन प्रहर्षमभ्येत्य जगाद भूपम् । ज्ञात्वा भवंतं बहुकामयुक्तं त्रिविष्टपान्नाथ समागताहम् ॥ २४ ॥
પોતાના નાયકએ એમ કહ્યે પછી તે હર્ષથી નજીક આવી રાજાને બોલી—“હે ત્રિવિષ્ટપાનાથ! તમે અનેક કામનાઓથી યુક્ત છો એમ જાણી હું અહીં આવી છું.”
Verse 25
त्यक्त्वामरान्दैत्यगणांश्च सर्वान्गंधर्वयक्षोरगराक्षसांश्च । संदृश्यमानान्मम नाथ हेतोः स्नेहान्विताहं तव मंदराद्रौ ॥ २५ ॥
હે મારા નાથ! તમારા પ્રત્યેના સ્નેહથી મેં બધું ત્યાગ્યું—દેવો, દૈત્યગણો, તેમજ ગંધર્વ, યક્ષ, ઉરગ (નાગ) અને રાક્ષસો—જેઓ આંખ સામે દેખાતા હતા; અને હું તમારા મન્દર પર્વત પર આવી પહોંચી છું.
Verse 26
एतत्कामफलं लोके यद्द्वयोरेकचित्तता । अन्यचेतः कृतः कामः शवयोरिव संगमः ॥ २६ ॥
લોકમાં કામનું ફળ એ જ છે કે બે જણનું ચિત્ત એક થઈ જાય. પરંતુ જેનું મન અન્યત્ર હોય, તેનું કામ-સંબંધ બે શવોના મિલન જેવું—નિર્જીવ અને નિષ્ફળ—થાય છે.
Verse 27
सफलं हि वपुर्मेऽद्य सफलं रूपमेव हि । त्वया कामवता कांत दुर्ल्लभं यज्जगत्त्रये ॥ २७ ॥
આજે મારું શરીર સફળ થયું, મારું રૂપ પણ નિશ્ચયે સફળ થયું; હે કામવતા કાંત! તારા દ્વારા મેં ત્રિલોકમાં દુર્લભ એવું પ્રાપ્ત કર્યું છે.
Verse 28
प्रोन्नताभ्यां कुचाभ्यां हि कामिनो हृदयं यदि । संश्लिष्टं नहि शीर्येत मन्ये वज्रसमं दृढम् । तदेव चामृतं लोके यत्पुरंध्र्यधरासवम् ॥ २८ ॥
જો કામી પુરુષનું હૃદય ઊંચા સ્તનો સાથે ચોંટીને પણ ન તૂટે, તો હું તેને વજ્ર સમું દૃઢ માનું છું. આ લોકમાં સાચું અમૃત તો ગૃહિણીના અધરોનો મદિરાસમાન રસ છે.
Verse 29
कुचाभ्यां हृदि लीनाभ्यां मुखेन परिपीयते । एवमुक्त्वा परिष्वज्य राजानं रहसि स्थितम् ॥ २९ ॥
“સ્તનોને તેના હૃદય પર દબાવી, મોઢાથી જાણે તેને પી ગઈ.” એમ કહી, ગુપ્તમાં ઊભેલા રાજાને તેણે આલિંગન કર્યું.
Verse 30
रमयामास तन्वंगी वात्स्यायनविधानतः । तस्यैवं रममाणस्य मोहिन्या सहितस्य हि ॥ ३० ॥
સુકુમાર અંગોવાળી તે સ્ત્રીએ વાત્સ્યાયનના વિધાન મુજબ તેને રમાવ્યો. અને તે મોહિની સાથે આમ રતિમાં મગ્ન હતો ત્યારે—
Verse 31
रुक्मांगदस्य कर्णाभ्यां पटहध्वनिरागतः । मत्तेभकुंभसंस्थस्तु धर्मांगदनिदेशतः ॥ ३१ ॥
ધર્માંગદના આદેશથી, મત્ત હાથીના મસ્તક-કુંભ પર સ્થિત પટહનો ગર્જનધ્વનિ રુક્માંગદના કાન સુધી પહોંચ્યો.
