Adhyaya 278

Verse 1

हम आय न () है सप्तसप्तत्याथिकाद्वेशततमो< ध्याय: श्रीरामके राज्याभिषेककी तैयारी

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે બ્રાહ્મણ! તમે શ્રીરામ વગેરે ભાઈઓના જન્મવૃત્તાંતને તો અલગ-અલગ કહી દીધો. હવે હું તેમના પ્રસ્થાનનું કારણ સાંભળવા ઇચ્છું છું; કૃપા કરીને કહો. કયા કારણે દશરથના વીર પુત્રો શ્રીરામ અને લક્ષ્મણ તથા મિથિલાનરેશની યશસ્વિની પુત્રી સીતા સાથે વનમાં જવા પડ્યું?

Verse 2

कथं दाशरथी वीरौ भ्रातरी रामलक्ष्मणौ । सम्प्रस्थितौ वने ब्रह्मन्‌ मैथिली च यशस्विनी

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે બ્રાહ્મણ! દશરથના વીર પુત્ર એવા બે ભાઈ રામ અને લક્ષ્મણ કેવી રીતે વનમાં પ્રસ્થાન કર્યા? અને યશસ્વિની મૈથિલી (સીતા) પણ કેમ અરણ્યમાં જવા પડી?

Verse 3

मार्कण्डेय उवाच जातपुत्रो दशरथ: प्रीतिमानभवन्नूप । क्रियारतिर्धर्मरत: सततं वृद्धसेविता

માર્કંડેયે કહ્યું— રાજન! પુત્રોના જન્મથી દશરથ અત્યંત પ્રસન્ન થયા. તેઓ સદા સત્કર્મમાં રત, ધર્મપરાયણ અને સતત વડીલોની સેવા-સન્માનમાં તત્પર રહેતા હતા.

Verse 4

क्रमेण चास्य ते पुत्रा व्यवर्धन्त महौजस: । वेदेषु सरहस्येषु धनुर्वेदेषु पारगा:

અને ક્રમે કરીને તેમના તે મહાબળવાન પુત્રો વધતા ગયા. તેઓ રહસ્ય સહિત વેદોમાં તથા ધનુર્વેદમાં પારંગત થયા.

Verse 5

चरितब्रह्मचर्यास्ते कृतदाराश्च पार्थिव । यदा तदा दशरथ: प्रीतिमानभवत्‌ सुखी

માર્કંડેય બોલ્યા—હે રાજન્! તેમણે નિયમપૂર્વક બ્રહ્મચર્યનું પાલન કર્યું અને યોગ્ય કાળે ગૃહસ્થાશ્રમ પણ સ્વીકાર્યો. ત્યારે યોગ્ય સમયે દશરથ આનંદથી ભરાઈ સુખી થયો।

Verse 6

ज्येष्ठो रामो5भवत्‌ तेषां रमयामास हि प्रजा: । मनोहरतया धीमान्‌ पितुर्दयनन्दन:

માર્કંડેય બોલ્યા—તે ચાર પુત્રોમાં શ્રીરામ જ્યેષ્ઠ અને બુદ્ધિમાન હતા. પોતાના મનોહર રૂપ અને સુશીલ સ્વભાવથી તેઓ સમગ્ર પ્રજાને આનંદિત કરતા; અને પિતાના હૃદયમાં પણ તેઓ પ્રિય અને હર્ષવર્ધક હતા।

Verse 7

ततः स राजा मतिमान्‌ मत्वा55त्मानं वयोडथधिकम्‌ | मन्त्रयामास सचिवेर्धर्मजैश्व पुरोहितैः

પછી તે બુદ્ધિમાન રાજા, પોતાને વયે આગળ વધેલો માનીને, ધર્મજ્ઞ મંત્રીઓ અને પુરોહિતો સાથે પરામર્શ કરવા લાગ્યો।

Verse 8

प्राप्तकालं च ते सर्वे मेनिरे मन्त्रिसत्तमा:

ત્યારે તે બધા શ્રેષ્ઠ મંત્રીઓએ રાજાના તે પ્રસ્તાવને સમયોચિત અને યોગ્ય માનીને મંજૂરી આપી।

