Adhyaya 260
Daśagrīva-boonāvaraṇa, Viṣṇv-avatāra-niyoga, Vānara-sahāya-janana, Mantharā-nirmāṇa
Upa-parva: Mārkaṇḍeya-samvāda / Rāvaṇa-avadha-upāya (Vānara-sṛṣṭi-kathā)
This chapter presents a compact chain of reported speech. Mārkaṇḍeya narrates how accomplished brahmarṣis and devarājarṣis, led by Agni, approach Brahmā seeking refuge from the disruptive power of Daśagrīva (Rāvaṇa), who is described as protected by a prior boon. Agni articulates the crisis: widespread affliction of beings and the absence of any alternative protector. Brahmā responds with a constraint-based assessment—Daśagrīva is not readily conquerable in direct battle by devas or asuras—and then identifies the appointed corrective mechanism: Viṣṇu, the foremost among combatants, has descended by Brahmā’s commission to execute the necessary work. Brahmā further instructs the assembled deities to incarnate on earth and to generate heroic sons among vānaras and ṛkṣas, endowed with strength and transformative capacities, thereby establishing a support network for Viṣṇu’s mission. The narrative then specifies particular implementations: groups of devas, gandharvas, and dānavas descend in apportioned fashion; the gandharvī Dundubhī is directed for the success of the divine objective and becomes Mantharā, a hunchbacked figure in the human world. The chapter concludes by describing the extraordinary physical and martial capacities of these offspring and notes that the divine agent subsequently instructs Mantharā in role-specific tasks, which she undertakes with purposeful movement aimed at intensifying enmity.
Chapter Arc: वनवास की कठोरता में फल-मूलाहार करते हुए भी पाण्डवों की तेजस्विता बनी रहती है, पर युधिष्ठिर का मन भीतर-भीतर जलता है—भाइयों के दुःख का कारण वह अपने ही कर्म-दोष को मानते हैं। → राजर्षि युधिष्ठिर बार-बार उसी चिंता में डूबते हैं: ‘सुख के योग्य होकर भी ये महापुरुष कष्ट क्यों भोग रहे हैं?’ इसी मानसिक भार के बीच महर्षि व्यास का आगमन होता है—उनकी वाणी युधिष्ठिर की आत्मग्लानि को धर्म-चिन्तन में रूपान्तरित करने लगती है। → व्यास दान के विषय में कठोर सत्य उद्घाटित करते हैं—पृथ्वी पर दान से बढ़कर दुष्कर कुछ नहीं, क्योंकि अर्थ की तृष्णा महान है और धन दुःख से मिलता है; फिर भी समय पर आए अतिथि को प्रसन्नचित्त, मत्सर-रहित होकर यथाशक्ति देना ही धर्म है। → व्यास युधिष्ठिर को तप और काल-स्वीकार का मार्ग दिखाते हैं: सुख-दुःख पर्याय से आते हैं; विवेकी पुरुष को प्राप्त सुख का त्यागपूर्वक उपभोग और स्वतः आए दुःख का धैर्यपूर्वक वहन करना चाहिए—कृषक की भाँति काल की प्रतीक्षा और साधना में स्थिर रहना ही विजय है। → व्यास की शिक्षा के बाद भी प्रश्न शेष रहता है—क्या युधिष्ठिर इस उपदेश को केवल सुनेंगे, या दान-तप-धैर्य को अपने राजधर्म की अग्नि बनाकर आगामी परीक्षाओं में उतारेंगे?
Shlokas
Verse 1
््स् “+(>9) #::.# #55-7 (व्रीहिद्रोणिकपर्व) एकोनषष्ट्यधिकद्वधिशततमो< ध्याय: युधिष्ठिरकी चिन्ता, व्यासजीका पाण्डवोंके पास आगमन और दानकी महत्ताका प्रतिपादन वैशम्पायन उवाच वने निवसतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम् | वर्षण्येकादशातीयु: कृच्छेण भरतर्षभ,वैशम्पायनजी कहते हैं--भरतश्रेष्ठ जनमेजय! इस प्रकार वनमें रहते हुए उन महात्मा पाण्डवोंके ग्यारह वर्ष बड़े कष्टसे बीते
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ જનમેજય! વનમાં નિવાસ કરતાં તે મહાત્મા પાંડવોના અગિયાર વર્ષો ભારે કષ્ટથી વીતી ગયા.