Verse 32
प्रातर्हरिदिनं लोकास्तिष्ठध्वं त्वेकभोजनाः । अक्षारलवणाः सर्वे हविष्यान्ननिषेविणः ॥ ३२ ॥
હે લોકોએ, દરરોજ પ્રાતઃ ઊઠો; એકભોજનનું વ્રત પાળો. ક્ષાર અને લવણ ત્યજી, માત્ર હવિષ્યાન્ન—યજ્ઞીય સરળ આહાર—સેવો.
Verse 33
अवनीतल्पशयनाः प्रियासंगविवर्जिताः । स्मरध्वं देवदेवेशं पुराणं पुरुषोत्तमम् ॥ ३३ ॥
નિર્વસ્ત્ર ધરતી પર શયન કરો અને પ્રિયસંગની આસક્તિથી રહિત રહો. દેવોના દેવ, પ્રાચીન પુરુષોત્તમનું સ્મરણ કરો.
Verse 34
सकृद्भोजनसंयुक्ता उपवासं करिष्यथ । अकृतश्राद्धनिचया अप्राप्ताः पिंडमेव च ॥ ३४ ॥
દિવસમાં એકવાર જ ભોજન કરીને ઉપવાસ કરો. જેમના માટે સંચિત શ્રાદ્ધકર્મો કરાયા નથી, તેમને પિંડ પણ પ્રાપ્ત થતો નથી.
Verse 35
गयामगतपुत्राश्च गच्छध्वं श्रीहरेः पदम् । एषा कार्तिकशुक्ला वै हरेर्निद्राव्यपोहिनी ॥ ३५ ॥
ગયામાં આવેલ પુત્રો, હવે શ્રીહરિના પરમ પદે જાઓ. કાર્તિકનો આ શુક્લપક્ષ હરિની નિદ્રા દૂર કરનાર છે.
Verse 36
प्रातरेकादशी प्राप्ता मा कृथा भोजनं क्वचित् । ब्रह्महत्यादिपापानि कामकारकृतानि च ॥ ३६ ॥
એકાદશીની પ્રાતઃ વેળા આવી જાય ત્યારે ક્યારેય ક્યાંય ભોજન ન કરો. આથી બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપો અને કામવશ કરેલા પાપો પણ નાશ પામે છે.
Verse 37
तानि यास्यंति सर्वाणि उपोष्येमां प्रबोधिनीम् । प्रबोधयेद्धर्म्मपरान्न्यायाचार समन्वितान् ॥ ३७ ॥
આ પ્રબોધિની (એકાદશી) પર ઉપવાસ કરવાથી તે બધાં (પાપ/અવરોધ) નાશ પામે છે. ધર્મપરાયણ, ન્યાયયુક્ત આચાર-નિયમવાળા લોકોને પણ જાગૃત કરો.
Verse 38
हरेः प्रबोधमाधत्ते तेनैषा बोधिनी स्मृता । सकृच्चोपोषितां चेमां निद्राच्छेदकरीं हरेः ॥ ३८ ॥
કારણ કે આ (એકાદશી) હરિનું પ્રબોધન કરાવે છે, તેથી તેને ‘બોધિની’ કહેવાય છે. એક વાર પણ ઉપવાસપૂર્વક પાળવાથી હરિની યોગનિદ્રાનો છેદ થાય છે.
Verse 39
तनयो न भवेन्मर्त्यो न गर्भे जायते पुनः । रुरुध्वं चक्रिणः पूजामात्मवित्तेन मानवाः ॥ ३९ ॥
મર્ત્ય ફરી પુત્રરૂપે બંધાતો નથી અને ગર્ભમાં ફરી જન્મતો પણ નથી. તેથી હે માનવો, તમારા ધર્મસંગત ધનથી ચક્રધારી વિષ્ણુની પૂજા દૃઢપણે કરો.
Verse 40
वस्त्रैः पुष्पैर्धूपदीपैर्वरचंदनकुंकुमैः । सुहृद्यैश्च फलैर्गंधैर्यजध्वं श्रीहरेः पदम् ॥ ४० ॥
વસ્ત્રો, પુષ્પો, ધૂપ-દીપ, ઉત્તમ ચંદન અને કુંકુમ, તેમજ મનોહર ફળો અને સુગંધોથી શ્રીહરિના ચરણકમળનું પૂજન કરો.