Verse 9

लोहिताक्षं महाबाहुं मत्तमातड्रगामिनम्‌ । कम्बुग्रीवं महोरस्क॑ नीलकुज्चितमूर्थजम्‌

માર્કંડેય બોલ્યા—તેમની આંખોમાં થોડું લાલિમા હતું, તેઓ મહાબાહુ હતા અને મત્ત હાથી જેવી ગર્વભરી ડોલતી ચાલે ચાલતા. તેમની ગ્રીવા શંખ જેવી સુંદર, વક્ષસ્થળ વિશાળ, અને મસ્તક પર નિલા-કાળા વળાંકદાર વાળ શોભતા હતા।

Verse 10

दीप्यमान्‌ श्रिया वीरं शक्रादनवरं रणे । पारगं सर्वरधर्माणां बृहस्पतिसमं मतौ

માર્કંડેયે કહ્યું—તે શુભ શ્રીથી દીપતો વીર હતો; યુદ્ધમાં તેનો પરાક્રમ ઇન્દ્રથી ઓછો ન હતો. તે સર્વ ધર્મોના પાર પહોંચેલો—ધર્માચરણમાં પૂર્ણ નિષ્ણાત—અને મંત્રણા તથા બુદ્ધિમાં બૃહસ્પતિ સમાન માનવામાં આવતો હતો.

Verse 11

सर्वनुरक्तप्रकृतिं सर्वविद्याविशारदम्‌ । जितेन्द्रियममित्राणामपि दृष्टिमनोहरम्‌

માર્કંડેયે કહ્યું—તેનો સ્વભાવ એવો હતો કે સૌના હૃદયમાં તેના પ્રત્યે અનુરાગ જાગતો; તે સર્વ વિદ્યાઓમાં વિશારદ હતો. ઇન્દ્રિયજિત એવો તે એટલો મનોહર હતો કે શત્રુઓનાં પણ નેત્ર અને મન તેની તરફ ખેંચાઈ જતાં.

Verse 12

नियन्तारमसाधूनां गोप्तारं धर्मचारिणाम्‌ | धृतिमन्तमनाधृष्यं जेतारमपराजितम्‌

માર્કંડેયે કહ્યું—તે દુષ્ટોને નિયંત્રિત કરનાર અને ધર્માચારીજનનો રક્ષક હતો; ધૈર્યવાન, અપ્રધર્ષ્ય, વિજેતા—અપરાજિત.

Verse 13

पुत्र राजा दशरथ: कौसल्यानन्दवर्धनम्‌ | संदृश्य परमां प्रीतिमगच्छत्‌ कुरुनन्दन

માર્કંડેયે કહ્યું—હે કુરુનંદન! કૌશલ્યાનો આનંદ વધારનાર પોતાના પુત્ર રામને જોઈને રાજા દશરથ પરમ પ્રીતિને પામ્યા.

Verse 14

चिन्तयंश्र॒ महातेजा गुणान्‌ रामस्य वीर्यवान्‌ । अभ्यभाषत भद्ं ते प्रीयमाण: पुरोहितम्‌

માર્કંડેયે કહ્યું—મહાતેજસ્વી અને પરાક્રમી દશરથે રામના ગુણોનું ચિંતન કરતાં, હૃદયે પ્રસન્ન થઈ પુરોહિતને કહ્યું—“તમારું કલ્યાણ થાઓ.”

Verse 15

अद्य पुष्यो निशि ब्रह्मन्‌ पुण्यं योगमुपैष्यति । सम्भारा: सम्ध्रियन्तां मे रामश्नोपनिमन्त्रयताम्‌

હે બ્રાહ્મણ! આજે પુષ્ય નક્ષત્ર છે; રાત્રે તે પરમ પુણ્ય યોગને પ્રાપ્ત થશે. મારા માટે રાજ્યાભિષેકની સામગ્રી એકત્ર કરો અને રામને પણ વિધિવત આમંત્રણ આપો.

