Kṛṣṇādi-mantra-varga-varṇana (Classification of Krishna and Related Mantras)

Verse 1

श्रीसनत्कुमार उवाच । अथ कृष्णस्य मंत्राणां वक्ष्ये भेदान् मुनीश्वर । यान्समाराध्य मनुजाः साधयंतीष्टमात्मनः ॥ १ ॥

શ્રી સનત્કુમાર બોલ્યા—હે મુનીશ્વર! હવે હું કૃષ્ણમંત્રોના ભેદ કહું છું; જેમની સમ્યક આરાધના કરીને મનુષ્યો પોતાનું ઇષ્ટ સિદ્ધ કરે છે।

Verse 2

शक्तिश्रीमारपूर्वश्च श्रीशक्तिस्मरपूर्वकः । मारशक्तिरमापूर्वो दशार्णा मनवस्त्रयः ॥ २ ॥

દશાર್ಣા સાથે સંબંધિત ત્રણ મનુ જણાવાયા છે—એક ‘શક્તિ-શ્રી-માર’ પૂર્વયુક્ત, બીજો ‘શ્રી-શક્તિ-સ્મર’ પૂર્વયુક્ત, અને ત્રીજો ‘માર-શક્તિ-રમા’ પૂર્વયુક્ત।

Verse 3

मुनिः स्यान्ना रदच्छन्दो गायत्री देवता पुनः । कृष्णो गोविंदनामात्र सर्वकामप्रदो नृणाम् ॥ ३ ॥

ઋષિ નારદ છે, છંદ ગાયત્રી છે; અને દેવતા ફરી શ્રીકૃષ્ણ—ગોવિંદ નામે પ્રસિદ્ધ—જે મનુષ્યોને સર્વ કામનાઓ આપે છે।

Verse 4

चक्रैः पूर्ववदंगानि त्रयाणामपि कल्पयेत् । ततः किरीटमनुनाव्यापकं हि समाचरेत् ॥ ४ ॥

ચક્રચિહ્નોથી પૂર્વવત્ ત્રણેયના અંગોનું વિન્યાસ કરવો. પછી વિધિ-પ્રમાણ મુજબ સર્વત્ર વ્યાપક અને શોભન કિરીટ યોગ્ય રીતે રચવું।

Verse 5

सुदर्शनस्य मनुना कुर्याद्दिग्बंधनं तथा । विंशत्यर्णोक्तवत्कुर्यादाद्ये ध्यानार्चनादिकम् ॥ ५ ॥

સુદર્શન મંત્રથી દિગ્બંધન પણ કરવું. અને વિંશત્યર્ણ મંત્રમાં જણાવ્યા મુજબ પ્રારંભિક ધ્યાન, અર્ચન વગેરે કર્મો કરવાં।

Verse 6

द्वितीये तु दशार्णोक्तं ध्यानपूजादिकं चरेत् । तृतीये तु हरिं ध्यायेत्समाहितमनाः सुधीः ॥ ६ ॥

બીજા તબક્કામાં દશાર્ણ વિધાન મુજબ ધ્યાન, પૂજા વગેરે કરવાં. ત્રીજા તબક્કામાં સમાહિત ચિત્તવાળો વિદ્વાન હરિનું ધ્યાન કરવું।

Verse 7

शखचक्रधनुर्बाणपाशांकुशधरारुणम् । दोर्भ्यां धृतं धमंतं च वेणुं कृष्णदिवाकरम् ॥ ७ ॥

અરુણવર્ણ, શંખ-ચક્ર, ધનુષ-બાણ, પાશ અને અંકુશ ધારણ કરનાર; અને બાહુઓથી વેણુ પકડી તેને ફૂંકતા—તે કૃષ્ણ-દિવાકર સ્વરૂપ પ્રભુનું ભજન કરું છું।

Verse 8

एवं ध्यात्वा जपेन्मंत्रान्पञ्चलक्षं पृथक् सुधीः । जुहुयात्तद्दशांशेन पायसेन ससर्पिषा ॥ ८ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને વિવેકી સાધકે અલગ અલગ પાંચ લાખ વાર મંત્રજપ કરવો. પછી તે સંખ્યાના દશમાંશ જેટલું ઘી-યુક્ત પાયસ અર્પી હવન કરવો.

Verse 9

एवं सिद्धे मनौ मंत्री कुर्यात्काम्यानि पूर्ववत् । श्रीशक्तिकामः कृष्णाय गोविंदायाग्निसुन्दरी ॥ ९ ॥

આ રીતે મંત્ર સિદ્ધ થયા પછી મંત્રસાધકે પૂર્વવત્ કામ્ય કર્મો કરવા. જે શ્રીશક્તિ ઇચ્છે તે કૃષ્ણ—ગોવિંદ—સાથે અગ્નિસુંદરીનું આવાહન કરે.

Verse 10

रव्यर्णो ब्रह्मगायत्रीकृष्णा ऋष्यादयोऽस्य तु । बीजैरमाब्धियुग्मार्णैः षडंगानि प्रकल्पयेत् ॥ १० ॥

આ મંત્રનું રવ્યર્ણ ‘ર’ છે; છંદ બ્રહ્મગાયત્રી છે; અને દેવતા શ્રીકૃષ્ણ છે. ‘અમા’, ‘અબ્ધિ’ અને ‘યુગ્મ’ દ્વારા સૂચિત અક્ષર-બીજોથી ષડંગ-ન્યાસ કરીને ઋષિ આદિ અંગો ગોઠવવા.

Verse 11

विंशत्यर्णोदितजपध्यानहोमार्चनादिकम् । किं बहूक्तेन मंत्रोऽयं सर्वाभीष्टफलप्रदः ॥ ११ ॥

વીસ અક્ષરવાળા વિધાનથી જપ, ધ્યાન, હોમ, અર્ચન વગેરે નિર્ધારિત છે. વધુ શું કહીએ? આ મંત્ર સર્વ અભીષ્ટ ફળ આપનાર છે.

Verse 12

श्रीशक्तिस्मरपूर्वोगजन्मा शक्तिरमांतिकः । दशाक्षरः स एवादौ प्रोक्तः शक्तिरमायुतः ॥ १२ ॥

આ મંત્ર શ્રીશક્તિના સ્મરણપૂર્વ સંયોગથી ઉત્પન્ન થયો છે; તે રમા (લક્ષ્મી)ની નજીક રહેલી શક્તિ છે. એ જ આરંભે કહેલો દશાક્ષરી મંત્ર—રમાયુક્ત શક્તિ।

Verse 13

मन्त्रौ षोडशरव्यार्णौ चक्रैरंगानि कल्पयेत् । वरदाभयहस्ताभ्यां श्लिष्यँतं स्वांगके प्रिये ॥ १३ ॥

બન્ને ષોડશ-બીજાક્ષરી મંત્રોથી, વિધિપૂર્વક ચક્ર-રચનાઓ દ્વારા દેવતાના અંગોનું કલ્પન કરવું. હે પ્રિયે, વરદ અને અભય મુદ્રાવાળા હાથોથી પોતાના દેહને આલિંગન કરતા પ્રભુનું ધ્યાન કરવું.

Verse 14

पद्मोत्पलकरे ताभ्यां श्लिष्टं चक्रदरोज्वलम् । ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षदशकं तद्दशांशतः ॥ १४ ॥

બે હાથમાં પદ્મ અને નીલોત્પલ ધારણ કરી, ચક્ર અને શંખથી તેજસ્વી પ્રભુનું આ રીતે ધ્યાન કરીને એક લાખ દસ હજાર જપ કરવો; પછી તેનો દશાંશ હોમાદિ રૂપે અર્પણ કરવો.

Verse 15

आज्यैर्हुत्वा ततः सिद्धौ भवेतां मन्त्रनायकौ । सर्वकामप्रदौ सर्वसंपत्सौभगाग्यदौ नृणाम् ॥ १५ ॥

પછી ઘીથી હવન કરવાથી તે બંને મંત્ર સિદ્ધ થઈ મંત્રોના નાયક બને છે. તેઓ મનુષ્યોને સર્વ કામનાઓ આપે, સર્વ સંપત્તિ પ્રદાન કરે અને સૌભાગ્ય તથા શુભ ગતિ અર્પે છે.

Verse 16

अष्टादशार्णः कामांतो मनुः सुतधनप्रदः । नारदोऽस्य मुनिश्छंदो गायत्री देवता मनोः ॥ १६ ॥

આ અષ્ટાદશાક્ષર ‘કામાંત’ મનુ છે, જે પુત્ર અને ધન પ્રદાન કરે છે. આ મંત્રના ઋષિ નારદ છે, છંદ ગાયત્રી છે, અને દેવતા મંત્રાધિષ્ઠિત દેવ છે.

Verse 17

कृष्णः कामो बीजमुक्तं शक्तिर्वह्निप्रिया मता । षड्वीर्याढ्येन बीजेन षडंगानि समाचरेत् ॥ १७ ॥

‘કૃષ્ણ’ને કામ-બીજ, એટલે બીજમંત્રસ્વરૂપ કહેવામાં આવ્યું છે. ‘શક્તિ’ને અગ્નિની પ્રિયા માનવામાં આવે છે. છ વીર્યોથી યુક્ત આ બીજ દ્વારા મંત્રના ષડંગો વિધિપૂર્વક આચરવા.