Verse 41
यो न कुर्याद्वचो मेऽद्य धर्म्यं विष्णुगतिप्रदम् । स मे दंड्यश्च वाध्यश्च निर्वास्यो विषयाद्ध्रुवम् ॥ ४१ ॥
જે આજે મારા આ ધર્મ્ય વચનનું પાલન નહીં કરે—જે વિષ્ણુગતિ આપે છે—તે મારા દ્વારા દંડનીય, તાડનીય અને નિશ્ચિત જ રાજ્યમાંથી નિર્વાસિત થશે.
Verse 42
एवंविधे वाद्यमाने पटहे मेघनिःस्वने । हस्ता दमुंच तांबूलं सकर्पूरं नृपोत्तमः ॥ ४२ ॥
વાદળગર્જના જેવી ધ્વનિ કરતો એવો પટહ વાગતો હતો; ત્યારે તે શ્રેષ્ઠ રાજાના હાથમાંથી કપૂરમિશ્રિત તાંબૂલ છૂટી પડી ગયું.
Verse 43
मोहिनीकुचयोर्लग्नं हृदयं स विकृष्य वै । उदत्तिष्ठन्महीपालः शय्यायां रतिवर्द्धनः ॥ ४३ ॥
મોહિનીના સ્તનો પર જાણે ચોંટેલું તેનું હૃદય કઠિનતાથી ખેંચી અલગ થયું; રતિ વધેલી રાજા શય્યા પર ઊભો થયો.
Verse 44
मोहिनीं मोहकामार्त्तां सत्वियन् श्लक्ष्णया गिरा । देवि प्रातर्हरिदिनं भविष्यत्यधनाशनम् ॥ ४४ ॥
મોહજન્ય કામથી વ્યાકુળ મોહિનીને તેણે મૃદુ વાણીથી સાંત્વના આપી—“દેવી, કાલે પ્રાતઃ હરિનો દિવસ આવશે, જે દરિદ્રતાનો નાશક છે.”
Verse 45
संयतोऽहं भविष्यामि क्षम्यतां क्षम्यतामिति । तवाज्ञया मया कृच्छ्रं सन्ध्यावल्या तु कारितम् ॥ ४५ ॥
“હવે પછી હું સંયમી રહીશ—ક્ષમા કરો, ક્ષમા કરો. તમારી આજ્ઞાથી મેં સંધ્યાવલી દ્વારા કૃચ્છ્ર-વ્રત (પ્રાયશ્ચિત્ત) કરાવ્યું છે.”
Verse 46
इयमेकादशी कार्या प्रबोधकरणी मया । अशेषपापबंधस्य छेदनी गतिदायिनी ॥ ४६ ॥
આ એકાદશી મારી શીખ મુજબ અવશ્ય કરવી; તે જાગૃતિ જગાવે છે, સર્વ પાપબંધન કાપે છે અને પરમ ગતિ આપે છે।
Verse 47
त्रयाणामपि लोकानां महोत्सवविधायिनी । तस्माद्धविष्यं भोक्ष्येऽहं नियतो मत्तगामिनी ॥ ४७ ॥
જે ત્રણેય લોક માટે મહોત્સવનું વિધાન કરે છે—એથી હું નિયમપૂર્વક માત્ર હવિષ્ય (સરળ યજ્ઞાહાર) જ ગ્રહણ કરીશ, અને તે મારી ઇચ્છા મુજબ ચાલશે।
Verse 48
मया सह विशालाक्षि त्वं चापि तमधोक्षजम् । आराधय हृषीकेशमुपवासपरायणा । येन यास्यसि निर्वाणं दाहप्रलयवर्जितम् ॥ ४८ ॥
હે વિશાલનેત્રિ! મારી સાથે તું પણ ઉપવાસપરાયણા બની તે અધોક્ષજ હૃષીકેશની આરાધના કર; જેથી દાહ અને પ્રલયથી રહિત નિર્વાણને પામશે।
Verse 49
मोहिन्युवाच । साधूक्तं हि त्वया राजन्पूजनं चक्रपाणिनः । जन्ममृत्युजराछेदि करिष्येऽहं तवाज्ञया ॥ ४९ ॥
મોહિની બોલી—હે રાજન! તું ખરેખર સાધુ કહ્યું; ચક્રપાણિ ભગવાનનું પૂજન જ શ્રેયસ્કર છે. તારી આજ્ઞાથી જન્મ-મૃત્યુ-જરાને છેદે તે પૂજા હું કરીશ।