Verse 16

इति तद्‌ राजवचन प्रतिश्रुत्याथ मन्थरा । कैकेयीमभिगम्येदं काले वचनमब्रवीत्‌,राजाकी यह बात मन्थराने भी सुन ली। वह ठीक समयपर कैकेयीके पास जाकर यों बोली--

રાજાની વાત સાંભળી અને તેને સ્વીકારી મન્થરા યોગ્ય સમયે કૈકેયી પાસે ગઈ અને આ વચન બોલી.

Verse 17

अद्य कैकेयि दौर्भाग्यं राज्ञा ते ख्यापितं महत्‌ | आशीविष्त्त्वां संक्रुद्धश्वण्डो दशतु दुर्भगे

હે કૈકેયી! આજે રાજાએ તારા માટે મહા દુર્ભાગ્યની ઘોષણા કરી છે. હે દુર્ભાગિની! આ કરતાં તો ક્રોધથી ભરેલો કોઈ પ્રચંડ વિષધર સાપ તને દંશ કરતો તો સારું હતું.

Verse 18

सुभगा खलु कौसल्या यस्या:पुत्रोडभिषेक्ष्यते कुतो हि तव सौभाग्य यस्या: पुत्रो न राज्यभाक्‌

કૌસલ્યા ખરેખર સుభાગ્યવતી છે, જેના પુત્રનો રાજ્યાભિષેક થવાનો છે. તો પછી તારો સૌભાગ્ય ક્યાં, જેના પુત્રને રાજ્યનો ભાગ જ નથી?

Verse 19

“रानी कौसल्याका भाग्य अवश्य अच्छा है, जिनके पुत्रका राज्याभिषेक होगा। तुम्हारा ऐसा सौभाग्य कहाँ? जिसका पुत्र राज्यका अधिकारी ही नहीं है' ।।

મન્થરાની વાત સાંભળીને દેવી કૈકેયી સર્વ આભૂષણોથી શોભિત થઈ, ઉત્તમ રૂપ ધારણ કરીને, એકાંતમાં પતિ પાસે ગઈ. સ્મિત સાથે, પ્રેમ અને વિનય દર્શાવી, તેણે મધુર વાણીમાં કહ્યું.

Verse 20

विविक्ते पतिमासाद्य हसन्तीव शुचिस्मिता । प्रणयं व्यज्जयन्तीव मधुरं वाक्यमब्रवीत्‌

માર્કંડેયે કહ્યું—એકાંતમાં પતિને મળીને તે શુદ્ધ, કોમળ સ્મિત સાથે હસતી હોય તેમ, અને હસતાં હસતાં સ્નેહ પ્રગટ કરતી હોય તેમ, મધુર વાણી બોલી।

Verse 21

“सच्ची प्रतिज्ञा करनेवाले महाराज! आपने पहले जो “तेरा मनोरथ सफल करूँगा! ऐसा वर दिया था, उसे आज पूर्ण कीजिये और उस संकटसे मुक्त हो जाइये'

“સત્યપ્રતિજ્ઞ મહારાજ! તમે પહેલાં ‘તારો મનોરથ સફળ કરીશ’ એવો જે વર આપ્યો હતો, તેને આજે પૂર્ણ કરો અને આ સંકટમાંથી મુક્ત થાઓ।”

Verse 22

राजोवाच वरं ददानि ते हन्त तद्‌ गृहाण यदिच्छसि । अवध्यो वध्यतां कोडउ्द्य वध्य: कोउ्द्य विमुच्यताम्‌

રાજાએ કહ્યું—“આવો, હું તમને વર આપું છું; જે ઇચ્છો તે લો. આજે તમારા કહેવા મુજબ કોને દંડ આપું જે દંડનીય નથી, અને કોને મુક્ત કરું જે દંડનીય છે?”

