Adhyaya 317

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल १३४ श्लोक हैं।) #::73:.8 #::3.:7 (0) हि 7 - धर्मानुकूल प्राप्त भार्यासे धर्मका विरोध नहीं होता एवं वह पातित्रत्यधर्मका पालन करनेवाली हो

વૈશમ્પાયને કહ્યું—રાજન! ત્યારબાદ યક્ષના વચનથી પાંડવો ઊભા થયા અને ક્ષણમાં જ સૌની ભૂખ-તરસ દૂર થઈ ગઈ।

Verse 2

युधिछ्िर उवाच सरस्येकेन पादेन तिष्ठन्तमपराजितम्‌ | पृच्छामि को भवान्‌ देवो न मे यक्षो मतो भवान्‌

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—આ સરોવરમાં એક પગ પર ઊભા રહી, કોઈથી પણ અપરાજિત એવા દેવશ્રેષ્ઠ! હું પૂછું છું—આપ કોણ છો? મને તો આપ યક્ષ લાગતા નથી।

Verse 3

वसूनां वा भवानेको रुद्राणामथवा भवान्‌ | अथवा मरुतां श्रेष्ठो वज्नी वा त्रिदशेश्वर:

શું તમે વસુઓમાંના કોઈ એક છો, કે રુદ્રોમાંના? અથવા મરુતોમાં શ્રેષ્ઠ છો? કે તમે સ્વયં વજ્રધારી, ત્રિદશોના ઈશ્વર ઇન્દ્ર છો?

Verse 4

मम हि भ्रातर इमे सहस्रशतयोधिन: । त॑ योध॑ न प्रपश्यामि येन सर्वे निपातिता:,मेरे ये भाई तो लाखों वीरोंसे युद्ध करनेवाले हैं। ऐसा तो मैंने कोई योद्धा नहीं देखा, जिसने इन सभीको रणभूमिमें गिरा दिया हो

મારા આ ભાઈઓ તો સૈકડાં-હજારો યોદ્ધાઓ સામે યુદ્ધ કરવા સમર્થ છે; છતાં એવો કોઈ એક યોદ્ધા મને દેખાતો નથી, જેના દ્વારા આ બધા રણભૂમિમાં એકસાથે પાડી દેવાયા હોય.

Verse 5

सुखं प्रतिप्रबुद्धानामिन्द्रियाण्युपलक्षये । स भवान्‌ सुहृदो5स्माकमथवा न: पिता भवान्‌

હું જોઉં છું કે તેમની ઇન્દ્રિયો સુખદ નિદ્રાથી જાગેલા પુરુષોની જેમ સ્વસ્થ અને સ્થિર છે; તેથી તમે અમારા સુહૃદ છો—અથવા અમારા પિતાસમાન છો.

Verse 6

यक्ष उवाच अहं ते जनकस्तात धर्मो5मृदुपराक्रम । त्वां दिदृक्षुरनुप्राप्तो विद्धि मां भरतर्षभ

યક્ષે કહ્યું—વત્સ! હે ભરતશ્રેષ્ઠ, અડગ પરાક્રમી યુધિષ્ઠિર! હું તારો જનક—ધર્મ જ છું. તને જોવા ઇચ્છાથી જ હું અહીં આવ્યો છું; મને ઓળખ.

Verse 7

यश: सत्यं दम: शौचमार्जवं ह्वीरचापलम्‌ | दानं तपो ब्रह्मचर्यमित्येतास्तनवो मम,यश, सत्य, दम, शौच, सरलता, लज्जा, अचंचलता, दान, तप और ब्रह्मचर्य--ये सब मेरे शरीर हैं

યશ, સત્ય, દમ, શૌચ, આર્જવ, હ્રી, અચંચળતા, દાન, તપ અને બ્રહ્મચર્ય—આ બધાં જ મારા અંગો છે.

Verse 8

अहिंसा समता शान्तिरानृशंस्यममत्सर: । द्वाराण्येतानि मे विद्धि प्रियो हासि सदा मम,अहिंसा, समता, शान्ति, दया और अमत्सर--डाहका न होना--इन्हें मेरे पास पहुँचनेके द्वार समझो। तुम मुझे सदा प्रिय हो

યક્ષે કહ્યું—અહિંસા, સમતા, શાંતિ, દયા અને અમત્સર (ઈર્ષ્યાનો અભાવ)—આને મારા સુધી પહોંચવાના દ્વાર જાણો. તું મને સદા પ્રિય છે.