Verse 18

पाणौ पायसपक्वं च दक्षे हैयंगवीनकम् । वामे दधद्दिव्यदिगंबरो गोपीसुतोऽवतु ॥ १८ ॥

દિવ્ય આકાશસમાન વસ્ત્ર ધારણ કરનાર ગોપીસુત શ્રીકૃષ્ણ અમારું રક્ષણ કરે—હાથમાં પાયસ, જમણા હાથમાં પ્રાતઃકાળનું નવનીત અને ડાબા હાથમાં દહીં ધારણ કરીને।

Verse 19

ध्यात्वैवं प्रजपेन्मंत्रं द्वात्रिंशल्लक्षमानतः । दशांशं जुहुयादग्नौ सिताढ्येन पयोंऽधसा ॥ १९ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને મંત્રનો બત્રીસ લાખ જપ કરવો; પછી તેના દશમાંશને ખાંડમિશ્રિત દૂધના હવિષથી પવિત્ર અગ્નિમાં હોમ કરવો।

Verse 20

पूर्वोक्तवैष्णवे पीठे यजेदष्टादशार्णवत् । पद्मस्थं कृष्णमभ्यर्च्य तर्पयेत्तन्मुखांबुजे ॥ २० ॥

પૂર્વોક્ત વૈષ્ણવ પીઠ પર અષ્ટાદશાક્ષરી વિધિ પ્રમાણે પૂજન કરવું; પદ્માસનસ્થ શ્રીકૃષ્ણની અર્ચના કરીને તેમના પદ્મમુખમાં (પવિત્ર જળ દ્વારા તેમની સાન્નિધ્યમાં) તર્પણ અર્પણ કરવું।

Verse 21

क्षीरेण कदलीपक्कैर्दध्ना हैयंगवेन च । पुत्रार्थी तर्पयेदेवं वत्सराल्लभते सुतम् ॥ २१ ॥

દૂધ, પાકેલા કેળાં, દહીં અને પ્રાતઃકાળનું નવનીત વડે પુત્રાર્થી આ રીતે તર્પણ કરે; એક વર્ષમાં તેને પુત્ર પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 22

यद्यदिच्छति तत्सर्वं तर्पणादेव सिद्ध्यति । वाक्कामो ङेयुतं कृष्णपदं माया ततः पगरम् ॥ २२ ॥

મનુષ્ય જે જે ઇચ્છે તે બધું તર્પણથી જ સિદ્ધ થાય છે; તેથી વાક્સિદ્ધિ અને કામસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે, અને શ્રીકૃષ્ણના ચરણાશ્રયથી પછી માયા પર વિજય થાય છે।

Verse 23

गोविंदाय रमा पश्चाद्दशार्णं च समुद्धरेत् । मनुस्वरयुतौ सर्गयुक्तौ भृगुतदूर्द्धूगौ ॥ २३ ॥

“ગોવિંદાય” ઉચ્ચારી પછી “રમા” કહેવી, અને ત્યારબાદ દશાક્ષરી મંત્ર ઉમેરવો. તે અનુસ્વારયુક્ત, ‘સ’ સાથે સંયુક્ત, ‘સર્ગ’યુક્ત અને ઉપર ‘ભૃગુ’ સ્વરવિધાન મુજબ શાસ્ત્રોક્ત રીતે ઉચ્ચારવો।

Verse 24

द्वाविंशत्यक्षरो मन्त्रो वागीशत्वप्रदायकः । ऋषिः स्यान्नारदश्छन्दो गायत्री देवता पुनः ॥ २४ ॥

આ બાવીસ અક્ષરનો મંત્ર છે, જે વાણી પર પ્રભુત્વ અને વાગ્મિતા આપે છે. તેના ઋષિ નારદ કહેવાયા છે, છંદ ગાયત્રી છે, અને દેવતા પણ ફરી તે જ (પૂર્વોક્ત) છે।

Verse 25

विद्याप्रदश्च गोपालः कामो बीजं प्रकीर्तितम् । शक्तिस्तु वाग्भवं विद्याप्राप्तये विनियोजना ॥ २५ ॥

‘ગોપાલ’ને વિદ્યાપ્રદાતા કહેવાયો છે; ‘કામ’ને બીજ (બીજાક્ષર) તરીકે પ્રકીર્તિત કર્યું છે. શક્તિ ‘વાગ્ભવ’ છે; વિદ્યાપ્રાપ્તિ માટે આ જ તેનો વિનિયોગ છે।

Verse 26

वामोर्द्ध्वहस्ते दधतं विद्यापुस्तकमुत्तमम् । अक्षमालां च दक्षोर्द्ध्वस्फाटिकीं मातृकामयीम् ॥ २६ ॥

તેમના ઊંચા કરેલા ડાબા હાથમાં ઉત્તમ વિદ્યાપુસ્તક છે; અને ઊંચા કરેલા જમણા હાથમાં સ્ફટિકની અક્ષમાળા છે, જે માતૃકા-વર્ણમય છે।

Verse 27

शब्दब्रह्म मयं वेणुमधः पाणिद्वये पुनः । गायत्रीगीतवसनं श्यामलं कोमलच्छविम् ॥ २७ ॥

ફરી મેં જોયું—શબ્દ-બ્રહ્મમય વેણુને તેમણે બંને હાથમાં નીચે ધારણ કર્યો છે; ગાયત્રી-ગીતરૂપ વસ્ત્રથી આવૃત, શ્યામવર્ણ અને કોમળ તેજથી યુક્ત છે।

Verse 28

बर्हावतंसं सर्वज्ञं सेवितं मुनिपुंगवैः । ध्यात्वैवं प्रमदावेशविलासं भुवनेश्वरम् ॥ २८ ॥

આ રીતે મયૂરપંખી મકુટથી શોભિત, સર્વજ્ઞ, મુનિ-પુંગવો દ્વારા સેવિત અને રમણીજનના દિવ્ય પરમાનંદમય લીલાવિલાસમાં વિહરતા ભુવનેશ્વરનું ધ્યાન કરીને ભક્તિથી પ્રવૃત્ત થવું।

Verse 29

वेदलक्षं जपेन्मंत्रं किंशुकैस्तद्दशांशतः । हुत्वा तु पूजयेन्मन्त्री विंशत्यर्णविधानतः ॥ २९ ॥

મંત્રનો એક લાખ જપ કરવો; પછી તેના દશાંશ પ્રમાણે કિંચુક (પલાશ) પુષ્પોથી હોમ કરીને, સાધકે વિંશત્યર્ણ (વીસ અક્ષરી) મંત્રવિધાન મુજબ પૂજન કરવું।

Verse 30

एवं यो भजते मन्त्रं भवेद्वागीश्वरस्तु सः । अदृष्टान्यपि शास्त्राणि तस्य गंगातरंगवत् ॥ ३० ॥

આ રીતે જે આ મંત્રનું ભજન કરે છે તે વાગીશ્વર બને છે; ન જોયેલા શાસ્ત્રો પણ તેના અંતરમાં ગંગાના તરંગોની જેમ સહજ રીતે પ્રગટ થાય છે।

Verse 31

तारः कृष्णयुगं पश्चान्महाकृष्ण इतीरयेत् । सर्वज्ञ त्वंप्रशंशब्दांते सीदमेऽग्निश्च मारम् ॥ ३१ ॥

પછી ‘તાર’ કહે, ત્યારબાદ ‘કૃષ્ણયુગ’ અને પછી ‘મહાકૃષ્ણ’ ઉચ્ચારે. અંતે ‘સર્વજ્ઞ, તું…’ વગેરે પ્રશંસાશબ્દો, તેમજ ‘સીદમે’, ‘અગ્નિ’ અને ‘માર’ પણ બોલે।

Verse 32

णांति विद्येश विद्यामाशु प्रयच्छ ततश्च मे । त्रयस्त्रिंशदक्षरोऽयं महाविद्याप्रदोमनुः ॥ ३२ ॥

‘હે વિદ્યેશ! મને વિદ્યાને શીઘ્ર આપ’ એમ કહેવું; ત્યારબાદ આ ત્રયસ્ત્રિંશદક્ષરી મંત્ર મહાવિદ્યા આપનાર છે।

Verse 33

नारदोऽस्य मुनिश्छन्दोऽनुष्टुम् कृष्णोऽस्य देवता । पादैः सर्वेण पंचांगं कृत्वा ध्यायेत्ततो हरिम् ॥ ३३ ॥

આ મંત્રના ઋષિ નારદ છે, છંદ અનુષ્ટુપ છે અને દેવતા શ્રીકૃષ્ણ છે. પંચાંગ અંગો પૂર્ણ કરીને પછી શ્રીહરિનું ધ્યાન કરવું.

Verse 34

दिव्योद्याने विवस्वत्प्रतिममणिमये मण्डपे योगपीठे मध्ये यः सर्ववेदांतमयसुरतरोः संनिविष्टो मुकुन्दः । वेदैः कल्पद्रुरूपैः शिखरिशतसमालंबिकोशैश्चतुर्भिर्न्यायैस्तर्कैपुराणैः स्मृतिभिरभिवृतस्तादृशैश्चामराद्यैः ॥ ३४ ॥

દિવ્ય ઉપવનમાં, સૂર્ય સમાન તેજસ્વી મણિમય મંડપના યોગપીઠ પર, સર્વ વેદાંતસારરૂપ કલ્પવૃક્ષના મધ્યમાં મુકુંદ વિરાજે છે. વેદો કલ્પદ્રુરૂપે, ચાર ન્યાય-તર્ક, પુરાણો અને સ્મૃતિઓ ચામરાદિ રાજચિહ્નોની જેમ તેમને ઘેરી રહ્યા છે.

Verse 35

दद्याद्बिभ्रत्कराग्रैरपि दरमुरलीपुष्पबाणेक्षुचापानक्षस्पृक्पूर्णकुंभौ स्मरललितवपुर्दिव्यभूषांगरागः । व्याख्यां वामे वितन्वन् स्फुटरुचिरपदो वेणुना विश्वमात्रे शब्दब्रह्मोद्भवेन श्रियमरुणरुचिर्बल्लवीवल्लभो नः ॥ ३५ ॥

જે આંગળીઓના અગ્રભાગે મૃદુ નાદવાળી મુરલી, પુષ્પબાણ અને ઇક્ષુચાપ, તેમજ નેત્રોને સ્પર્શતા બે ભરેલા કુંભ ધારણ કરે છે; જેનું રૂપ કામદેવ સમ લલિત, દિવ્ય આભૂષણો અને સુગંધિત અંગરાગથી શોભિત છે; જે ડાબા હાથે વ્યાખ્યા વિસ્તારે છે અને શબ્દબ્રહ્મથી ઉત્પન્ન વેણુના સ્પષ્ટ મધુર સ્વરો દ્વારા વિશ્વમાતાને ઉપદેશ આપે છે—તે અરુણકાંતિ ગોપીવલ્લભ અમને શ્રીસમૃદ્ધિ આપે।

Verse 36

एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षं दशांशं पायसैर्हुनेत् । अष्टादशार्णवत्कुर्याद्यजनं चास्य मन्त्रवित् ॥ ३६ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને મંત્રનો એક લાખ જપ કરવો; પછી તેના દશાંશને પાયસથી અગ્નિમાં હવન કરવો. મંત્રવિદે અષ્ટાદશાર্ণ મંત્રની રીત મુજબ તેનું યજન-પૂજન પણ કરવું.

Verse 37

तारो नमो भगवते नन्दपुत्राय संवदेत् । आनन्दवपुषे दद्यादृशार्णं तदनंतरम् ॥ ३७ ॥

પ્રણવ (તારક) ઉચ્ચારીને ‘નંદપુત્ર ભગવાનને નમસ્કાર’ એમ કહેવું. ત્યારબાદ આનંદસ્વરૂપ પ્રભુને ઉદ્દેશીને તરત ‘ઋશ’ અક્ષર ઉમેરવું.