Verse 50
प्रतिज्ञा या त्वया पूर्वं कृता मंदरमस्तके । करप्रदानसहिता भवता सुकृतांकिता ॥ ५० ॥
મંદર શિખર પર તું અગાઉ કરેલી પ્રતિજ્ઞા—હસ્તપ્રદાન સહિત—તુંએ તેને પુણ્યરૂપ પવિત્ર સંકલ્પ તરીકે યોગ્ય રીતે દૃઢ કરી હતી।
Verse 51
तस्यास्तु समयः प्राप्तो दीयतां स हि मे त्वया । जन्मप्रभृति यत्पुण्यं त्वया यत्नेन संचितम् ॥ ५१ ॥
હવે તેનો નિર્ધારિત સમય આવી ગયો છે; તેથી તેને મને આપ. જન્મથી લઈને તું પ્રયત્નપૂર્વક જે પુણ્ય સંચિત કર્યું છે, તે પણ મને અર્પણ કર।
Verse 52
तत्सर्वं नश्यति क्षिप्रं न ददासि वरं यदि । रुक्मांगद उवाच । एहि चार्वंगि कर्त्तास्मि यत्ते मनसि वर्तते ॥ ५२ ॥
જો તું વરદાન ન આપે તો તે બધું જલ્દી નાશ પામશે. રુક્માંગદ બોલ્યો—આવ, હે ચાર્વંગી! તારા મનમાં જે છે તે હું કરીશ।
Verse 53
नादेयं विद्यते किंचित्तुभ्यं मे जीवितावधि । किं पुनर्ग्रामवित्तादि धरायुक्तं च भामिनि ॥ ५३ ॥
હે પ્રિયે, મારા જીવનના અંત સુધી પણ તને ન આપવાનું મારું કશું નથી. તો પછી ગામો, ધન વગેરે અને ધરતી સહિત બધું તો કેટલું વધુ આપવાજોગ છે!
Verse 54
मोहिन्युवाच । नाथ कांत विभो राजन् जीवितेश रतिप्रिय । नोपोष्यं वामरं विष्णोर्भोक्तव्या यद्यहं प्रिया ॥ ५४ ॥
મોહિની બોલી—હે નાથ, હે કાંત, હે વિભુ રાજન! મારા જીવનના સ્વામી, પ્રેમરસપ્રિય! વિષ્ણુના વામનરૂપ માટે ઉપવાસ ન કરો; જો હું તમને પ્રિયા હોઉં તો ભોજન કરો.
Verse 55
न च तेऽहं प्रिया राजन् सुहूर्तमपि कामये । त्वत्संयोगं विना भूता भविष्यामि वरं विना ॥ ५५ ॥
હે રાજન, હું એક ક્ષણ માટે પણ તમારી પ્રિયા બનવા ઇચ્છતી નથી. તમારા સંયોગ વિના હું વરહીન, કૃપાશૂન્ય બની રહી જઈશ.
Verse 56
तस्मान्मां यदि वांछेथा भोक्तुं सत्यपरायण । तदा त्यजोपवासं हि भुज्यतां हरिवासरे ॥ ५६ ॥
અતએવ, હે સત્યપરાયણ, જો તું ખરેખર મને ભોજન કરાવવા ઇચ્છે, તો ઉપવાસ ત્યજી દે અને હરિના પવિત્ર દિવસે (હરિવાસરે) ભોજન કર.
Verse 57
एष एव वरो देयो यो मया प्रार्थितः पुरा । न चेद्दास्यसि राजेंद्र भूत्वानृतवचाभवान् ॥ ५७ ॥
આ જ તે વર છે, જે મેં પહેલાં પ્રાર્થ્યો હતો—અવશ્ય આપવો જ જોઈએ. જો તું નહીં આપે, હે રાજેન્દ્ર, તો તું અસત્યવચનવાળો બની જશે.
Verse 58
यास्यते नरके घोरे यावदाभूतसंप्लवम् । राजोवाच । मैवं त्वं वद कल्याणि नेदं त्वय्युपपद्यते ॥ ५८ ॥
તે મહાપ્રલય સુધી ઘોર નરકમાં જશે. રાજાએ કહ્યું—હે કલ્યાણી, આવું ન બોલ; આ વાત તને શોભતી નથી.