Verse 23

सत्यप्रतिज्ञ यन्मे त्वं काममेक॑ निसृष्टवान्‌ । उपाकुरुष्व तद्‌ राजंस्तस्मान्मुच्यस्व संकटात्‌

માર્કંડેયે કહ્યું—“સત્યપ્રતિજ્ઞ રાજન! તમે મને મારી ઇચ્છાનો એક વર આપ્યો છે; તેને પૂર્ણ કરો અને આ સંકટમાંથી મુક્ત થાઓ. આજે કોને ધન આપું? અથવા કોને ફરી બોલાવું? બ્રાહ્મણ-સ્વત્વ સિવાય અહીં કે અન્યત્ર મારી પાસે જે કંઈ સંપત્તિ છે, તે તમારી વશમાં છે।”

Verse 24

पृथिव्यां राजराजोस्मि चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता । यस्तेडभिलषित: कामो ब्रूहि कल्याणि मा चिरम्‌

“આ પૃથ્વી પર હું રાજાઓનો રાજા અને ચાતુર્વર્ણ્યનો રક્ષક છું. હે કલ્યાણી! તને જે ઇચ્છિત કામ છે તે તરત કહો; વિલંબ ન કર।”

Verse 25

मैं इस समय इस भूमण्डलका राजराजेश्वर हूँ चारों वर्णोकी रक्षा करनेवाला हूँ। कल्याणि! तुम्हारा जो भी अभिलषित मनोरथ हो, उसे बताओ, देर न करो ।।

હું આ સમયે સમગ્ર ભૂમંડળનો રાજરાજેશ્વર છું અને ચારેય વર્ણોનો રક્ષક છું. કલ્યાણી! તારા હૃદયમાં જે પણ અભિલષિત ઇચ્છા હોય તે કહો; વિલંબ ન કર. રાજાની વાત સમજીને, તેમને સર્વ રીતે વચનબદ્ધ કરીને, અને પોતાની શક્તિ પણ યથાર્થ રીતે જાણી, કૈકેયીએ પછી તેમને કહ્યું.

Verse 26

आभिषेचनिकं यत्‌ ते रामार्थमुपकल्पितम्‌ । भरतस्तदवाप्रोतु वनं गच्छतु राघव:,“महाराज! आपने श्रीरामके लिये जो राज्याभिषेकका सामान तैयार कराया है, वह भरतको प्राप्त हो और राम वनमें चले जाये

મહારાજ! રામ માટે તમે જે રાજ્યાભિષેકની તૈયારી કરાવી છે, તે ભરતને પ્રાપ્ત થાઓ; અને રાઘવ (રામ) વનમાં જાય.

Verse 27

स तद्‌ राजा वच: श्रुत्वा विप्रियं दारुणोदयम्‌ । दुःखारतोीं भरतश्रेष्ठ न किंचिद्‌ व्याजहार ह

ભરતશ્રેષ્ઠ! કૈકેયીના તે અપ્રિય અને ભયંકર પરિણામવાળા વચન સાંભળીને રાજા (દશરથ) દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગયા; તેઓ કંઈ બોલી શક્યા નહીં.

Verse 28

|) |] ततस्तथोक्त पितरं रामो विज्ञाय वीर्यवान्‌ वन प्रतस्थे धर्मात्मा राजा सत्यो भवत्विति

પછી પરાક્રમી, ધર્માત્મા રામે પિતાના તે વચનને જાણીને—રાજા સત્યમાં સ્થિર રહે, એ હેતુથી—સ્વયં વનમાં પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 29

तमन्वगच्छल्लक्ष्मीवान्‌ धनुष्मॉल्लक्ष्मणस्तदा | सीता च भार्या भद्रं ते वैदेही जनकात्मजा

ત્યારે ધનુષધારી, શુભશોભાથી યુક્ત લક્ષ્મણે તેમનો અનુસરણ કર્યો; અને તેમની પત્ની વૈદેહી, જનકનંદિની સીતાએ પણ સાથ આપ્યો. રાજન! તમારું કલ્યાણ થાઓ.