Verse 38

अष्टाविंशतिवर्णोऽयं मंत्रः सर्वेष्टदायकः । नंदपुत्रपदं ङेंतं श्यामलांगपदं तथा ॥ ३८ ॥

આ અઠ્ઠાવીસ વર્ણોવાળો મંત્ર સર્વ ઇષ્ટ ફળ આપનાર છે. તેમાં ‘નંદપુત્ર’ પદ અને ‘શ્યામલાંગ’ પદ પણ સમાવાયેલ છે॥૩૮॥

Verse 39

तथा बालवपुःकृष्णं गोविंदं च तथा पुनः । दशार्णोऽतो भवेन्मंत्रो द्वात्रिंशदक्षरान्वितः ॥ ३९ ॥

તેમજ ‘બાલવપુ શ્યામ કૃષ્ણ’ અને ફરી ‘ગોવિંદ’ પદ ઉમેરવાથી આ મંત્ર દશાર্ণ બને છે અને ઉચ્ચારરૂપે બત્રીસ અક્ષરોથી યુક્ત થાય છે॥૩૯॥

Verse 40

अनयोर्नारदऋषिश्छंदस्तूष्णिगनुष्टुभौ । देवता नन्दपुत्रस्तु विनियोगोऽखिलाप्तये ॥ ४० ॥

આ બંને મંત્રોના ઋષિ નારદ છે; છંદ તૂષ್ಣિક અને અનુષ્ટુપ છે. દેવતા નંદપુત્ર શ્રીકૃષ્ણ છે, અને વિનિયોગ સર્વ અભીષ્ટ પ્રાપ્તિ માટે છે॥૪૦॥

Verse 41

चक्रैः पंचांगमर्चास्यादंगदिक्पालहेतिभिः । दक्षिणे रत्नचषकं वामे सौवर्णनेत्रकम् ॥ ४१ ॥

અર્ચાનું ધ્યાન પંચાંગરূপે કરવું—અંગોમાં ચક્રચિહ્નો શોભે; અંગદાદિ આભૂષણોથી અંગો અલંકૃત હોય અને દિક્પાલોના આયુધોથી સજ્જ હોય. જમણા હાથે રત્નચષક અને ડાબા હાથે સૌવર્ણ નેત્રક હોય॥૪૧॥

Verse 42

करे दधानं देवीभ्यां श्लिष्टं संचिंतयेद्विभुम् । लक्षं जपो दशांशेन जुहुयात्पायसेन तु ॥ ४२ ॥

સર્વવ્યાપી પ્રભુનું ધ્યાન કરવું—તેઓ પોતાના કરમાં (અભીષ્ટ ચિહ્ન) ધારણ કરે છે અને બે દેવીઓથી આલિંગિત છે. મંત્રનો એક લાખ જપ કરીને, તેના દશાંશથી પાયસ વડે હોમ કરવો॥૪૨॥

Verse 43

एताभ्यां सिद्धमंत्राभ्यां मंत्री कुर्याद्यथेप्सितम् । प्रणवः कमला माया नमो भगवते ततः ॥ ४३ ॥

આ બે સિદ્ધ મંત્રોથી મંત્રસાધક ઇચ્છિત કાર્ય સિદ્ધ કરે. પ્રથમ પ્રણવ ‘ૐ’, પછી ‘કમલા’ અને ‘માયા’, ત્યારબાદ ‘નમો ભગવતે’—આ ક્રમ છે।

Verse 44

नंदपुत्राय तत्पश्चाद्बालान्ते वपुषे पदम् । ऊनविंशतिवर्णोऽयं मुनिर्ब्रह्मा समीरितः ॥ ४४ ॥

ત્યારબાદ ‘નંદપુત્રાય’ પદ ઉમેરવું, અને ‘બાલ’ શબ્દના અંતે જે રૂપ આવે તે પ્રમાણે ‘વપુષે’ પદ સ્થાપવું. આ મંત્ર ઓગણીસ વર્ણનો છે—એવું મુનિ બ્રહ્માએ કહ્યું છે।

Verse 45

छंदोऽनुष्टुप् देवता च कृष्णो बालवपुः स्वयम् । मन्त्रोऽयं सर्वसंपत्तिसिद्धये सेव्यते बुधैः ॥ ४५ ॥

આનું છંદ અનુષ્ટુપ છે; અને દેવતા સ્વયં બાલરૂપ શ્રીકૃષ્ણ છે. સર્વ પ્રકારની સંપત્તિ અને સિદ્ધિ માટે વિદ્વાનો આ મંત્રનું સેવન કરે છે।

Verse 46

तारो ह्यद्भगवानङेंतो रुक्मिणीवल्लभाय च । वह्निजायावधिः प्रोक्तो मंत्रः षोडशवर्णवान् ॥ ४६ ॥

‘તાર’થી શરૂ થઈ ‘વહ્નિજાયા’ સુધી અંત પામતો આ સોળ વર્ણનો મંત્ર રુક્મિણીવલ્લભ ભગવાનને અર્પિત તરીકે ઉપદેશિત છે।

Verse 47

नारदोऽस्य मुनिश्छन्दोऽनुष्टुप् च देवता मनोः । रुक्मिणीवल्लभश्चंद्रदृग्वेदांगाक्षिवर्णकैः । पञ्चांगानि प्रकुर्वीत ततो ध्यायेत्सुरेश्वरम् ॥ ४७ ॥

આ (મંત્ર/વિધિ)ના ઋષિ નારદ છે; છંદ અનુષ્ટુપ છે; અને દેવતા મનોઃ છે. ‘રુક્મિણીવલ્લભ’, ‘ચંદ્ર’, ‘દૃક્’, ‘વેદાંગ’, ‘અક્ષિ’, ‘વર્ણ’ દ્વારા સૂચિત અક્ષરો વડે પંચાંગ (ન્યાસ) રચી, પછી દેવેશ્વરનું ધ્યાન કરવું।

Verse 48

तापिच्छच्छविरंकगां प्रियतमां स्वर्णप्रभामंबुजप्रोद्यद्दामभुजां स्ववामभुजयाश्लिष्यन्स्वचित्ताशया । श्लिष्यंतीं स्वयमन्यहस्तविलत्सौवर्णवेत्रश्चिरं पायान्नः सुविशुद्धपीतवसनो नानाविभूषो हरिः ॥ ४८ ॥

નિર્મળ પીતાંબર ધારણ કરનાર, અનેક આભૂષણોથી વિભૂષિત શ્રીહરિ લાંબા સમય સુધી અમારી રક્ષા કરે. તે પોતાના ડાબા ભુજથી પ્રિયતમ શ્રીલક્ષ્મીને પ્રેમથી આલિંગન કરે છે—જે તમાલ અંકુર જેવી શ્યામ, સ્વર્ણપ્રભાથી દીપ્ત, કમળસમાન, તેજસ્વી માળાઓથી શોભિત ભુજાવાળી છે; અને બીજા હાથમાં ઝગમગતો સુવર્ણ દંડ ધારણ કરે છે.

Verse 49

ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षं रक्तैः पद्मैर्दशांशतः ॥ ४९ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને એક લાખ મંત્રજપ કરવો; અને જપના દશાંશ મુજબ લાલ કમળો અર્પણ કરીને પૂજા-આહુતિ કરવી.

Verse 50

त्रिमध्वक्तैर्हुनेत्पीठे पूर्वोक्ते पूजयेद्धरिम् । अंगैर्नारदमुख्यैश्च लोकेशैश्च तदायुधैः ॥ ५० ॥

પૂર્વોક્ત પીઠ પર ત્રિમધુ (ત્રણ મધુર દ્રવ્યો)થી હોમ કરીને, પછી હરિનું પૂજન કરવું—તેમના અંગો સહિત, નારદપ્રમુખ ભક્તો સહિત, તેમજ લોકપાલો અને તેમના-તેમના આયુધો સહિત।

Verse 51

एवं सिद्धो मनुर्दद्यात्सर्वान्कामांश्च मंत्रिणे । लीलादंडपदाब्जोऽपि जनसंसक्तदोः पदम् ॥ ५१ ॥

આ રીતે સંપૂર્ણ સિદ્ધ થયેલો રાજા પોતાના મંત્રીને સર્વ યોગ્ય કામનાઓ આપવી જોઈએ; કારણ કે દંડને લીલાથી ધારણ કરનાર કમળચરણો પણ પ્રજાસેવામાં લાગેલા ભુજાઓના આધાર પર જ સ્થિર રહે છે.

Verse 52

दंडांते वा धरावह्निरधीशाढ्योऽथ लोहितः । मेघश्यामपदं पश्चाद्भगवान् सलिलंसदृक् ॥ ५२ ॥

દંડના અંતે ધરાધાર અગ્નિ સ્થિત છે; ત્યારબાદ અધિેશ્વર્યથી યુક્ત લોહિત વર્ણ છે. પછી ભગવાન મેઘશ્યામ (નીલશ્યામ) પદ ગ્રહણ કરે છે, અને ત્યારપછી જળસમાન વર્ણે પ્રગટ થાય છે.

Verse 53

विष्णो इत्युक्त्वा ठद्वयं स्यादेकोनत्रिंशदर्णवान् । नारदोऽस्य मुनिश्छंदोऽनुष्टुप् च देवता मनोः ॥ ५३ ॥

“વિષ્ણો” કહીને પછી ‘ઠ’ એવા દ્વિ-અક્ષરને બે વાર જોડવું; આમ મંત્ર ઊણત્રીસ અક્ષરનો બને છે. આ મંત્રના ઋષિ નારદ, છંદ અનુષ્ટુપ્ અને દેવતા મનુ છે.

Verse 54

लीलादंडहरिः प्रोक्तो मन्वब्धधियुगवह्निभिः । वेदैः पंचां गकं भागैर्मंत्रवर्णोत्थितैः क्रमात् ॥ ५४ ॥

મંત્રવર્ણોમાંથી ક્રમે ઉત્પન્ન થયેલા ભાગો દ્વારા, વેદાધારિત પંચાંગ (પાંચ વિભાગ) અને મન્વંતર, સમુદ્ર, ધી, યુગ, અગ્નિ—આ સંખ્યાસૂચકો અનુસાર “લીલાદંડહરી” નામ પ્રોક્ત થયું છે.

Verse 55

संमोहयंश्च निजवामकरस्थलीलादंडेन गोपयुवतीः परसुंदरीश्च । दिश्यन्निजप्रियसखांसगंदक्षहस्तो देवश्रियं निहतकंस उरुक्रमो नः ॥ ५५ ॥

જે પોતાના ડાબા કરતલ પર સ્થિત લીલાદંડથી ગોપયુવતીઓ અને પરમસુંદરિઓને મોહે છે, અને પ્રિય સખાઓના ગંડપ્રદેશ પર જમણો હાથ રાખીને દિવ્ય શ્રી આપે છે—કંસવધક ઉરુક્રમ અમ પર કૃપા કરે.

Verse 56

लक्षं जपो दशांशेन जुहुयात्तिलतण्डुलैः । त्रिमध्वक्तैस्ततोऽभ्यर्चेदंगं दिक्पालहेतिभिः ॥ ५६ ॥

એક લાખ જપ કરવો; પછી તેના દશાંશ પ્રમાણે તલ અને તંડુલ (ચોખાના દાણા)થી અગ્નિમાં આહુતિ આપવી. ત્યારબાદ ત્રિમધુથી અભિષેક કરીને, દિક્પાલો તથા તેમના આયુધો સહિત મંત્રના અંગોની પૂજા કરવી.

