Home›Markandeya Purana›Adhy. 78›Shloka 14
←Previous Verse
Next Verse→

Markandeya Purana — Adhyaya 78, Shloka 14

Adhyaya 78 — Hymn to Surya and the Distribution of Solar Splendour; Genealogy of Vaivasvata and Chaya’s Line

Sanskrit

मूर्तामूर्तस्तथा सूक्ष्मः स्थूलरूपस्तथा स्थितः ।

निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपः क्षयात्मकः ।

प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वतेजः शमनं कुरु ॥

Transliteration

mūrtāmūrtaḥ tathā sūkṣmaḥ sthūla-rūpas tathā sthitaḥ | nimeṣa-kāṣṭhādi-mayaḥ kāla-rūpaḥ kṣayātmakaḥ | prasīda svecchayā rūpaṃ sva-tejaḥ śamanaṃ kuru ||

Translation

તમે સાકાર પણ છો અને નિરાકાર પણ; સૂક્ષ્મ પણ અને સ્થૂલ પણ. નિમેષ, કાષ્ઠા વગેરે કાળખંડોથી તમે જ રચાયેલા છો; લય-સ્વભાવવાળો કાળ પણ તમે જ છો. કૃપા કરો—સ્વઇચ્છાએ રૂપ ધારણ કરીને તમારું જ તેજ શમાવો.

Word by Word
मूर्त-अमूर्तःmanifest and unmanifest
मूर्त-अमूर्तः:
Pradhana-predicative (विशेष्य-विशेषण/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootमूर्त (प्रातिपदिक) + अमूर्त (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्व-समास (itaretara): मूर्तः च अमूर्तः; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण
तथाthus / also
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध/adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय (adverb: ‘thus/also’)
सूक्ष्मःsubtle
सूक्ष्मः:
Pradhana-predicative (विशेष्य-विशेषण/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootसूक्ष्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण
स्थूल-रूपःhaving a gross form
स्थूल-रूपः:
Pradhana-predicative (विशेष्य-विशेषण/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootस्थूल (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय/तत्पुरुष (descriptive): स्थूलं रूपं यस्य/स्थूलरूपः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
तथाalso
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध/adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय (adverb)
स्थितःabiding / situated
स्थितः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Root√स्था (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘standing/abiding’
निमेष-काष्ठ-आदि-मयःmade of (units like) nimeṣa, kāṣṭhā, etc.
निमेष-काष्ठ-आदि-मयः:
Pradhana-predicative (विशेष्य-विशेषण/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootनिमेष (प्रातिपदिक) + काष्ठ (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
Formसमाहार-तत्पुरुष (constitutive): ‘निमेष’ ‘काष्ठ’ ‘आदि’ + ‘मय’; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
काल-रूपःhaving the form of Time
काल-रूपः:
Pradhana-predicative (विशेष्य-विशेषण/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootकाल (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (descriptive): कालस्य रूपम्/कालरूपः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
क्षय-आत्मकःof the nature of destruction
क्षय-आत्मकः:
Pradhana-predicative (विशेष्य-विशेषण/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootक्षय (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (characterizing): क्षयः आत्मा यस्य/क्षयात्मकः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
प्रसीदbe gracious / be pleased
प्रसीद:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र√सद् (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन, परस्मैपद
स्व-इच्छयाby your own will
स्व-इच्छया:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootस्व (प्रातिपदिक) + इच्छा (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष: स्वस्य इच्छा; स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/तृतीया), एकवचन; क्रियाविशेषण-भाव (by one’s own will)
रूपम्form
रूपम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/द्वितीया), एकवचन
स्व-तेजःyour own radiance
स्व-तेजः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootस्व (प्रातिपदिक) + तेजस् (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष: स्वस्य तेजः; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
शमनम्pacification / quelling
शमनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootशमन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
कुरुdo / make
कुरु:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√कृ (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
Speakers
Devas and Devarṣis (collective supplication) within Markandeya’s narration
Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities
Devi (Supreme Goddess)
Shakti Aspects
Devi as Kāla (Time) and as both saguṇa/nirguṇa
Key Themes
ShaktismCosmologyTime (Kāla)Theology of form/formlessApotropaic prayer

FAQs

The same divine power that protects also dissolves; acknowledging this fosters humility and right conduct. The prayer models restraint: even divine power is asked to be moderated for cosmic balance.

Touches Sarga (structure of time and manifestation) and Pratisarga (dissolution/renewal), embedded within Carita (the Devi narrative).

Time-units symbolize the deity’s immanence in perception and change. ‘Pacifying one’s own radiance’ points to śakti being self-governed (svātantrya): the absolute can contract/expand manifestation by will.

←Previous Verse
Next Verse→