Verse 30

ततो वन॑ गते रामे राजा दशरथस्तदा । समयुज्यत देहस्य कालपर्यायधर्मणा,श्रीरामचन्द्रजीके वनमें चले जानेपर (उनके वियोगमें) राजा दशरथने शरीर त्याग दिया

ત્યારે રામ વનમાં ગયા પછી રાજા દશરથે કાળના પરિવર્તનશીલ ધર્મથી અભિભૂત થઈ દેહત્યાગ કર્યો।

Verse 31

राम॑ तु गतमाज्ञाय राजानं च तथागतम्‌ | आनाय्य भरतं देवी कैकेयी वाक्यमब्रवीत्‌,श्रीरामचन्द्रजी वनमें चले गये तथा राजा परलोकवासी हो गये, यह देखकर कैकेयीने भरतको ननिहालसे बुलवाया और इस प्रकार कहा--

રામ વનમાં ગયા અને રાજા પણ પરલોકવાસી થયા એમ જાણીને દેવી કૈકેયીએ ભરતને નનિહાળથી બોલાવીને આ વચન કહ્યાં।

Verse 32

गतो दशरथ: स्वर्ग वनस्थौ रामलक्ष्मणौ । गृहाण राज्यं विपुलं क्षेमं निहतकण्टकम्‌

“દશરથ સ્વર્ગે ગયા છે; રામ-લક્ષ્મણ વનમાં રહે છે. હવે આ વિશાળ રાજ્ય ક્ષેમ અને નિષ્કંટક છે—તું તેને ગ્રહણ કર.”

Verse 33

तामुवाच स धर्मात्मा नृशंसं बत ते कृतम्‌ । पतिं हत्वा कुलं चेदमुत्साद्य धनलुब्धया

ત્યારે તે ધર્માત્માએ કહ્યું—“અરે! તું કેટલું નિર્દય કાર્ય કર્યું છે. ધનના લોભમાં પડીને પતિનો વધ કરાવ્યો અને આ કુળનો પણ નાશ કરી નાખ્યો.”

Verse 34

अयश: पातसयित्वा मे मूर्थ्नि त्वं कुलपांसने । सकामा भव मे मातरित्युक्त्वा प्रसुरोद ह

“કુળને કલંકિત કરનારિ! મારા મસ્તક પર અપયશનો કલંક મૂકીને હવે તું સંતોષ પામ, માતા.” એમ કહી ભરત ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડ્યો।

Verse 35

स चारित्रं विशोध्याथ सर्वप्रकृतिसंनिधौ । अन्वयाद्‌ भ्रातरं रामं विनिवर्तनलालस:

તેણે સર્વ પ્રજા અને મુખ્ય અધિકારીઓની સમક્ષ પોતાનું ચરિત્ર નિર્દોષ સાબિત કર્યું; પછી ભાઈ રામને વનમાંથી પરત લાવવાની તીવ્ર લાલસાથી રામે લીધેલા એ જ માર્ગનું અનુસરણ કર્યું.

Verse 36

कौसलयां च सुमित्रां च कैकेयीं च सुदु:ःखित: । अग्रे प्रस्थाप्य यानै: स शत्रुघ्नसहितो ययौ

અત્યંત દુઃખિત થઈ તેણે કૌસલ્યા, સુમિત્રા અને કૈકેયીને વાહનોમાં આગળ મોકલ્યાં; પછી શત્રુઘ્ન સાથે પોતે (પગપાળા) આગળ નીકળ્યો.

Verse 37

वसिष्ठवामदेवा भ्यां विप्रैश्षान्यी: सहस्रशः । पौरजानपदै: सार्थ रामानयनकाड्क्षया

રામને પરત લાવવાની ઇચ્છાથી તે વસિષ્ઠ અને વામદેવ સાથે અન્ય હજારો બ્રાહ્મણો તથા નગર અને જનપદના લોકોને પણ સાથે લઈને નીકળ્યો.

Verse 38

ददर्श चित्रकूटस्थं स रामं सहलक्ष्मणम्‌ | तापसानामलंकारं धारयन्तं धनुर्धरम्‌,चित्रकूट पहुँचकर भरतने लक्ष्मणसहित श्रीरामको धनुष हाथमें लिये तपस्वीजनोंकी वेष-भूषा धारण किये देखा

ચિત્રકૂટ પહોંચીને તેણે લક્ષ્મણ સહિત રામને જોયા—ધનુષ ધારણ કરનાર ધનુર્ધર, તપસ્વીઓના ચિહ્નો અને સરળ વેશભૂષા ધારણ કરેલા.