Verse 57

लीलादंड हरिं यो वै भजते नित्यमादरात् । स सर्वैः पूज्यते लोकैस्तस्य गेहे स्थिरा रमा ॥ ५७ ॥

જે કોઈ લીલાદંડધારી હરિનું નિત્ય આદરપૂર્વક ભજન કરે છે, તે સર્વ લોકો દ્વારા પૂજ્ય બને છે; તેના ઘરમાં રમા (લક્ષ્મી) સ્થિર રહે છે.

Verse 58

सद्यारूढा स्मृतिस्तोयं केशवाढ्यधरायुगम् । भयाग्निवल्लभामंत्रः सप्तार्णः सर्वसिद्धिदः ॥ ५८ ॥

તત્કાળ ઉદ્ભવતી સ્મૃતિ તેનું ‘જળ’ છે; કેશવ-નામથી સમૃદ્ધ તેનું અધરયુગ્મ છે. ‘ભયાગ્નિ-વલ્લભા’ નામનો સાત અક્ષરનો મંત્ર સર્વ સિદ્ધિ આપે છે.

Verse 59

ऋषिः स्यान्नारदश्छंदो उष्णिग्गोवल्लमस्य तु । देवतापूर्ववच्चक्रैः पञ्चांगानि तु कल्पयेत् ॥ ५९ ॥

ગોવલ્લમ મંત્રના ઋષિ નારદ છે અને છંદ ઉષ્ણિક છે. દેવતા પૂર્વોક્ત જ છે; તથા ચક્રો સાથે તેના પંચાંગનો વિન્યાસ કરવો જોઈએ.

Verse 60

ध्येयो हरिः सकपिलागणमध्यसंस्थस्ता आह्वयन्दधद्दक्षिणदोस्थवेणुम् । पाशं सयष्टिमपरत्र पयोदनीलः पीताम्बराहिरिपुपिच्छकृतावतंसः ॥ ६० ॥

હરિનું ધ્યાન કરવું—કપિલ અને તેના ગણોના મધ્યમાં સ્થિત, આહ્વાન કરતાં, જમણા હાથમાં વેણુ ધારણ કરનાર. બીજા હાથમાં દંડ સાથે પાશ ધારણ કરનાર; મેઘશ્યામ, પીતાંબરધારી, અને શિરોવેષ્ટનમાં મોરપિચ્છનું અલંકાર ધરાવનાર.

Verse 61

सप्तलक्षं जपेन्मंत्रं दशांशं जुहुयात्ततः । गोदुग्धैः पूजयेत्पीठे स्यादंगैः प्रथमावृतिः ॥ ६१ ॥

મંત્રનો સાત લાખ જપ કરવો; પછી તેનો દશાંશ હવન કરવો. ત્યારબાદ ગાયના દૂધથી પીઠ પર પૂજન કરવું. આ અંગવિધિઓથી પ્રથમ આવૃત્તિ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 62

सुवर्णपिंगलां गौरपिंगलां रक्तपिंगलाम् । गुडपिंगां बभ्रुवर्णां चोत्तमां कपिलां तथा ॥ ६२ ॥

સુવર્ણપિંગળા, ગૌરપિંગળા, રક્તપિંગળા; ગુડપિંગળા, બભ્રુવર્ણા, ઉત્તમા અને કપિલા—આ પ્રકારો કહેવાયા છે.

Verse 63

चतुष्कपिङ्गलां पीतपिङ्गलां चोत्तमां शुभाम् । गोगणाष्टकमभ्यर्च्य लोकेशानुयुधैर्युतान् ॥ ६३ ॥

ચાર પિંગળ, પીત-પિંગળ તથા ઉત્તમ અને શુભ—આ ગોગણ-અષ્ટક (આઠ પવિત્ર ગાયો)નું વિધિપૂર્વક અર્ચન કરીને, પછી પોતાના અનુયોધાઓ સહિત લોકપાલો, લોકેશોનું પૂજન કરવું।

Verse 64

संपूज्यैवं मनौ सिद्धे कुर्यात्काम्यानि मंत्रवित् । अष्टोत्तरसहस्रं यः पयोभिर्दिनशो हुनेत् ॥ ६४ ॥

આ રીતે સમ્યક પૂજન કરીને, મંત્ર સિદ્ધ થયા પછી મંત્રવિદ્ ઇચ્છિત ફળ માટે કામ્ય કર્મો કરે। જે વ્યક્તિ દરરોજ દૂધથી એક હજાર આઠ આહુતિઓ હવનમાં અર્પે છે, તે અભીષ્ટ ફળ પામે છે।

Verse 65

पक्षात्सगोगणो मुक्तो दशार्णे चाप्ययं विधिः । तारो हृद्भगवान् ङेंतः श्रीगोविंदस्तथा भवेत् ॥ ६५ ॥

જ્યારે ગોગણ-સમૂહ ‘પક્ષ’ વિન્યાસમાંથી મુક્ત થાય છે, ત્યારે આ જ વિધિ દશાર্ণ (દશાક્ષરી) રૂપમાં પણ લાગુ પડે છે. હૃદયમાં ‘તાર’ અક્ષરને ભગવાન રૂપે સ્થાપી, અંતે અનુસ્વાર (નાસિક્ય ધ્વનિ) બાંધી દેતાં—તે શ્રીગોવિંદનો પૂજ્ય મંત્ર બને છે।

Verse 66

द्वादशार्णो मनुः प्रोक्तो नारदोऽस्य मुनिर्मतः । छंदः प्रोक्तं च गायत्री श्रीगोविन्दोऽस्य देवता । चन्द्राक्षियुगभूतार्णैः सर्वैः पंचांगकल्पनम् ॥ ६६ ॥

આ મનુ દ્વાદશાર্ণ (બાર અક્ષરી) કહેવાયો છે; તેનો ઋષિ નારદ માનવામાં આવે છે. તેનો છંદ ગાયત્રી અને દેવતા શ્રીગોવિંદ છે. ચંદ્ર, અક્ષિ, યુગ અને ભૂત—આ ગણતરી મુજબ સર્વ અક્ષરો દ્વારા પંચાંગ-કલ્પના (પાંચ અંગોની રચના) કરવી।

Verse 67

ध्यायेत्कल्पद्रुमूलाश्रितमणिविलसद्दिव्यसिंहासनस्थं मेघश्यामं पिशंगांशुकमतिसुभगं शंखरेत्रे कराभ्याम् ॥ ६७ ॥

કલ્પવૃક્ષના મૂળ પાસે આશ્રિત, મણિમય તેજસ્વી દિવ્ય સિંહાસન પર બિરાજમાન, મેઘશ્યામ, અતિ મનોહર, પિશંગ વસ્ત્રધારી, બંને હાથમાં શંખ અને ચક્ર ધારણ કરનાર પ્રભુનું ધ્યાન કરવું।

Verse 68

बिभ्राणं गोसहस्रैर्वृतममरपतिं प्रौढहस्तैककुंभप्रश्चोतत्सौधधारास्नपितमभिनवांभोजपत्राभनेत्रम् ॥ ६८ ॥

તેણે દેવોના અધિપતિને જોયા—હજારો ગાયો વડે ઘેરાયેલા, ઊંચા મહેલમાંથી વહેતી જળધારાઓથી સ્નાન કરાવવામાં આવતા, બળવાન હાથ એક જ કુંભ ઢોળી રહ્યો હતો; અને જેમની આંખો નવી ખીલેલી કમળપાંખડી જેવી હતી।

Verse 69

रविलक्षं जपेन्मंत्रं दुग्धैर्हुत्वा दशांशतः । यजेच्च पूर्ववद्गोष्ठस्थितं वा प्रतिमादिषु ॥ ६९ ॥

મંત્રનો એક લાખ જપ કરવો; પછી તેની દશાંશ સંખ્યાના પ્રમાણમાં દૂધથી હોમ કરવો. ત્યારબાદ પૂર્વવત્ વિધિથી પૂજા કરવી—ગોષ્ઠ (ગૌશાળા)માં સ્થાપિત દેવતાની અથવા પ્રતિમા આદિ પ્રતિષ્ઠિત રૂપોની।

Verse 70

पूर्वोक्ते वैष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः । तत्रावाह्य यजेत्कृष्णं गुरुपूजनपूर्वकम् ॥ ७० ॥

પૂર્વોક્ત વૈષ્ણવ પીઠ પર મૂળથી જ મૂર્તિનો સંકલ્પ કરવો; પછી ત્યાં શ્રીકૃષ્ણનું આવાહન કરીને, ગુરુપૂજનથી આરંભ કરી, તેમની પૂજા કરવી।

Verse 71

रुक्मिणीं सत्यभामां च पार्श्वयोरिंद्रमग्रतः । पृष्ठतः सुरभिं चेष्ट्वा केसरेष्वंगपूजनम् ॥ ७१ ॥

બન્ને બાજુ રુક્મિણી અને સત્યભામાને સ્થાપિત કરવી, આગળ ઇન્દ્રને, અને પાછળ સુરભીને ગોઠવવી. પછી કેસરના તંતુઓથી અંગપૂજન કરવું।

Verse 72

कालिं द्याद्या महिष्योऽष्टौ वसुपत्रेषु संस्थिताः । पीठकोणेषु बद्ध्वादिकिंकणीं च तथा पुनः ॥ ७२ ॥

કાળીને સ્થાપિત કરવી; પછી વસુઓના કમળપત્રો પર સ્થિત એવી આઠ મહિષીઓ (ભેંસ-ગાયો) ન્યાસ કરવો. અને પીઠના ખૂણાઓમાં નાની કિંકિણી (ઘંટડી) બાંધી, ફરી આગળની ક્રિયા કરવી।

Verse 73

दामानि पृष्ठयोर्वेणुं पुरः श्रीवत्सकौस्तुभौ । अग्रतो वनमासादिर्दिक्ष्वष्टसु तथा स्थिताः ॥ ७३ ॥

ભગવાનની પીઠ પર માળાઓ લટકે છે અને ત્યાં જ વેણુ પણ સ્થિત છે. આગળ શ્રીવત્સચિહ્ન અને કૌસ્તુભમણિ શોભે છે; તેમજ અગ્રભાગે વનમાળા વગેરે આભૂષણો આઠે દિશામાં સુવ્યવસ્થિત માનવા।

Verse 74

पांचजन्यं गदा चक्रं वसुदेवश्च देवकी । नंदगोपो यशोदा च सगोगोपालगोपिकाः ॥ ७४ ॥

પાંચજન્ય શંખ, ગદા અને ચક્ર; તેમજ વસુદેવ અને દેવકી; નંદગોપ અને યશોદા—ગાયો, ગોપાલો અને ગોપિકાઓ સહિત—આ બધું પ્રભુના દિવ્ય પરિકરરૂપે સ્મરણીય છે।