Verse 59
विधेश्च तनया भूत्वा धर्मविघ्नं करोषि किम् । जन्मप्रभृत्यहं नैव भुक्तवान्हरिवासरे ॥ ५९ ॥
તું વિધાતા (બ્રહ્મા)ની પુત્રી થઈને પણ ધર્મમાં વિઘ્ન કેમ કરે છે? જન્મથી આજ સુધી મેં હરિવાસરે કદી ભોજન કર્યું નથી.
Verse 60
स चाद्याहं कथं भोक्ता संजातपलितः शुभे । यौवनातीतमर्त्यस्य क्षीणेंद्रियबलस्य च ॥ ६० ॥
અને હવે, હે શુભે, હું કેવી રીતે ભોગ કરું? મારા વાળ સફેદ થઈ ગયા છે; હું યુવનાતીત મર્ત્ય છું અને ઇન્દ્રિયબળ પણ ક્ષીણ થયું છે.
Verse 61
स्वर्णदीसेवनं युक्तमथवा हरिपूजनम् । न कृतं यन्मया बाल्ये यौवने न कृतं च यत् ॥ ६१ ॥
સ્વર્ણદી નદીની સેવા અથવા શ્રીહરિનું પૂજન કરવું જ યોગ્ય હતું; પરંતુ જે મેં બાળપણમાં ન કર્યું અને જે યુવનમાં પણ ન કર્યું—એ અવગણાયેલ કર્તવ્યો આજે મને કચોટી રહ્યા છે.
Verse 62
तदहं क्षीणवीर्योऽद्य कथं कुर्यां जुगुप्सितम् । प्रसीद चपलापांगि प्रसीद वरवर्णिनि ॥ ६२ ॥
અતએવ આજે મારું પરાક્રમ ક્ષીણ થયું છે—હું એવો જઘન્ય કર્મ કેવી રીતે કરું? હે ચપલાપાંગી, પ્રસન્ન થા; હે વરવર્ણિની, પ્રસન્ન થા.
Verse 63
मा कुरुष्व व्रते भंगं दाताहं राज्यसंपदाम् । अथवा नेच्छसि त्वं तत्करोम्यन्यत्सुलोचने ॥ ६३ ॥
વ્રતનો ભંગ ન કર. હું રાજ્ય-સમૃદ્ધિ આપવાની શક્તિ ધરાવું છું. અથવા જો તને તે ન ગમે, હે સુલોચને, તો હું તારા માટે બીજું કંઈ કરી દઈશ.
Verse 64
आरोपयित्वा शिबिकां विमानप्रतिमां शुभाम् । यत्रेच्छसि नयिष्यामि पादचारी कलत्रयुक् ॥ ६४ ॥
વિમાન જેવી શુભ શિબિકામાં તને બેસાડીને, હું—પગપાળા ચાલતો, પત્ની સહિત—તને જ્યાં ઇચ્છા હોય ત્યાં લઈ જઈશ.
Verse 65
यदि तच्चापि नेच्छेस्त्वं विमानं हि कृतं मया । तर्हि स्वर्णमयौ स्तंभौ कृत्वा विद्रुमभूषितौ ॥ ६५ ॥
જો તું મેં બનાવડાવેલું તે વિમાન પણ સ્વીકારવા ન ઇચ્છે, તો પછી પ્રવાળથી શોભિત બે સુવર્ણ સ્તંભ બનાવડાવ.
Verse 66
मुक्ताफलमयीं दोलां करिष्ये त्वत्कृते प्रिये । तत्र त्वां दोलयिष्यामि बहून्मासानहर्निशम् ॥ ६६ ॥
પ્રિયે, તારા માટે હું મોતીમય ઝૂલું બનાવીશ; અને તેમાં તને દિવસ-રાત અનેક મહિના સુધી ઝૂલાવતો રહીશ.
Verse 67
व्रतभंगं वरारोहे मा कुरुष्व मम प्रिये । वरं श्वपचमांसं हि श्वमांसं वा वरानने ॥ ६७ ॥
હે વરારોહે, મારી પ્રિયે—વ્રતભંગ ન કર. હે વરાનને, વ્રતભંગ કરતાં શ્વપચનું માંસ, અથવા કૂતરાનું માંસ પણ સહન કરવું શ્રેયસ્કર છે.