Verse 39

(श्रीरम उवाच गच्छ तात प्रजा रक्ष्या: सत्य॑ रक्षाम्यहं पितु: ।) विसर्जित: स रामेण पितुर्वचनकारिणा । नन्दिग्रामे5करोद्‌ू राज्यं पुरस्कृत्यास्य पादुके

શ્રી રામે કહ્યું—“તાત, પાછા જાઓ; પ્રજાની રક્ષા તમારે કરવી છે, અને હું પિતાના સત્યની—તેમના પ્રતિજ્ઞાવચનની—રક્ષા કરું છું.” પિતૃવચન પાલન કરનાર રામે તેને વિદાય આપ્યો. ત્યારબાદ ભરતે રામની પાદુકાઓને આગળ રાખીને નંદિગ્રામમાં નિવાસ કર્યો અને ત્યાંથી જ રાજ્યનું સંચાલન કરવા લાગ્યો.

Verse 40

रामस्तु पुनराशड्क्य पौरजानपदागमम्‌ | प्रविवेश महारण्यं शरभड्डश्रमं प्रति,श्रीरामचन्द्रजीने वहाँ नगर और जनपदके लोगोंके बराबर आने-जानेकी आशंकासे शरभंग मुनिके आश्रमके पास विशाल वनमें प्रवेश किया

નગર અને જનપદના લોકો પોતાના પગલે આવતાં-જતાં રહેશે એવી ફરી આશંકા કરીને રામ શરભંગ મુનિના આશ્રમ તરફ જતા મહાવનમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 41

सत्कृत्य शरभज्ुं स दण्डकारण्यमाश्रित: । नदीं गोदावरीं रम्यामाश्रित्य न्यवसत्‌ तदा,वहाँ शरभंग मुनिका सत्कार करके वे दण्डकारण्यमें चले गये और वहाँ सुरम्य गोदावरी नदीके तटका आश्रय लेकर रहने लगे

શરભંગ મુનિનું યથોચિત સન્માન કરીને તે દંડકારણ્યમાં ગયો; અને ત્યાં રમ્ય ગોદાવરી નદીના કાંઠાનો આશ્રય લઈને નિવાસ કરવા લાગ્યો।

Verse 42

वसतस्तस्य रामस्य तत: शूर्पणखाकृतम्‌ । खरेणासीन्महद्‌ वैरं जनस्थाननिवासिना

ત્યાં વસતા રામ દ્વારા શૂર્પણખા સાથે જે થયું (તેની નાક, કાન અને હોઠ કાપવામાં આવ્યા) તેના કારણે જનસ્થાન-નિવાસી ખર નામના રાક્ષસ સાથે તેમનું મહાવૈર ઊભું થયું।

Verse 43

रक्षार्थ तापसानां तु राघवो धर्मवत्सल: । चतुर्दश सहस्राणि जघान भुवि रक्षसाम्‌

તપસ્વી મુનિઓની રક્ષા માટે ધર્મપ્રિય રાઘવે પૃથ્વી પર ચૌદ હજાર રાક્ષસોનો વધ કર્યો।

Verse 44

दूषणं च खरं चैव निहत्य सुमहाबलौ । चक्रे क्षेमं पुनर्थीमान्‌ धर्मारण्यं स राघव:

અતિ મહાબલી દૂષણ અને ખરનો વધ કરીને ધીમાન રાઘવે તે વનને ફરી ક્ષેમકારી બનાવ્યું અને તેને ‘ધર્મારણ્ય’ રૂપે પુનઃ સ્થાપિત કર્યું।

Verse 45

ः है पर 524 / ४. हतेषु तेषु रक्ष:सु ततः शूर्पणखा पुनः । ययौ निकृत्तनासोष्ठी लड़कां भ्रातुर्निविशनम्‌

તે રાક્ષસો માર્યા ગયા પછી, નાક અને હોઠ કપાયેલા શૂર્પણખા ફરી લંકામાં પોતાના ભાઈ રાવણના નિવાસે ગઈ.