Verse 75

इंद्राद्याश्च स्थिता बाह्ये वज्राद्याश्च ततः परम् । कुमुदः कुमुदाक्षश्च पुंडरीकोऽथ वामनः ॥ ७५ ॥

ઇન્દ્ર વગેરે દેવતાઓ બાહ્ય પરિધિમાં સ્થિત છે; તેમના પરે વજ્ર વગેરે (આયુધ-દેવ) છે. ત્યારબાદ કુમુદ, કુમુદાક્ષ, પુંડરીક અને પછી વામનનું સ્મરણ કરાય છે।

Verse 76

शंकुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्टितः । विष्वक्सेनश्च संपूज्यः स्वात्मा चार्च्यस्ततः परम् ॥ ७६ ॥

શંકુકર્ણ, સર્વનેત્ર, સુમુખ, સુપ્રતિષ્ઠિત તથા વિષ્વક્સેન—એ સૌની વિધિવત પૂજા કરવી જોઈએ; ત્યારબાદ પરમરૂપે પોતાના આત્મસ્વરૂપનું પણ અર્ચન કરવું।

Verse 77

एककालं त्रिकालं वा यो गोविंदं यजेन्नरः । स चिरायुर्निरातंको धनधान्यपतिर्भवेत् ॥ ७७ ॥

જે મનુષ્ય એક વખત કે ત્રિકાળ ગોવિંદની ઉપાસના કરે છે, તે દીર્ઘાયુ બને છે, રોગ-આપત્તિથી મુક્ત રહે છે અને ધન-ધાન્યનો સ્વામી થાય છે।

Verse 78

स्मृतिः सद्यान्विता चक्री दक्षकर्णयुतोधरा । नाथाय हृदयांतोऽयं वसुवर्णो महामनुः ॥ ७८ ॥

સ્મૃતિ તત્ક્ષણે પ્રવર્તે છે; તે ચક્રધારિણી, કુશળ ‘જમણા-કાન’થી યુક્ત અને ધારણ કરનારી છે. વસુવર્ણ નામનો આ મહામનુ હૃદયમાં નાથને સમર્પિત છે.

Verse 79

मुनिर्ब्रह्मास्य गायत्री छंदः कृष्णोऽस्य देवता । वर्णद्वंद्वैश्च सर्वेण पंचांगान्यस्य कल्पयेत् ॥ ७९ ॥

આ મંત્રના ઋષિ બ્રહ્મા છે, છંદ ગાયત્રી છે અને દેવતા શ્રીકૃષ્ણ છે. તેમજ સર્વ વર્ણ-દ્વંદ્વોથી તેના પંચાંગ (પાંચ અંગ) પણ નિર્ધારિત કરવાં.

Verse 80

पंचवर्षमतिलोलमंगणे धावमानमतिचंचलेक्षणम् । किंकिणीवलयहारनूपुरै रंजितं नमत गोपबालकम् ॥ ८० ॥

આંગણામાં લગભગ પાંચ વર્ષનો અતિ ચંચળ ગોપબાળ દોડે છે; તેની આંખો રમૂજી ચપળતાથી ફરકે છે. કિંકિણી, કંકણ, હાર અને નૂપુરની ઝણઝણથી જે સૌને રીઝવે છે—તે ગોપાળને નમસ્કાર કરો.

Verse 81

एवं ध्यात्वा जपेदष्टलक्षं मंत्री दशांशतः । ब्रह्मवृक्षसमिद्भिश्च जुहुयात्पायसेन वा ॥ ८१ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને મંત્રસાધકે આઠ લાખ જપ કરવો. પછી તેનો દશાંશ લઈને બ્રહ્મવૃક્ષની સમિધાઓથી અથવા પાયસથી હવન કરવો.

Verse 82

प्रागुक्ते वैष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः । तत्रावाह्यार्चयेत्कृष्णं मंत्री वै स्थिरमानसः ॥ ८२ ॥

પૂર્વોક્ત વૈષ્ણવ પીઠ પર, મૂળથી જ મૂર્તિનો સંકલ્પ કરીને, સ્થિર મનવાળો મંત્રજ્ઞ ત્યાં શ્રીકૃષ્ણનું આવાહન કરી પૂજન કરે.

Verse 83

केसरेषु चतुर्दिक्षु विदिक्ष्वंगानि पूजयेत् । वासुदेवं बलं दिक्षु प्रद्युम्नमनिरुद्धकम् ॥ ८३ ॥

પૂજા-યંત્રના કમળદળોના ચાર દિશાઓ અને વિદિશાઓમાં અઙ્ગોની પૂજા કરવી. દિશાઓમાં વાસુદેવ અને બલ, તેમજ પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધને સ્થાપિત કરવું.

Verse 84

विदिक्षु रुक्मिणीसत्यभामे वै लक्ष्यणर्क्षजे । लोकेशान्सायुधान्बाह्ये एवं सिद्धो भवेन्मनुः ॥ ८४ ॥

વિદિશાઓમાં રુક્મિણી અને સત્યભામા, તેમજ લક્ષણા અને અર્ક્ષજાને સ્થાપિત કરવી. બહારની પરિધિમાં શસ્ત્રધારી લોકેશો (લોકપાલો)ને મૂકવા; આમ સાધક સિદ્ધિ પામે છે.

Verse 85

तारः श्रीभुवनाकामो ङेंतं श्रीकृष्णमीरयेत् । श्रीगोविंदं ततः प्रोच्य गोपीजनपदं ततः ॥ ८५ ॥

પ્રથમ તારક અક્ષરનું ઉચ્ચારણ કરવું, પછી ‘શ્રીભુવનકામ’ કહેવું. ત્યારબાદ ‘શ્રીકૃષ્ણ’ નામ બોલી, પછી ‘શ્રીગોવિંદ’ અને અંતે ‘ગોપીજનપદ’ કહેવું.

Verse 86

वल्लभाय ततः पद्मात्रयं तत्वाक्षरो मनुः । मुन्यादिकं च पूर्वोक्तं सिद्धगोपालकं स्मरेत् ॥ ८६ ॥

પછી વલ્લભ માટે પદ્મત્રયનું ધ્યાન કરવું અને ‘તત્ત્વ’ અક્ષરમય મંત્ર-મનુનો જપ કરવો. પૂર્વોક્ત મુનિ આદિનું સ્મરણ કરીને ભક્તિપૂર્વક સિદ્ધ-ગોપાલનું ચિંતન કરવું.

Verse 87

माधवीमंडपासीनौ गरुडेनाभिपालितौ । दिव्यक्रीडासु निरतौ रामकृष्णौ स्मरन् जपेत् ॥ ८७ ॥

માધવી લતાના મંડપમાં આસનસ્થ, ગરુડ દ્વારા રક્ષિત, અને દિવ્ય ક્રીડામાં રત એવા રામ-કૃષ્ણનું સ્મરણ કરતાં જપ કરવો.

Verse 88

पूजनं पूर्ववच्चास्य कर्तव्यं वैष्णवोत्तमैः । चक्री मुनिस्वरोपेतः सर्गी चैकाक्षरो मनुः ॥ ८८ ॥

પૂર્વે કહેલી રીત મુજબ જ શ્રેષ્ઠ વૈષ્ણવોને તેનું પૂજન કરવું જોઈએ. ચિહ્ન ચક્ર છે; સ્વર મુનિસ્વરયુક્ત છે; ‘સર્ગી’નું ધ્યાન કરવું અને મંત્ર એકાક્ષરી છે.

Verse 89

कृष्णेति द्व्यक्षरः प्रोक्तः कामादिः स्यात्त्रिवर्णकः । सैव ङेंतो युगार्णः स्यात्कृष्णाय नम इत्यपि ॥ ८९ ॥

‘કૃષ્ણ’ નામ દ્વ્યક્ષર કહેવાયું છે. ‘કામ’થી શરૂ થતું બીજ ત્રિવર્ણક છે. એ જ દત્તિવાચક (ઙે-અંત) બની ‘કૃષ્ણાય નમઃ’—આ દ્વિપદ મંત્ર પણ થાય છે.

Verse 90

पंचाक्षरश्च कृष्णाय कामरुद्धस्तथा परः । गोपालायाग्निजायांतो रसवर्णः प्रकीर्तितः ॥ ९० ॥

‘કૃષ્ણાય’—આ પંચાક્ષર મંત્ર છે. કામને રોકનાર બીજો એક મંત્ર પરમ કહેવાયો છે. તેમજ ‘ગોપાલાય’થી યુક્ત અને ‘અગ્નિજાયાંત’થી સમાપ્ત સૂત્રને ‘રસવર્ણ’ તરીકે પ્રકીર્તિત કરે છે.

Verse 91

कामः कृष्णपदं ङेंतं वह्निजायांतकः परः । कृष्णगोविंदकौ ङेंतौ सप्तार्णः सर्वसिद्धिदः ॥ ९१ ॥

‘કામ’ બીજ ‘કૃષ્ણ’ પદનું ઙે-અંત રૂપ છે. પરમ શબ્દ ‘વહ્નિજાયાંતક’ છે. ‘કૃષ્ણ’ અને ‘ગોવિંદ’—બન્ને ઙે-અંત રૂપે જોડાય તો સપ્તાર્ણ મંત્ર બને, જે સર્વસિદ્ધિ આપે છે.

Verse 92

श्रीशक्तिकामाः कृष्णाय कामः सप्ताक्षरः परः । कृष्णगोविंदकौ ङेंतौ हृदंतोऽन्यो नवाक्षरः ॥ ९२ ॥

શ્રી, શક્તિ અને કામની ઇચ્છા ધરાવનારાઓ માટે પરમ સપ્તાક્ષર મંત્ર—‘કૃષ્ણાય કામઃ’. તેમજ ‘ઙેં’ બીઝ પૂર્વે રાખી, ‘કૃષ્ણ’ ‘ગોવિંદ’ ઙે-અંત રૂપે અને અંતે ‘હૃદ્’—આ બીજો નવાક્ષર મંત્ર છે.

Verse 93

ङेंतौ च कृष्णगोविंदौ तथा कामः पुटः परः । कामः शार्ङ्गी धरासंस्थो मन्विंद्वाढ्यश्च मन्मथः ॥ ९३ ॥

તે ‘ઙેંતૌ’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે; તે જ કૃષ્ણ અને ગોવિંદ છે; તેમજ કામ, પુટ અને પર નામે પણ ઓળખાય છે. તે શારઙ્ગ ધનુષ ધારણ કરનાર, ધરા પર પ્રતિષ્ઠિત, મન્વિંદ્વાઢ્ય અને મન્મથ છે.

Verse 94

श्यामलांगाय हृदयं दशार्णः सर्वसिद्धिदः । बालांते वपुषे कृष्णायाग्निजायांतिमोऽपरः ॥ ९४ ॥

શ્યામલ અંગવાળા પ્રભુ માટે હૃદયમંત્ર દશાર્ણ (દશાક્ષરી) છે, જે સર્વ સિદ્ધિ આપે છે. અને બાલરૂપના અંતે અગ્નિકન્યા ‘કૃષ્ણા’ માટે અંતિમ વધારાનો મંત્ર કહેવાયો છે.