Verse 68
आत्मनो वा नरैर्भुक्तं यैर्भुक्तं हरिवासरे । त्रैलोक्यघातिनः पापं मैथुने शशिनः क्षये ॥ ६८ ॥
હરિવાસરે (એકાદશી) પોતે ભોજન કરે કે બીજાને ભોજન કરાવે, તેનું પાપ ત્રૈલોક્યઘાતક કહેવાય છે; તેમજ ચંદ્રક્ષય સમયે મૈથુન કરવું પણ ઘોર પાતક છે.
Verse 69
नरस्य संचरेत्पापं भूतायां क्षौरकर्मणि । भोजने वासरे विष्णोस्तैले षष्ठ्यां व्यवस्थिते ॥ ६९ ॥
ભૂત-તિથિ ચાલતી હોય ત્યારે ક્ષૌરકર્મ (મુંડન/દાઢી કરવી) કરવાથી મનુષ્યને પાપ લાગે છે; તેમ જ વિષ્ણુના વાસરે ભોજન કરવાથી, અને ષષ્ઠી તિથિએ તેલ લગાવવાથી પણ પાપ થાય છે.
Verse 70
लवणे तु तृतीयायां सप्तम्यां पिशिते शुभे । आज्येषु पौर्णमास्यां वै सुरायां रविसंक्रमे ॥ ७० ॥
લવણ લેવાથી (દોષ/અશૌચ) ત્રણ દિવસ ગણાય છે; શુભ રીતે માંસ લેવાથી સાત દિવસ; ઘી લેવાથી પૂર્ણિમા સુધી; અને સૂરા (મદ્ય) લેવાથી સૂર્ય-સંક્રાંતિ સુધી ગણાય છે.
Verse 71
गोचारस्य प्रलोपे च कूटसाक्ष्यप्रदायके । निक्षेपहारके वापि कुमारीविघ्नकारके ॥ ७१ ॥
ગાય ચોરનાર, ખોટી સાક્ષી આપનાર, નિક્ષેપ (જમા વિશ્વાસ) હરણ કરનાર, અને કુમારીના કલ્યાણમાં વિઘ્ન કરનાર—એમના માટે પણ (પ્રાયશ્ચિત્ત) વિધાન છે.
Verse 72
विश्वस्तघातके चापि मृतवत्साप्रदोग्धरि । ददामीति द्विजाग्र्याय प्रतिश्रुत्य न दातरि ॥ ७२ ॥
વિશ્વાસ રાખનારનો ઘાત કરનાર, મૃ્ત વાછરડાવાળી ગાયને દોહનાર, અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને ‘આપું’ કહી પ્રતિજ્ઞા કરીને ન આપનાર—એમને પણ (પાપ/પ્રાયશ્ચિત્ત) લાગે છે.
Verse 73
मणिकूटे तुलाकूटे कन्यानृतगवानृते । यत्पातकं तदन्ने हि संस्थितं हरिवासरे ॥ ७३ ॥
મણિમાં કપટ, તોલ‑માપમાં છેતરપિંડી, કન્યાને ઠગવું અને ગાય વિષે અસત્ય—આથી જે પાપ થાય, તે જ હરિવાસરે અશુદ્ધ અન્નમાં નિવાસ કરે છે, એમ કહેવાય છે।
Verse 74
तद्विद्वांश्चारुनयने कथं भोक्ष्यामि पातकम् । मोहिन्युवाच । एकभुक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च ॥ ७४ ॥
પછી તે વિદ્વાન બોલ્યો—“હે ચારુનયને! હું જાણું છું, તો પણ આ પાપનું પ્રાયશ્ચિત્ત કેવી રીતે કરું?” મોહિનીએ કહ્યું—“એકભુક્ત (દિવસમાં એક વાર ભોજન), નક્તવ્રત (રાત્રિભોજન), અને ન માગીને મળેલું અન્ન જ ગ્રહણ કરવું।”
Verse 75
उपवासेन राजेंद्र द्वादशीं न हि लंघयेत् । गुर्विणीनां गृहस्थानां क्षीणानां रोगिणां तथा ॥ ७५ ॥