Verse 46

ततो रावणमभ्येत्य राक्षसी दुःखमूर्च्छिता । पपात पादयोर्भ्रातु: संशुष्करुधिरानना,रावणके पास पहुँचकर वह राक्षसी दु:खसे मूर्च्छित हो भाईके चरणोंमें गिर पड़ी। उसके मुखपर रक्त बहकर सूख गया था

પછી રાવણ પાસે જઈ, દુઃખથી મૂર્છિત થયેલી તે રાક્ષસી પોતાના ભાઈના ચરણોમાં પડી ગઈ; તેના મુખ પર વહેલું લોહી સૂકાઈ ગયું હતું.

Verse 47

तां तथा विकृतां दृष्टवा रावण: क्रोधमूर्च्छित: । उत्पपातासनात क्रुद्धो दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन्‌

બહેનને આ રીતે વિકૃત જોઈ રાવણ ક્રોધથી મૂર્છિત થયો; દાંત કચકચાવતો રોષે ભરાઈ આસન પરથી ઉછળી ઊભો થયો.

Verse 48

स्वानमात्यान्‌ विसृज्याथ विविक्ते तामुवाच स: । केनास्येवं कृता भद्रे मामचिन्त्यावमन्य च

પોતાના મંત્રીઓને વિદાય આપી તેણે એકાંતમાં તેને કહ્યું—“ભદ્રે! મારી પરવા ન કરીને, મને સર્વથા અવગણીને, તારી આવી દુર્દશા કોણે કરી?”

Verse 49

कः शूलं तीक्षणमासाद्य सर्वगान्रैर्निषेवते । कः: शिरस्यग्निमाधाय विश्वस्त: स्वपते सुखम्‌

કોણ તીક્ષ્ણ શૂલ પાસે જઈ તેને પોતાના સર્વ અંગોમાં ભોંકાવા ઇચ્છે? કોણ મૂર્ખ પોતાના માથા પર આગ મૂકી નિર્ભય થઈ સુખથી સૂઈ રહે?

Verse 50

आशीविषं घोरतरं पादेन स्पृशतीह कः । सिंहं केसरिणं कश्च दंष्टायां स्पृश्य तिष्तति,“कौन अत्यन्त भयंकर विषधर सर्पको पैरसे कुचल रहा है? तथा कौन केसरी सिंहकी दाढ़ोंमें हाथ डालकर निश्चिन्त खड़ा है?”

અહીં કોણ અત્યંત ભયંકર વિષધર સર્પને પગથી દબાવવાનો સાહસ કરશે? અને કોણ કેશરી સિંહના જડબામાં હાથ મૂકીને નિર્ભય ઊભો રહી શકશે?

Verse 51

इत्येवं ब्रुवतस्तस्य स््रोतो भ्यस्तेजसो<र्चिष: । निश्चैरुर्दहातो रात्रौ वृक्षस्येव स्वरन्ध्रत:

આ રીતે બોલતાં બોલતાં તેના કાન-નાક-આંખ વગેરે રંધ્રોમાંથી તેજની ચિંગારીઓ નીકળવા લાગી; જેમ રાત્રે બળતા વૃક્ષના છિદ્રોમાંથી જ્વાળાઓ નીકળે તેમ.

Verse 52

तस्य तत्‌ सर्वमाचख्यौ भगिनी रामविक्रमम्‌ । खरदूषणसंयुक्तं राक्षसानां पराभवम्‌,तब रावणकी बहिन शूर्पणखाने श्रीरामके उस पराक्रम और खर-दूषणसहित समस्त राक्षसोंके संहारका (सारा) वृत्तान्त कह सुनाया

ત્યારે તેની બહેન શૂર્પણખાએ રાવણને શ્રીરામના તે પરાક્રમનું—ખર-દૂષણ સહિત સર્વ રાક્ષસોના પરાભવનું—સમગ્ર વર્ણન કહી સંભળાવ્યું.