Verse 9

दिष्ट्या पञ्चसु रक्तो5सि दिष्ट्या ते घट्पदी जिता । द्वे पूर्वे मध्यमे द्वे च द्वे चान्ते साम्परायिके

યક્ષે કહ્યું—સૌભાગ્યવશ તું પંચ (અંતઃશિસ્તના સાધનો) પ્રત્યે રક્ત છે; અને સૌભાગ્યવશ તું ષટ્પદી—છ પ્રકારના ક્લેશ—જીત્યા છે. તેમાંના બે આરંભથી જ રહે છે, બે મધ્યકાળે ઊભા થાય છે, અને બે અંતે, પ્રસ્થાનકાળે આવે છે.

Verse 10

धर्मोड्हमिति भद्र ते जिज्ञासुस्त्वामिहागत: । आनुृशंस्येन तुष्टोडस्मि वरं दास्यामि तेडनघ

યક્ષે કહ્યું—તારું કલ્યાણ થાઓ. હું ધર્મ છું; તારો વ્યવહાર જાણી અને પરખવાની ઇચ્છાથી જ અહીં આવ્યો છું. નિષ્પાપ રાજન, તારી દયા અને સમદૃષ્ટિથી હું પ્રસન્ન છું; તેથી તને વર આપવા ઇચ્છું છું.

Verse 11

वरं वृणीष्व राजेन्द्र दाता हास्मि तवानघ । ये हि मे पुरुषा भक्ता न तेषामस्ति दुर्गति:

યક્ષે કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર, હે નિષ્પાપ, મનગમતો વર માગ; હું તને આપનાર છું, નિશ્ચયે આપીશ. જે પુરુષો મારા ભક્ત છે, તેમને કદી દુર્ગતિ થતી નથી.

Verse 12

युधिछिर उवाच अरणीसहितं यस्य मृगो हयादाय गच्छति । तस्याग्नयो न लुप्येरन्‌ प्रथमो5स्तु वरो मम

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ભગવન, મારો પહેલો વર આ છે: જે બ્રાહ્મણની અરણીસહિત મથન-કાષ્ઠને મૃગ લઈ ભાગી ગયો છે, તેના પવિત્ર અગ્નિઓ (અગ્નિહોત્ર) નો લોપ ન થાય; તેનું નિત્યકર્મ અવિચ્છિન્ન રહે.

Verse 13

यक्ष उवाच अरणीसहितं हास्य ब्राह्मणस्य हृतं॑ मया । मृगवेषेण कौन्तेय जिज्ञासार्थ तव प्रभो

યક્ષે કહ્યું—કૌંતેય! તે બ્રાહ્મણની અરણીસહિત મન્થનકાષ્ઠ મેં જ હરી લીધાં. પ્રભુ, મૃગવેષ ધારણ કરીને તારી પરીક્ષા કરવા માટે મેં એવું કર્યું.

Verse 14

यक्षने कहा--कुन्तीनन्दन महाराज युधिष्ठिर! उस ब्राह्मणके अरणीसहित मन्थनकाष्ठको तो तुम्हारी परीक्षाके लिये मैं ही मृगरूपसे लेकर भाग गया था ।।

વૈશમ્પાયને કહ્યું—ત્યારે ભગવાન ધર્મે ઉત્તર આપ્યો—“હું આપું છું,” અને અરણી તથા મન્થનકાષ્ઠ પરત આપ્યાં. અમરોપમ રાજન, તારો કલ્યાણ થાઓ; હવે બીજો વર માગ.

Verse 15

युधिछिर उवाच वर्षाणि द्वादशारण्ये त्रयोदशमुपस्थितम्‌ । तत्र नो नाभिजानीयुर्वसतो मनुजा: क्वचित्‌

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—અમે વનમાં બાર વર્ષ વિતાવ્યાં; હવે તેરમું વર્ષ આવી પહોંચ્યું છે. એવો વર આપો કે આ સમયમાં અમે જ્યાં રહીએ ત્યાં મનુષ્યો અમને ક્યારેય ઓળખી ન શકે.

Verse 16

वैशम्पायन उवाच ददानीत्येव भगवानुत्तरं प्रत्यपद्यत । भूयश्चाश्वासयामास कौन्तेयं सत्यविक्रमम्‌

વૈશમ્પાયને કહ્યું—આ સાંભળી ભગવાન ધર્મે ઉત્તર આપ્યો—“આ વર પણ હું આપું છું.” પછી તેમણે સત્યવિક્રમી કૌંતેય યુધિષ્ઠિરને ફરી આશ્વાસન આપ્યું.