Verse 95

द्विठांते बालवपुषे कामः कृष्णाय संवदेत् । ततो ध्यायन्स्वहृदये गोपीजनमनोहरम् ॥ ९५ ॥

દ્વિવિધ વિધાનના અંતે કામ (ઉપાસક) બાલરૂપ કૃષ્ણને સંબોધે. ત્યારબાદ પોતાના હૃદયમાં ધ્યાન કરીને ગોપીજનના મનને મોહન કરનાર પ્રભુનું ચિંતન કરે.

Verse 96

श्रीवृन्दाविपिनप्रतोलिषु नमत्संफुल्लवल्लीततिष्वंतर्जालविघट्टैनः सुरभिणा वातेन संसेविते । कालिंदीपुलिने विहारिणमथो राधैकजीवातुकं वंदे नन्दकिशोरमिंदुवदनं स्निग्धांबुदाडंबरम् ॥ ९६ ॥

શ્રીવૃંદાના વનમાર્ગોમાં પૂર્ણ ફૂલેલી વેલીઓની પંક્તિઓના આંતરિક જાળને હલાવતી સુગંધિત પવનથી સેવિત; કાલિન્દીના કિનારે વિહાર કરનાર; રાધા જ જેના પ્રાણ—એવા ચંદ્રમુખ, સ્નિગ્ધ વરસાદી મેઘસમાન વૈભવવાળા નંદકિશોરને હું વંદન કરું છું.

Verse 97

पूर्वाक्तवर्त्मना पूजा ज्ञेया ह्येषां मुनीश्वर । देवकीसुतवर्णांते गोविंदपदमुच्चरेत् ॥ ९७ ॥

હે મુનીશ્વર, તેમની પૂજા પૂર્વોક્ત રીત પ્રમાણે જ સમજવી. ‘દેવકી-સુત’ નામના ઉચ્ચારણના અંતે ‘ગોવિંદ’ પદ ઉચ્ચારવું.

Verse 98

वासुदेवपदं प्रोच्य संबृद्ध्यंतं जगत्पतिंम् । देहि मे तनयं पश्चात्कृष्ण त्वामहमीरयेत् ॥ ९८ ॥

વાસુદેવના પાવન નામપદનું ઉચ્ચારણ કરીને, જગત્પતિ સર્વવર્ધક પ્રભુનું સ્તવન કરું છું. હે કૃષ્ણ, મને પુત્ર આપો; ત્યારબાદ હું તમારું કીર્તન અને સ્તુતિ કરીશ.

Verse 99

शरणं गत इत्यंतो मन्त्रो द्वात्रिंशदक्षरः । नारदोऽस्य मुनिश्छंदो गायत्री चाप्यनुष्टुभम् । देवः सुतप्रदः कृष्णः पादैः सर्वेण चांगकम् ॥ ९९ ॥

“શરણં ગત” શબ્દોથી અંત પામતો આ મંત્ર બત્રીસ અક્ષરનો છે. તેના ઋષિ મુનિ નારદ; છંદ ગાયત્રી તથા અનુષ્ટુપ. અધિદેવતા પુત્રપ્રદ શ્રીકૃષ્ણ; અને તેના સર્વ પાદો મળીને તેના અંગરૂપ ગણાય છે.

Verse 100

विजयेन युतो रथस्थितः प्रसमानीय समुद्रमध्यतः । प्रददत्तनयान् द्विजन्मने स्मरणीयो वसुदेवनन्दनः ॥ १०० ॥

વિજયથી યુક્ત, રથસ્થ વાસુદેવનંદન—સદા સ્મરણિય—સમુદ્રના મધ્યમાંથી (તેમને) સલામત રીતે લાવી બ્રાહ્મણને શુભ માર્ગદર્શન આપ્યું.

Verse 101

लक्षं जपोऽयुतं होमस्तलैर्मधुरसंप्लुतैः । अर्चा पूर्वोदिते पीठे अंगलोकेश्वरायुधैः ॥ १०१ ॥

મધુર દ્રવ્યોમાં ભીંજવેલા સ્રુવોથી એક લાખ જપ અને દસ હજાર હોમ કરવો જોઈએ. પૂર્વોક્ત પીઠ પર અંગદેવતાઓ, લોકપાલો તથા દિવ્ય આયુધો સહિત અર્ચા કરવી જોઈએ.

Verse 102

एवं सिद्धे मनौ मंत्री वंध्यायामपि पुत्रवान् । तारो माया ततः सांतसेंदुष्वांतश्च सर्ववान् ॥ १०२ ॥

આ રીતે મંત્ર સિદ્ધ થતાં સાધકને મંત્રૈશ્વર્ય પ્રાપ્ત થાય છે; વંધ્યા સ્ત્રીમાંથી પણ તેને પુત્ર મળે છે. ત્યારબાદ ‘તાર’ અને ‘માયા’ નામની શક્તિઓ, પછી ‘સાંત’, ‘સેન્દુષ્વાંત’ વગેરે સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે અને અંતે તે સર્વસંપન્ન બને છે.

Verse 103

सोऽहं वह्निप्रियांतोऽयं मंत्रो वस्वक्षरः परः । पंचब्रह्मात्मकस्यास्य मंत्रस्य मुनि सत्तमः ॥ १०३ ॥

‘સોઽહં’થી આરંભ અને ‘વહ્નિપ્રિયા’થી અંત પામતો આ પરમ મંત્ર અષ્ટાક્ષર છે. આ પંચબ્રહ્માત્મક મંત્રના ઋષિ મુનિશ્રેષ્ઠ છે.

Verse 104

ऋषिर्ब्रह्मा च परमा गायत्रीछंद ईरितम् । परंज्योतिः परं ब्रह्म देवता परिकीर्तितम् ॥ १०४ ॥

આ મંત્રના ઋષિ બ્રહ્મા કહેવાયા છે અને પરમ છંદ ગાયત્રી જાહેર થયો છે. દેવતા રૂપે પરમ જ્યોતિ—પરબ્રહ્મ—નું કીર્તન કરાયું છે.

Verse 105

प्रणवो बीजमाख्यातं स्वाहा शक्तिरुदाहृता । स्वाहेति हृदयं प्रोक्तं सोऽहं वेति शिरो मतम् ॥ १०५ ॥

પ્રણવ ‘ઓં’ને બીજ કહેવાયું છે; ‘સ્વાહા’ને શક્તિ તરીકે ઉદાહૃત કર્યું છે. ‘સ્વાહા’ હૃદય છે અને ‘સોઽહં’ને શિર માન્યું છે.

Verse 106

हंसश्चेति शिखा प्रोक्ता हृल्लेखा कवचं स्मृतम् । प्रणवो नेत्रमाख्यातमस्त्रं हरिहरेति च ॥ १०६ ॥

‘હંસઃ’ને શિખા જાહેર કરાઈ છે; ‘હૃલ્લેખા’ને કવચ તરીકે સ્મર્યું છે. પ્રણવ ‘ઓં’ નેત્ર-રક્ષા છે અને ‘હરિ-હર’ અસ્ત્ર-મંત્ર પણ કહેવાયો છે.

Verse 107

स ब्रह्मा स शिवो विप्र स हरिः सैव देवराट् । स सर्वरूपः सर्वाख्यः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ॥ १०७ ॥

હે વિપ્ર! એ જ બ્રહ્મા છે, એ જ શિવ છે, એ જ હરિ છે; એ જ દેવોના સમ્રાટ છે. એ જ સર્વરૂપ, સર્વનામધારી; એ જ અક્ષય—પરમ સ્વરાટ પ્રભુ છે.

Verse 108

एवं ध्यात्वा जपेदष्टलक्षहोमो दशांशतः । पूजाप्रणवपीठेऽस्य सांगावरणकैर्मता ॥ १०८ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને આઠ લાખ જપ કરવો; અને તેનો દશમાંશ હોમ કરવો. આ મંત્ર-દેવતાની પૂજા પ્રણવ-પીઠ (ૐ-પીઠ) પર, ષડંગ તથા આવરણ દેવતાઓ સહિત, વિધિપૂર્વક નિર્ધારિત છે.

Verse 109

एवं सिद्धे मनौ ज्ञानं साधकेंद्रस्य नारद । जायते तत्त्वमस्यादिवाक्योक्तं निर्विकल्पकम् ॥ १०९ ॥

હે નારદ, આ રીતે મન સિદ્ધ થતાં સાધકોમાં શ્રેષ્ઠ પુરુષને ‘તત્ત્વમસિ’ વગેરે મહાવાક્યો દ્વારા ઉપદિષ્ટ નિર્વિકલ્પ જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 110

कामो ङेंतो हृषीकेशो हृदयांतो गजाक्षरः । ऋषिर्ब्रह्मास्य गायत्री छंदो गायत्रमीरितम् ॥ ११० ॥

આનું આદિ (બીજ) ‘કામ’ છે, અંત ‘હૃષીકેશ’ છે; અને હૃદયમાં ‘ગજ’ અક્ષર નિવાસ કરે છે. આ મંત્રના ઋષિ બ્રહ્મા અને છંદ ગાયત્રી એમ કથિત છે.

Verse 111

देवता तु हृषीकेशो विनियोगोऽखिलाप्तये । कामो बीजं तथायेति शक्तिरस्य ह्युदाहृता ॥ १११ ॥

દેવતા હૃષીકેશ છે; વિનિયોગ સર્વ સિદ્ધિ/લાભ માટે છે. ‘કામ’ તેનું બીજ છે અને ‘તથા’ તેની શક્તિ તરીકે ઉદાહૃત છે.

Verse 112

बीजेनैव षडंगानि कृत्वा ध्यानं समाचरेत् । पुरुषोत्तममंत्रोक्तं सर्वं वास्य प्रकीर्तितम् ॥ ११२ ॥

બીજાક્ષરથી જ ષડંગ (ન્યાસ વગેરે) કરીને, પછી યોગ્ય રીતે ધ્યાન કરવું. આ બધું પુરુષોત્તમ-મંત્રમાં કહેલા ઉપદેશ અનુસાર જ પ્રકીર્તિત છે.

Verse 113

लक्षं जपोऽयुतं होमो घृतेनैव प्रकीर्तितः । तर्पणं सर्वकामाप्त्यै प्रोक्तं संमोहिनीसुमैः ॥ ११३ ॥

એક લાખ જપનું વિધાન છે; દસ હજાર આહુતિઓનો હોમ પણ માત્ર ઘૃતથી જ કહ્યો છે. અને સંમોહિની પુષ્પોથી સર્વકામ-પ્રાપ્તિ માટે તર્પણ ઉપદેશાયું છે.