Verse 2
फलमूलाशनास्ते हि सुखारहँ दुःखमुत्तमम् प्राप्तकालमनुध्यान्त: सेहिरे वरपूरुषा:,वे फल-मूल खाकर रहते थे। सुख भोगनेके योग्य होकर भी महान् कष्ट भोगते थे और यह सोचकर कि यह हमारे कष्टका समय है, इसे धैर्यपूर्वक सहन करना चाहिये, चुपचाप सब दु:ख झेलते थे। उनमें ऐसा विवेक इसलिये था कि वे सब-के-सब श्रेष्ठ पुरुष थे
તેઓ ફળ-મૂળ ખાઈને જીવતા. સુખ ભોગવવા યોગ્ય હોવા છતાં મહાન કષ્ટ સહન કરતા; અને ‘આ દુઃખનો આપણો નિર્ધારિત સમય છે’ એમ વિચારી, ધૈર્યપૂર્વક મૌન રહી સર્વ પીડા સહન કરતા—કારણ કે તેઓ સૌ શ્રેષ્ઠ પુરુષો હતા.
Verse 3
युधिष्ठिरस्तु राजर्षिरात्मकर्मापराधजम् | चिन्तयन् स महाबाहुर्भातृणां दुःखमुत्तमम्,महाबाहु राजर्षि युधिष्ठिर सदा यही सोचते रहते थे कि “मेरे भाइयोंपर जो यह महान् दुःख आ पड़ा है, मेरी ही करनीका फल है। मेरे ही अपराधसे इन्हें कष्ट भोगना पड़ रहा है!
રાજર્ષિ મહાબાહુ યુધિષ્ઠિર સદા એમ જ વિચારતા—‘મારા ભાઈઓ પર પડેલું આ મહાદુઃખ મારા જ કર્મદોષથી ઉપજ્યું છે; મારા જ અપરાધના કારણે તેમને કષ્ટ ભોગવવું પડે છે.’
Verse 4
न सुष्वाप सुखं राजा हृदि शल्यैरिवार्पिति: । दौरात्म्यमनुपश्यंस्तत् काले द्यूतोद््भवस्य हि,इसी चिन्तामें पड़े-पड़े राजा युधिष्ठिर रातमें सुखकी नींद नहीं सो पाते थे। ये बातें उनके हृदयमें चुभे हुए काँटोंके समान दुःख दिया करती थीं। जूआ खेलनेके कारणभूत शकुनि आदिकी दुष्टतापर दृष्टिपात करके तथा सूतपुत्र कर्णकी कठोर बातोंको स्मरण करके पाण्डुनन्दन युधिष्ठिर दीनभावसे लंबी साँसें लेते रहते और महान् क्रोधरूपी विषको अपने हृदयमें धारण करते थे
રાજા સુખથી ઊંઘી શકતા ન હતા; જાણે હૃદયમાં શૂળો ઘૂસી ગયા હોય. કારણ કે તે સમયે જુગારથી ઉપજેલી દુરાશા અને ક્રૂર અભિપ્રાય પર નજર પડતાં જ તેમનું મન વ્યાકુળ અને અશાંત થઈ જતું.
Verse 5
संस्मरन् परुषा वाच: सूतपुत्रस्य पाण्डव: । निःश्वासपरमो दीनो बिभ्रत् कोपविषं महत्,इसी चिन्तामें पड़े-पड़े राजा युधिष्ठिर रातमें सुखकी नींद नहीं सो पाते थे। ये बातें उनके हृदयमें चुभे हुए काँटोंके समान दुःख दिया करती थीं। जूआ खेलनेके कारणभूत शकुनि आदिकी दुष्टतापर दृष्टिपात करके तथा सूतपुत्र कर्णकी कठोर बातोंको स्मरण करके पाण्डुनन्दन युधिष्ठिर दीनभावसे लंबी साँसें लेते रहते और महान् क्रोधरूपी विषको अपने हृदयमें धारण करते थे
સૂતપુત્ર કર્ણના કઠોર વચનો સ્મરીને પાંડવ યુધિષ્ઠિર દીન થઈ જતા, વારંવાર દીર્ઘ નિશ્વાસ લેતા અને અંતરમાં ક્રોધરૂપ મહાવિષ ધારણ કરતા.
Verse 6
अर्जुनों यमजौ चोभौ द्रौपदी च यशस्विनी । स च भीमो महातेजा: सर्वेषामुत्तमो बली
અર્જુન, બંને યમજ, યશસ્વિની દ્રૌપદી અને મહાતેજસ્વી ભીમ—એ સૌમાં બળમાં સર્વોત્તમ હતા.