Verse 17

यद्यपि स्वेन रूपेण चरिष्यथ महीमिमाम्‌ | नवो विज्ञास्यते वक्षित्‌ त्रिषु लोकेषु भारत,“भरतनन्दन! यद्यपि तुम इस पृथ्वीपर इसी रूपसे विचरोगे, तो भी तीनों लोकोंमें कोई भी तुम्हें नहीं पहचान सकेगा

હે ભારત! તું આ પૃથ્વી પર પોતાના જ સ્વરૂપે વિચરે તોય ત્રિલોકમાં કોઈ પણ તને ઓળખી શકશે નહીં—એવું નિશ્ચિત રીતે કહેવાયું છે.

Verse 18

वर्ष त्रयोदशमिदं मत्प्रसादात्‌ कुरूद्वहा: | विराटनगरे गूढा अविज्ञाताश्चरिष्यथ

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— “કુરુશ્રેષ્ઠો! મારા પ્રસાદથી તમે આ તેરમું વર્ષ વિરાટનગરમાં ગુપ્ત રહી, કોઈને પણ ઓળખાયા વિના વિહાર કરશો.”

Verse 19

यद्‌ वः संकल्पितं रूपं मनसा यस्य यादृशम्‌ | तादृशं तादृशं सर्वे छन्‍्दतो धारयिष्यथ,“तथा तुममेंसे जो-जो मनसे जैसा संकल्प करेगा, वह इच्छानुसार वैसा-वैसा ही रूप धारण कर सकेगा

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— “તમામાંથી જે-જે મનમાં જેવો સંકલ્પ કરશે, તે ઇચ્છાનુસાર એવો-એવો જ રૂપ ધારણ કરી શકશે.”

Verse 20

अरणीसत्ितं॑ चेदं ब्राह्मणाय प्रयच्छत । जिज्ञासार्थ मया होतदाह्ृतं मृगरूपिणा,“यह अरणीसहित मन्थनकाष्ठ उस ब्राह्मणको दे दो। तुम्हारी परीक्षाके लिये ही मैंने मृगका रूप धारण करके इसका हरण किया था

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— “અરણીઓ સહિતનું આ અગ્નિમંથનકાષ્ઠ તે બ્રાહ્મણને આપી દો. તમારી પરીક્ષા માટે જ મેં મૃગનું રૂપ ધારણ કરીને આ હરી લીધું હતું.”

Verse 21

प्रवृणीष्वापरं सौम्य वरमिष्टं ददानि ते । न तृप्यामि नरश्रेष्ठ प्रयच्छन्‌ वै वरांस्तथा

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— “સૌમ્ય! વધુ એક ઇચ્છિત વર માગ; હું તને આપીશ. નરશ્રેષ્ઠ! આ રીતે વર આપતાં પણ મને તૃપ્તિ થતી નથી.”

Verse 22

तृतीयं गृह्यृतां पुत्र वरमप्रतिमं महत्‌ । त्वं हि मत्प्रभवों राजन्‌ विदुरश्चन ममांशज:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— “પુત્ર! ત્રીજો પણ મહાન અને અનુપમ વર ગ્રહણ કર. રાજન! તું મારાથી ઉત્પન્ન થયો છે; અને વિદુર પણ મારા જ અંશથી જન્મ્યો છે.”

Verse 23

युधिछिर उवाच देवदेवो मया दृष्टो भवान्‌ साक्षात्‌ सनातन: । य॑ं ददासि वर तुष्टस्तं ग्रहीष्याम्यहं पित:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પિતાજી! તમે સનાતન દેવાધિદેવ છો. આજે મેં તમને સాక్షાત્ દર્શન કર્યા. તમે પ્રસન્ન થઈ જે પણ વર આપશો, તે હું શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્વીકારીશ.

Verse 24

जयेय॑ लोभमोहौ च क्रोधं चाहं सदा विभो । दाने तपसि सत्ये च मनो मे सततं भवेत्‌,विभो! मुझे ऐसा वर दीजिये कि मैं लोभ, मोह और क्रोधको जीत सकूँ तथा दान, तप और सत्यमें सदा मेरा मन लगा रहे

વಿಭો! મને એવો વર આપો કે હું સદા લોભ, મોહ અને ક્રોધને જીતું; અને દાન, તપ તથા સત્યમાં મારું મન સતત લાગેલું રહે.