Verse 114

श्रीबीजं शक्तिरापेति बीजेनैव षडंकस्तथा । त्रैलोक्यमोहनः शब्दो नमोंऽतो मनुरीरितः ॥ ११४ ॥

‘શ્રી’ બીજ શક્તિને આવાહન કરે છે; એ જ બીજથી ષડંગ (મંત્ર-દેહ) પણ રચાય છે. પછી ત્રૈલોક્ય-મોહન શબ્દ ‘નમઃ’ અંતવાળા મંત્રરૂપે ઉપદેશાયો છે.

Verse 115

ऋषिर्ब्रह्मा च गायत्री छन्दः श्रीधरदेवता । श्रीबीजं शक्तिरापेति बीजेनैव षडंगकम् ॥ ११५ ॥

આ (મંત્ર/વિધિ)ના ઋષિ બ્રહ્મા છે, છંદ ગાયત્રી છે અને દેવતા શ્રીધર (વિષ્ણુ) છે. શક્તિ ‘શ્રી’ બીજ છે; અને એ જ બીજથી ષડંગ પણ સ્થાપિત થાય છે.

Verse 116

पुरुषोत्तमवद्ध्यानपूजादिकमिहोदितः । लक्षं जपस्तथा होम आज्येनैव दशांशतः ॥ ११६ ॥

અહીં પુરુષોત્તમની ઉપાસના જેવી ધ્યાન, પૂજા વગેરેનું વિધાન કહેલું છે. એક લાખ જપ કરવો અને તેના દશાંશ પ્રમાણે માત્ર ઘૃતથી હોમ કરવો.

Verse 117

सुगंधश्वेतपुष्पैस्तु पूजां होमादिकं चरेत् । एवं कृते तु विप्रेन्द्र साक्षात्स्याच्छ्रीधरः स्वयम् ॥ ११७ ॥

સુગંધિત શ્વેત પુષ્પોથી પૂજા કરવી અને હોમ વગેરે કર્મ કરવાં. આમ કરવાથી, હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, શ્રીધર સ્વયં સాక్షાત્ પ્રગટ થાય છે.

Verse 118

अच्युतानन्तगोविंदपदं ङेंतं नमोंतिमम् । मंत्रोऽस्य शौनकऋषिर्विराट् छंदः प्रकीर्तितम् ॥ ११८ ॥

અચ્યુત‑અનંત‑ગોવિંદના ચરણાશ્રિત આ પરમ ‘નમો’‑મંત્ર જાણવો યોગ્ય છે. આ મંત્રના ઋષિ શૌનક અને છંદ વિરાટ્ કહેવાય છે.

Verse 119

एषां पराशरव्यासनारदा ऋषयः स्मृताः । विराट् छन्दः समाख्यातं परब्रह्मात्मको हरिः ॥ ११९ ॥

આ માટે પરાશર, વ્યાસ અને નારદ ઋષિ તરીકે સ્મરાય છે; છંદ વિરાટ્ કહેવાયું છે; અને પરબ્રહ્મસ્વરૂપ હરિ અધિદેવતા છે.

Verse 120

देवताबीजशक्ती तु पूर्वोक्ते साधकैर्मते । शंखचक्रधरं देवं चतुर्बाहुं किरीटिनम् ॥ १२० ॥

પૂર્વોક્ત સાધકમત મુજબ દેવતા‑બીજ‑શક્તિનું ધ્યાન શંખ‑ચક્રધારી, ચતુર્ભુજ, કિરીટધારી ભગવાન રૂપે કરવું જોઈએ.

Verse 121

सर्वैरप्यायुधैर्युक्तं गरुडोपरि संस्थितम् । सनकादिमुनींद्रैस्तु सर्वदेवैरुपासितम् ॥ १२१ ॥

તે સર્વ દિવ્ય આયુધોથી યુક્ત, ગરુડ પર સ્થિત છે; સનકાદિ મુનિન્દ્રો તથા સર્વ દેવો દ્વારા ઉપાસિત છે.

Verse 122

श्रीभूमिसहितं देवमुदयादित्यसन्निभम् । प्रातरुद्यत्सहस्रांशुमंडलोपमकुंडलम् ॥ १२२ ॥

શ્રી (લક્ષ્મી) અને ભૂમિ સાથે રહેલા તે દેવનું પૂજન કરવું; તે ઉદયતા સૂર્ય સમાન તેજસ્વી છે; તેના કુંડળ પ્રાતઃકાળના સહસ્રકિરણ સૂર્યમંડળ સમાન છે.

Verse 123

सर्वलोकस्य रक्षार्थमनन्तं नित्यमेव हि । अभयं वरदं देवं प्रयच्छंतं मुदान्वितम् ॥ १२३ ॥

સર્વ લોકની રક્ષા માટે નિત્ય અનંત દેવનું ધ્યાન કરવું; આનંદમય પ્રભુ અભય આપે છે અને વરદાન પ્રસાદે છે।

Verse 124

एवं ध्यात्वा र्चयेत्पीठे वैष्णवे सुसमाहितः । आद्यावरणसंगैः स्याच्चक्रशंखगदासिभिः ॥ १२४ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને પૂર્ણ એકાગ્રતાથી વૈષ્ણવ પીઠ પર અર્ચના કરવી; પ્રથમ આવરણમાં ચક્ર, શંખ, ગદા અને ખડ્ગનાં ચિહ્નો સાથે ઉપસ્થિત કરવું।

Verse 125

मुशलाढ्यधनुः पाशांकुशैः प्रोक्तं द्वितीयकम् । सनकादिकशाक्तेयव्यासनारदशौनकैः ॥ १२५ ॥

બીજું સ્વરૂપ મુશલ, ધનુષ્ય, પાશ અને અંકુશ ધારણ કરેલું કહેવાયું છે; આ ઉપદેશ સનકાદિ ઋષિઓ, શાક્તેય, વ્યાસ, નારદ અને શૌનક દ્વારા આપવામાં આવ્યો।

Verse 126

तृतीयं लोकपालैस्तु चतुर्थं परिकीर्तितम् । लक्षं जपो दशांशेन घृतेन हवनं स्मृतम् ॥ १२६ ॥

ત્રીજું સ્તર લોકપાલો સાથે કહેવાયું છે અને ચોથું પણ તેમ જ; એક લાખ જપ કરવો, અને તેના દશાંશ પ્રમાણે ઘીથી હવન કરવું સ્મૃત છે।

Verse 127

एवं सिद्धे मनौ मंत्री प्रयोगानप्युपाचरेत् । श्रीवृक्षमूले देवेशं ध्यायन्वैरोगिणं स्मरन् ॥ १२७ ॥

આ રીતે મંત્ર સિદ્ધ થયા પછી સાધકે તેના પ્રયોગો પણ કરવાં; શ્રીવૃક્ષના મૂળે દેવેશનું ધ્યાન કરીને, તેમને રોગનાશક રૂપે સ્મરવું।

Verse 128

स्पृष्ट्वा जप्त्वायुतं साध्यं स्मृत्वा वा मनसा द्विज । रोगिणां रोगनिर्मुक्तिं कुर्यान्मंत्री तु मंडलात् ॥ १२८ ॥

હે દ્વિજ! રોગીને સ્પર્શ કરીને વિધિપૂર્વક મંત્રનો દસ હજાર વાર જપ કરવો, અથવા મનમાં જ તેનું સ્મરણ કરવું; ત્યારે મંડળમાં સ્થિત મંત્રસાધક રોગીને રોગમુક્ત કરે।

Verse 129

कन्यार्थी जुहुयाल्लाजैर्बिल्वैश्चापि धनाप्तये । वस्त्रार्थी गन्धकुसुमैरारोग्याय तिलैर्हुनेत् ॥ १२९ ॥

કન્યા ઇચ્છનાર લાજ (ભૂંજેલા ધાન)થી હોમ કરે; ધનપ્રાપ્તિ માટે બિલ્વફળ પણ અર્પે. વસ્ત્ર ઇચ્છનાર સુગંધિત પુષ્પોથી આહુતિ આપે; આરોગ્ય માટે તલથી હોમ કરે।

Verse 130

रविवारे जले स्थित्वा नाभिमात्रे जपेत्तु यः । अष्टोत्तरसहस्रं वै स ज्वरं नाशयेद् ध्रुवम् ॥ १३० ॥

જે રવિવારે પાણીમાં નાભિ સુધી ઊભો રહી એક હજાર આઠ વાર જપ કરે છે, તે નિશ્ચિત જ તાવનો નાશ કરે છે।

Verse 131

विवाहार्थं जपेन्मासं शशिमण्डलमध्यगम् । ध्यात्वा कृष्णं लभेत्कन्यां वांछितां चापि नारद ॥ १३१ ॥

હે નારદ! લગ્નાર્થે એક માસ સુધી જપ કરવો અને ચંદ્રમંડળના મધ્યમાં સ્થિત પ્રભુનું ધ્યાન કરવું. શ્રીકૃષ્ણનું ધ્યાન કરવાથી ઇચ્છિત કન્યા પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 132

वसुदेवपदं प्रोच्य निगडच्छेदशब्दतः । वासुदेवाय वर्मास्त्रे स्वाहांतो मनुरीरितः ॥ १३२ ॥

‘નિગડચ્છેદ’ એટલે બંધન કાપનાર એવા અર્થથી નિષ્પન્ન ‘વસુદેવ’ પદ ઉચ્ચારી—‘વાસુદેવાય વર્માસ્ત્રે’—આ રીતે ‘સ્વાહા’થી અંત થતો મંત્ર ઉપદેશિત છે।

Verse 133

नारदोऽस्य ऋषिश्छन्दो गायत्री कृष्णदेवता । वर्म बीजं शिरः शक्तिरन्यत्सर्वं दशार्णवत् ॥ १३३ ॥

આ મંત્રના ઋષિ નારદ છે, છંદ ગાયત્રી છે અને દેવતા શ્રીકૃષ્ણ છે. બીજ ‘વર્મ’, શક્તિ ‘શિરઃ’; બાકી બધું દશાર્ણ (દશાક્ષર) મંત્ર સમાન જાણવું।

Verse 134

बालः पवनदीर्घैदुयुक्तो झिंटीशयुर्जलम् । अत्रिर्व्यासाय हृदयं मनुरष्टाक्षरोऽवतु ॥ १३४ ॥

બાળસ્વરૂપ પ્રભુ, પવનના દીર્ઘ શ્વાસથી યુક્ત; ઝિંટી-શય્યાનું જળ; અત્રિ; વ્યાસને અર્પિત હૃદય—આ અષ્ટાક્ષર મંત્ર અમારું રક્ષણ કરે।

Verse 135

ब्राह्मानुष्टुप् मुनिश्छन्दो देवः सत्यवतीसुतः । आद्यं बीजं नमः शक्तिदीर्घाढ्यो नादिनांगकम् ॥ १३५ ॥