Verse 53

स निश्चित्य ततः कृत्यं स्वसारमुपसान्त्व्य च | ऊर्ध्वमाचक्रमे राजा विधाय नगरे विधिम्‌

આ સાંભળી રાજા રાવણે કર્તવ્ય નક્કી કર્યું; અને બહેનને સાંત્વના આપી, નગરમાં નિયમ-વ્યવસ્થા તથા રક્ષણની ગોઠવણ કરી, તે આકાશમાર્ગે ઉપર નીકળી પડ્યો.

Verse 54

त्रिकू्टं समतिक्रम्य कालपर्वतमेव च । ददर्श मकरावासं गम्भीरोदं महोदधिम्‌,त्रिकूट और कालपर्वतको लाँधकर उसने मगरोंके निवासस्थान गहरे महासागरको देखा

ત્રિકૂટ અને કાલપર્વતને વટાવી તેણે મકરોના નિવાસસ્થાન એવા, ગહન જળવાળા મહાસાગરને જોયો.

Verse 55

तमतीत्याथ गोकर्णमभ्यगच्छद्‌ दशानन: । दयितं स्थानमव्यग्रं शूलपाणेमहात्मन:,उसे ऊपर-ही-ऊपर लाँधकर दशमुख रावण गोकर्णतीर्थमें गया, जो परमात्मा शूलपाणि शिवका प्रिय एवं अविचल स्थान है

તે પ્રદેશને વટાવી દશાનન રાવણ ગોકર્ણતીર્થ પાસે પહોંચ્યો. તે મહાત્મા શૂલપાણિ શિવનું પ્રિય, પવિત્ર અને અચલ ધામ છે.

Verse 56

तत्राभ्यगच्छन्मारीचं पूर्वामात्यं दशानन: । पुरा रामभयादेव तापस्यं समुपाश्रितम्‌,वहाँ रावण अपने भूतपूर्व मन्त्री मारीचसे मिला, जो श्रीरामचन्द्रजीके भयसे ही पहलेसे उस स्थानमें आकर तपस्या करता था

ત્યાં દશાનન રાવણ પોતાના ભૂતપૂર્વ મંત્રી મારીચને મળવા ગયો; જે પહેલાં શ્રીરામના ભયથી જ તપસ્યાનો આશ્રય લઈને ત્યાં રહેતો હતો.

Verse 276

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत वनपर्वके अन्तर्गत रामोपाख्यानपर्वमें वानर आदिकी उत्पत्तिये सम्बन्धित दो सौ छिद्वत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત રામોપાખ્યાનપર્વમાં વાનર આદિના ઉત્પત્તિ-વિષયક બે સો છોત્તેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

Verse 277

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि रामवनाभिगमने सप्तसप्तत्यधिकद्धिशततमो<ध्याय:

ઇતિ શ્રીમહાભારતના વનપર્વમાં રામોપાખ્યાનપર્વમાં રામવનાભિગમન વિષયક બે સો સત્તોત્તેરમો અધ્યાય.

Verse 713

अभिषेकाय रामस्य यौवराज्येन भारत । युधिष्ठिर! राजा दशरथ बड़े बुद्धिमान्‌ थे। उन्होंने यह सोचकर कि अब मेरी अवस्था बहुत अधिक हो गयी; अतः श्रीरामको युवराजपदपर अभिषिक्त कर देना चाहिये; इस विषयमें अपने मन्त्री और धर्मज्ञ पुरोहितोंसे सलाह ली

માર્કંડેય બોલ્યા— હે ભારત! રામના યુવરાજ્યાભિષેક વિષે સાંભળો. હે યુધિષ્ઠિર! રાજા દશરથ મહાબુદ્ધિમાન હતા. તેમણે વિચાર્યું— ‘હવે મારી વય બહુ વધી ગઈ છે; તેથી શ્રીરામને યુવરાજપદે અભિષિક્ત કરવો જોઈએ.’ આ વિષયમાં તેમણે પોતાના મંત્રીઓ અને ધર્મજ્ઞ પુરોહિતો સાથે પરામર્શ કર્યો.