Verse 25

धर्म उवाच उपपन्नो गुणैरेतै: स्वभावेनासि पाण्डव | भवान्‌ धर्म: पुनश्चैव यथोक्तं ते भविष्यति

ધર્મે કહ્યું—હે પાંડવ! તું સ્વભાવથી જ આ ગુણોથી સંપન્ન છે. તું તો સ્વયં ધર્મ-સ્વરૂપ છે; અને તું જેમ કહ્યું છે તેમ આ ધર્મગુણો આગળ પણ તારા અંદર સ્થિર રહેશે.

Verse 26

वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वान्तर्दथे धर्मों भगवॉललोकभावन: । समेता: पाण्डवाश्वैव सुखसुप्ता मनस्विन:

વૈશંપાયને કહ્યું—આવું કહીને લોકોના પાલક એવા ભગવાન ધર્મ અંતર્ધાન થઈ ગયા. અને મનસ્વી પાંડવો પણ એકત્ર થઈ સુખપૂર્વક નિદ્રામાં લીન થયા.

Verse 27

उपेत्य चाश्रमं वीरा: सर्व एव गतकक्‍्लमा: । आरणेयं ददुस्तस्मै ब्राह्णाय तपस्विने

વૈશંપાયને કહ્યું—વીરો આશ્રમમાં પહોંચ્યા ત્યારે બધા જ થાકથી મુક્ત થયા. ત્યારબાદ તેમણે તપસ્વી બ્રાહ્મણને ધર્માનુસાર યોગ્ય ભેટરૂપે ‘આરણેય’ અર્પણ કર્યું.

Verse 28

वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्‌! ऐसा कहकर लोकरक्षक भगवान्‌ धर्म अन्तर्धान हो गये एवं सुखपूर्वक सोकर उठनेसे श्रमरहित हुए मनस्वी वीर पाण्डवगण एकत्र होकर आश्रममें लौट आये। वहाँ आकर उन्होंने उस तपस्वी ब्राह्मणको उसकी अरणी एवं मन्थनकाष्ठ दे दिये ।।

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે રાજન! આમ કહી લોકરક્ષક ભગવાન ધર્મ અંતર્ધાન થયા. ત્યારબાદ મહાત્મા પાંડવો સુખપૂર્વક સૂઈને ઊઠ્યા, શ્રમરહિત થયા અને સર્વે એકત્ર થઈ આશ્રમમાં પરત આવ્યા. ત્યાં આવી તેમણે તે તપસ્વી બ્રાહ્મણને તેની અરણિ અને મન્થનકાષ્ઠ પાછાં આપી દીધાં. આ મહાન, મંગલ અને પુનર્મિલનરૂપ ઉપાખ્યાન પિતા ધર્મ અને પુત્ર યુધિષ્ઠિર—બન્નેની કીર્તિ વધારનારું છે. જે પુરુષ તેનો પાઠ કરે છે, તે જીતેન્દ્રિય, સંયમી બને છે; પુત્ર-પૌત્રોથી સમૃદ્ધ થઈ સો વર્ષનું આયુષ્ય પામે છે.

Verse 29

न चाप्यधर्मे न सुहृद्विभेदने परस्वहारे परदारमर्शने । कदर्यभावे न रमेन्मन: सदा नृणां सदाख्यानमिदं विजानताम्‌

આ સદા-મંગલ ઉપાખ્યાનને જે સાચે સમજે અને સતત સ્મરણમાં રાખે, તેમનું મન કદી અધર્મમાં, સુહૃદોમાં ફૂટ પાડવામાં, પરધન હરણમાં, પરસ્ત્રીગમનમાં કે કૃપણતાની નીચતામાં રમે નહીં. આ મનોહર કથાનું નિરંતર સ્મરણ હૃદયને આવા દોષમાર્ગોથી દૂર રાખે છે.

Verse 314

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आरणेयपर्वणि नकुलादिजीवनादिवरप्राप्तौ चतुर्दशाधिकत्रिशततमो<5ध्याय:

આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના આરણેયપર્વમાં, નકુલ આદિના જીવન-પ્રાપ્તિ વગેરે વરલાભ-પ્રસંગ વિષયક ત્રણસો ચૌદમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.