આ મંત્રનું છંદ બ્રાહ્માનુષ્ટુપ્ છે, ઋષિ મুনি છે; દેવતા સત્યવતી-સુત વ્યાસ છે. બીજ આદ્ય અક્ષર; ‘નમઃ’ દીર્ઘસ્વરયુક્ત શક્તિ; અને અંગ નાદસંબંધિત છે।

Verse 136

व्याख्यामुद्रिकया लसत्करतलं सद्योगपीठस्थितं वामे जानुतले दधानमपरं हस्तं सुविद्यानिधिम् । विप्रव्रातवृतं प्रसन्नमनसं पाथोरुहांगद्युतिं पाराशर्यमतीव पुण्यचरितं व्यासं स्मरेत्सिद्धये ॥ १३६ ॥

સિદ્ધિ માટે પારાશર્ય વ્યાસનું સ્મરણ કરવું—જેનાં કરતલ વ્યાખ્યા-મુદ્રાથી તેજસ્વી છે, જે શ્રેષ્ઠ યોગપીઠ પર આસનસ્થ છે; જેમનો બીજો હાથ ડાબા ઘૂંટણ પર સ્થિત છે, જાણે સુવિદ્યાનો નિધિ હોય; જે બ્રાહ્મણસમૂહથી પરિવૃત, પ્રસન્નચિત્ત, કમળસમાન દેહકાંતિ ધરાવે છે અને જેમનું ચરિત્ર અતિ પવિત્ર છે।

Verse 137

जपेदष्टसहस्राणि पायसैर्होममाचरेत् । पूर्वोक्तपीठे व्यासस्य पूर्वमंगानि पूजयेत् ॥ १३७ ॥

આઠ હજાર વાર જપ કરવો અને પાયસથી હોમ કરવો. પૂર્વોક્ત પીઠ પર પહેલાં વ્યાસના પૂર્વાંગોની પૂજા કરવી।

Verse 138

प्राच्यादिषु यजेत्पैलं वैशंपायनजैमिनी । सुमंप्तुं कोणभागेषु श्रीशुकं रोमहर्षणम् ॥ १३८ ॥

પૂર્વાદિ દિશાઓમાં પૈલ સાથે યજન કરવું; તેમજ વૈશંપાયન અને જૈમિની સાથે પણ પૂજન કરવું. મધ્યવર્તી કોણ પ્રદેશોમાં સુમંતુનું, અને તેમ જ શ્રીશુક તથા રોમહર્ષણનું પણ આરાધન કરવું.

Verse 139

उग्रश्रवसमन्यांश्च मुनीन्सेंद्रादिकाययुधान् । एवं सिद्धमनुर्मंत्री कवित्वं शोभनाः प्रजाः ॥ १३९ ॥

ઉગ્રશ્રવ વગેરે મુનિઓને, તેમજ ઇન્દ્રાદિ નેતૃત્વવાળા યોદ્ધા-સમૂહોને પણ તે અનુકૂળ કરે છે. આ રીતે સિદ્ધમંત્રયુક્ત બની તે વાક્પટુતા, કવિત્વશક્તિ અને શોભન પ્રજાજન પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 140

व्याख्यानशक्तिं कीर्तिं च लभते संपदां चयम् । नृसिंहो माधवो दृष्टो लोहितो निगमादिमः ॥ १४० ॥

તે વ્યાખ્યાન કરવાની શક્તિ, કીર્તિ અને સંપત્તિનો સંગ્રહ પ્રાપ્ત કરે છે. આ રીતે નૃસિંહ-રૂપ માધવ, લોહિતવર્ણ, વેદોના આદિસ્રોત પરમેશ્વર રૂપે દર્શિત થાય છે.

Verse 141

कृशानुजाया पञ्चार्णो मनुर्विषहरः परः । अनंतपंक्तिपक्षीन्द्रा मुनिश्छन्दः सुरा मताः ॥ १४१ ॥

કૃશાનુની પુત્રી માટે ‘વિષહર’ નામનો પરમ પંચાક્ષરી મંત્ર ઉપદેશિત છે. તેનો ઋષિ અનંતપંક્તિ, છંદ પક્ષીન્દ્રા, અને દેવતાઓ સૂરગણ માનવામાં આવ્યા છે.

Verse 142

तारवह्निप्रिये बीजशक्ती मन्त्रस्य कीर्तिते । ज्वलज्वल महामंत्री स्वाहा हृदयमीरितम् ॥ १४२ ॥

આ મંત્રના બીજ અને શક્તિ તરીકે ‘તારા’, ‘વહ્નિ’ અને ‘પ્રિયા’ કહેવાયા છે. હૃદયમંત્ર આ રીતે ઉપદેશિત છે— “જ્વલ જ્વલ, હે મહામંત્રશક્તિ, સ્વાહા।”

Verse 143

गरुडेति पदस्यांते चूडाननशुचिप्रिया । शिरोमन्त्रो गरुडतः शिखे स्वाहा शिखा मनुः ॥ १४३ ॥

મંત્રના અંતે ‘ગરુડ’ શબ્દ જોડવો. ‘ચૂડાનન-શુચિ-પ્રિયા’ આ શિરોમંત્ર છે; તેને મસ્તક પર ન્યાસ કરવો. ‘ગરુડ’ થી ‘સ્વાહા’ સુધીનો ભાગ શિખામંત્ર છે; શિખા પર ન્યાસમાં પ્રયોગ્ય છે.

Verse 144

गरुडेति पदं प्रोच्य प्रभंजययुगं वदेत् । प्रभेदययुगं पश्चाद्वित्रासय विमर्दय ॥ १४४ ॥

‘ગરુડ’ શબ્દ ઉચ્ચારી ‘પ્રભંજય’ યुग્મને બે વાર બોલવું. પછી ‘પ્રભેદય’ બે વાર, અને ત્યારબાદ ‘વિત્રાસય’ તથા ‘વિમર્દય’ ઉચ્ચારવું.

Verse 145

प्रत्येकं द्विस्ततः स्वाहा कवचस्य मनुर्मतः । उग्ररूपधरांते तु सर्वविषहरेति च ॥ १४५ ॥

દરેક મંત્રને ‘સ્વાહા’ સાથે પૂર્ણ કરીને બે સો વાર જપવો—આ કવચમંત્ર માનવામાં આવ્યો છે. અને ઉગ્રરૂપધારી દેવતાના મંત્રના અંતે ‘સર્વવિષહરે’ (બધા વિષનો નાશ કરનાર) ઉમેરવું.

Verse 146

भीषयद्वितयं प्रोच्य सर्वं दहदहेति च । भस्मीकुरु ततः स्वाहा नेत्रमन्त्रोऽयमीरितः ॥ १४६ ॥

‘ભીષય’થી શરૂ થતા બે પદ ઉચ્ચારી ‘સર્વં દહ દહ’ પણ કહેવું. પછી ‘ભસ્મીકુરુ’ કહી અંતે ‘સ્વાહા’ ઉમેરવું—આને નેત્રમંત્ર કહેવામાં આવ્યો છે.

Verse 147

अप्रतिहतवर्णांते बलाय प्रहतेति च । शासनांते तथा हुं फट् स्वाहास्त्रमनुरीरितः ॥ १४७ ॥

મંત્રના વર્ણાંતમાં ‘અપ્રતિહત’ ઉમેરવું; તેમજ ‘બલાય’ અને ‘પ્રહત’ પણ કહેવું. આદેશના અંતે ‘હું’, ‘ફટ્’ અને ‘સ્વાહા’ ઉચ્ચારવું—આને અસ્ત્રમંત્ર કહેવામાં આવ્યો છે.

Verse 148

पादे कटौ हृदि मुखे मूर्ध्निं वर्णान्प्रविन्यसेत् ॥ १४८ ॥

પગોમાં, કમરમાં, હૃદયમાં, મુખમાં અને મસ્તક પર અક્ષરોનું સાવધાને ન્યાસ કરવો।

Verse 149

तप्तस्वर्णनिभं फणींद्रनिकरैःक्लृप्तांग भूषंप्रभुं स्तर्तॄणां शमयन्तमुग्रमखिलं नॄणां विषं तत्क्षणात् । चंच्वग्रप्रचलद्भुजंगमभयं पाण्योर्वरं बिभ्रतं पक्षोच्चारितसामगीतममलं श्रीपक्षिराजं भजे ॥ १४९ ॥

તપ્ત સોનાં સમો તેજસ્વી, ફણીન્દ્રોના સમૂહને અંગભૂષણરૂપે ધારણ કરનાર પ્રભુ; જે સર્વ મનુષ્યોના ઉગ્ર વિષને ક્ષણમાં શમાવી નાશ કરે છે; ચાંચના અગ્રે ચલિત ભુજંગભયને હરનાર અભય-વર બંને હાથે ધારણ કરનાર; અને જેના પંખોથી ઉચ્ચારિત નિર્મળ સામગીત છે—એવા શ્રી પક્ષિરાજ ગરુડને હું ભજું છું।

Verse 150

पञ्चलक्षं जपेन्मंत्रं दशांशं जुहुयात्तिलैः । पूजयेन्मातृकापीठे गरुडं वेदविग्रहम् ॥ १५० ॥

મંત્રનો પાંચ લાખ જપ કરવો; ત્યારબાદ તેનો દશાંશ તલથી હવનમાં આહુતિ આપવી। માતૃકા-પીઠ પર વેદવիգ્રહ ગરુડની પૂજા કરવી।

Verse 151

चतुर्थ्यन्तः पक्षिराजः स्वाहा पीठमनुः स्मृतः । दृष्ट्वांगं कर्णिकामध्ये नागान्यंत्रेषु पूजयेत् ॥ १५१ ॥

ચતુર્થી વિભક્ત્યંત ‘પક્ષિરાજ’ પછી ‘સ્વાહા’—આને પીઠમંત્ર કહેવાય છે। કર્ણિકાના મધ્યમાં અંગનું સ્થાપન/ધ્યાન કરીને યંત્રોમાં નાગોની પૂજા કરવી।

Verse 152

तद्बिहिर्लोकपालांश्च वज्राद्यैर्विलसत्करान् । एवं सिद्धमनुर्मंत्री नाशयेद्गरलद्वयम् । देहांते लभते चापिश्रीविष्णोः परमं पदम् ॥ १५२ ॥

તેના બહાર વજ્ર આદિ આયુધોથી તેજસ્વી હસ્ત ધરાવતા લોકપાલોની પણ પૂજા કરવી। આ રીતે મંત્ર સિદ્ધ થતાં સાધક દ્વિવિધ ગરલ (વિષ) નો નાશ કરે છે અને દેહાંતમાં શ્રીવિષ્ણુનું પરમ પદ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 153

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे कृष्णादिमन्त्रभेदनिरूपणं नामैकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१ ॥

આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગમાં બૃહદુપાખ્યાનના તૃતીયપાદમાં ‘કૃષ્ણાદિ મંત્રભેદ-નિરૂપણ’ નામનો એક્યાસીમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો ॥ ૮૧ ॥