હે રાજેન્દ્ર! ઉપવાસ રાખીને દ્વાદશી દિવસ લંઘવો નહીં. આ નિયમ ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ, ગૃહસ્થો, ક્ષીણ અને રોગીઓ માટે પણ એવો જ છે।
Verse 76
शिशूनां वलिगात्राणां न युक्तं समुपोषणम् । यज्ञभोगोद्यतानां च संग्रामक्षितिसेविनाम् ॥ ७६ ॥
શિશુઓ માટે, જેમના શરીર દુર્બળ‑ક્ષીણ છે તેમના માટે, યજ્ઞભોગમાં પ્રવૃત્ત લોકો માટે, તેમજ યુદ્ધમાં અને રાજ્યરક્ષાની સેવામાં રહેલાઓ માટે કઠોર ઉપવાસ યોગ્ય નથી।
Verse 77
पतिव्रतानां राजेंद्र न युक्तं समुपोषणम् । एतन्मे गौतमः प्राह स्थिताया मंदराचले ॥ ७७ ॥
હે રાજેન્દ્ર! પતિવ્રતા સ્ત્રીઓ માટે સંપૂર્ણ ઉપવાસ કરવો યોગ્ય નથી. મન્દરાચલ પર હું નિવાસ કરતો હતો ત્યારે ગૌતમએ મને આ જ કહ્યું હતું।
Verse 78
नाव्रतेन दिनं विष्णोर्नेयं मनुजसत्तम । ते गृहस्था द्विजा ज्ञेया येषामग्निपरिग्रहः ॥ ७८ ॥
હે મનુષ્યશ્રેષ્ઠ, વિષ્ણુને અર્પિત વ્રત વિના એક દિવસ પણ ન વિતાવવો. જેમણે વિધિપૂર્વક અગ્નિ-પરિગ્રહ કરીને તેને જાળવ્યો છે, તે દ્વિજ ગૃહસ્થો જ સાચા ગૃહસ્થ ગણાય.
Verse 79
राजानस्ते तु विज्ञेया ये प्रजापालने स्थिताः । गुर्विणी ह्यष्टमासीया शिशवश्चाष्टवत्सराः ॥ ७९ ॥
જે પ્રજાપાલનમાં સ્થિર રહે છે, તે જ સાચા ‘રાજા’ ગણાય—વિશેષ કરીને આઠમા માસની ગર્ભવતી સ્ત્રી અને આઠ વર્ષ સુધીના બાળકોનું રક્ષણ કરનાર।
Verse 80
अतिलंघनिनः क्षीणा वलिगात्रास्तु वार्द्धकाः । ये विवाहादिमांगल्यकर्मव्यग्रा महोत्सवाः ॥ ८० ॥
મર્યાદા લંઘન કરનાર ક્ષીણ થઈ જાય છે; વૃદ્ધોના શરીર પર કરચલીઓ જ લક્ષણ છે. છતાં તેઓ લગ્નાદિ મંગલકર્મોમાં વ્યગ્ર રહી મહોત્સવોમાં લીન રહે છે.
Verse 81
निवृत्ताश्च प्रवृत्तेभ्यो यज्ञानां चोद्यता हि ते । त्रिविधेन पुराणेन भर्त्तुर्या स्त्री हिते रता ॥ ८१ ॥
જે સ્ત્રીઓ સાંસારિક પ્રવૃત્તિઓથી નિવૃત્ત થઈ યજ્ઞકર્મમાં ઉદ્યત રહે છે—ત્રિવિધ પુરાણોક્ત અનુશાસનથી એવી પત્ની પતિના હિતમાં જ રત રહે છે.
Verse 82
पतिव्रता तु सा ज्ञेया योनिसंरक्षणा तथा । किमन्यैर्बहुभिर्भूप वाक्यालापकृतैर्मया ॥ ८२ ॥
એ સ્ત્રી જ સાચી પતિવ્રતા ગણાય, અને એ જ શીલ-રક્ષણ કરનારી પણ. હે ભૂપ, મારી આ વાક્ય-વિલાસરૂપ બહુ વાતોથી વધુ શું કહું?
Verse 83
भोजने तु कृते प्रीतिरेकादश्यां त्वया मम । न प्रीतिर्यदि मे छित्वा शिरः स्वं हि प्रयच्छसि ॥ ८३ ॥
એકાદશીએ તું ભોજન કરેશ તો મારી પ્રસન્નતા રહેશે નહીં. તું પોતાનું શિર કાપીને મને અર્પણ કરેશ તોય હું પ્રસન્ન થાઉં નહીં.
Verse 84
न करिष्यसि चेद्राजन् भोजनं हरिवासरे । तदा ह्यसत्यवचसो देहं न स्पर्शयामि ते ॥ ८४ ॥
હે રાજન, હરિવાસરે જો તું ભોજનનો ત્યાગ ન કરેશ તો તારો વચન અસત્ય થશે; તેથી હું તારા દેહને સ્પર્શ કરીશ નહીં.
Verse 85
वर्णानामाश्रमाणां हि सत्यं राजेंद्र पूज्यते । विशेषाद्भूमिपालानां त्वद्विधानां महीपते ॥ ८५ ॥
હે રાજેન્દ્ર, સર્વ વર્ણો અને આશ્રમોમાં સત્ય પૂજ્ય છે. વિશેષ કરીને ભૂમિપાલક શાસકોમાં—તારા જેવા રાજાઓમાં—હે મહીપતે, સત્ય અતિ માન્ય છે.
Verse 86
सत्येन सूर्यस्तपति शशी सत्येनराजते । सत्ये स्थिता क्षितिर्भूप सत्यं धारयते जगत् ॥ ८६ ॥
સત્યથી સૂર્ય તપે છે, સત્યથી ચંદ્ર શોભે છે. હે ભূপ, પૃથ્વી સત્યમાં સ્થિત છે; સત્ય જ જગતને ધારણ કરે છે.
Verse 87
सत्येन वायुर्वहति सत्येन ज्वलते शिखी । सत्या धारमिदं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् ॥ ८७ ॥
સત્યથી પવન વહે છે, સત્યથી અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય છે. સ્થાવર-જંગમ સહિત આ સમગ્ર જગત સત્યને જ આધાર માને છે.
Verse 88
न सत्याच्चालते सिंधुर्न विंध्यो वर्द्धते नृप । न गर्भं युवती धत्ते वेलातीतं कदाचन ॥ ८८ ॥
હે રાજન! સત્યના પ્રભાવથી સમુદ્ર પોતાની મર્યાદા કદી લાંઘતો નથી; વિંધ્ય પર્વત વધતો નથી; અને યુવતી પણ યોગ્ય સમયથી પરે કદી ગર્ભ ધારણ કરતી નથી।
Verse 89
सत्ये स्थिता हि तरवः फलपुष्पप्रदर्शिनः । दिव्यादिसाधनं नॄणां सत्याधारं महीपते ॥ ८९ ॥
હે મહીપતે! વૃક્ષો સત્યમાં સ્થિત રહી ફળ-ફૂલ પ્રગટ કરે છે; તેમ જ મનુષ્યો માટે દિવ્ય સાધનાઓ અને અન્ય ઉપાયોનો આધાર સત્ય જ છે।
Verse 90
अश्वमेधसहस्रेभ्यः सत्यमेव विशिष्यते । मदिरापानतुल्येन कर्मणा लिप्यसेऽनृतात् ॥ ९० ॥
હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞોથી પણ સત્ય જ વિશેષ છે. અસત્યથી મનુષ્ય મદિરાપાન સમાન પાપકર્મ વડે કલુષિત થાય છે।
Verse 91
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे रुक्मांगदसँलापो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના ઉત્તરભાગમાં ‘રુક્માંગદ-સંલાપ’ નામનો ત્રેવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
It is presented as the day that ‘awakens Hari’ from divine sleep, destroys grave sins (including deliberate transgressions), and opens the liberating path through worship of Viṣṇu (Cakrin/Hṛṣīkeśa/Adhokṣaja) with fasting and disciplined offerings.
Observe a full fast on Ekādaśī; adopt early rising, one-meal and haviṣya discipline in Kārtika; do not let Dvādaśī pass while still fasting (pāraṇa timing); and recognize exemptions/modified observance for infants, the weak/emaciated, the sick, pregnant women, and those engaged in protection and warfare.
It acknowledges kingship’s classical triad—charity, protection, and warfare—yet insists the king’s legitimacy rests on vow-integrity and truthfulness. The public proclamation and threat of punishment show that the ruler’s personal vrata becomes civic dharma, safeguarding collective religious order.
Truth is depicted as the metaphysical support of cosmic regularity and social stability—governing the sun, moon, elements, earth, oceans, and moral order—making falsehood spiritually contaminating and vow-breaking intolerable for a king devoted to dharma.