Verse 7
अवशिष्टमल्पकाल मन्वाना: पुरुषर्षभा:
વૈશંપાયન બોલ્યા—થોડો જ સમય બાકી છે એમ માનીને તે પુરુષશ્રેષ્ઠ, વૃષભસમાન વીરો, તે ક્ષણની તાત્કાલિકતા સ્મરીને તે મુજબ પોતાનો નિશ્ચય સ્થિર કરવા લાગ્યા।
Verse 8
कस्यचित् त्वथ कालस्य व्यास: सत्यवतीसुत:
વૈશંપાયન બોલ્યા—થોડો સમય પસાર થયા પછી સત્યવતીપુત્ર વ્યાસ ત્યાં આવી પહોંચ્યા।
Verse 9
आजगाम महायोगी पाण्डवानवलोकक: । तमागतमभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर:
મહાયોગી પાંડવોને જોવા ત્યાં આવ્યા. તેમને આવતા જોઈ કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે આદરપૂર્વક તેમની તરફ નજર કરી।
Verse 10
प्रत्युद्गम्य महात्मान प्रत्यगृह्नाद् यथाविधि । तदनन्तर किसी समय महायोगी सत्यवतीनन्दन व्यास पाण्डवोंको देखनेके लिये वहाँ आये। उन महात्माको आया देख कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर उनकी अगवानीके लिये कुछ दूर आगे बढ़ गये और विधिपूर्वक स्वागत-सत्कारके साथ उन्हें अपने साथ लिवा लाये ।। ८-९ >॥ तमासीनमुपासीन: शुश्रूषुर्नियतेन्द्रिय:
મહાત્માને આવકારવા આગળ જઈ યુધિષ્ઠિરે વિધિપૂર્વક તેમનું સન્માન કર્યું. તેઓ આસનસ્થ થયા પછી યુધિષ્ઠિર પણ નજીક બેઠા—ઇન્દ્રિયો સંયમમાં રાખી, સેવા અને શ્રવણ માટે તત્પર।
Verse 11
तानवेक्ष्य कृशान् पौत्रान् वने वन््येन जीवत:
વનમાં વન્ય આહાર પર જીવતા પોતાના પૌત્રોને કૃશ થયેલા જોઈ (વ્યાસનું હૃદય કરુણાથી દ્રવ્યું)।
Verse 12
युधिष्ठटिर महाबाहो शृणु धर्मभूतां वर,“धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ महाबाहु युधिष्ठिर! मेरी बात सुनो, संसारमें जिन्होंने तपस्या नहीं की है, वे महान् सुखकी उपलब्धि नहीं कर पाते हैं। मनुष्य बारी-बारीसे सुख और दुःख दोनोंका सेवन करता है
વૈશંપાયન બોલ્યા— મહાબાહુ, ધર્માત્માઓમાં શ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિર! મારી વાત સાંભળો. જગતમાં જેમણે તપસ્યા અને સંયમ કર્યો નથી, તેઓ મહાસુખ પ્રાપ્ત કરી શકતા નથી. મનુષ્ય કાળક્રમ પ્રમાણે સુખ અને દુઃખ—બંનેને વારેવારે અનુભવે છે.
Verse 13
नातप्ततपसो लोके प्राप्रुवन्ति महासुखम् | सुखदु:खे हि पुरुष: पर्यायेणोपसेवते,“धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ महाबाहु युधिष्ठिर! मेरी बात सुनो, संसारमें जिन्होंने तपस्या नहीं की है, वे महान् सुखकी उपलब्धि नहीं कर पाते हैं। मनुष्य बारी-बारीसे सुख और दुःख दोनोंका सेवन करता है
જેઓએ તપસ્યા કરી નથી, તેઓ આ લોકમાં મહાસુખ પામતા નથી. મનુષ્ય સુખ અને દુઃખ—બંનેને વારેવારે અનુભવે છે.
Verse 14
& ॥ | [5 है £ | 80५, 204८ ॥/.%% (जज 00॥7₹ 7 ॥:20॥067//॥ 4 , है. ब् हि: 006५2 | ४: ३< न हानन्तं सुखं कक्षित् प्राप्नोति पुरुषर्षभ । प्रज्ञावांस्त्वेव पुरुष: संयुक्त: परया घधिया
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! કોઈ પણ અનંત, અવિચ્છિન્ન સુખ પ્રાપ્ત કરતો નથી. પરંતુ પરમ વિવેકથી યુક્ત પ્રજ્ઞાવાન પુરુષ જ બદલાતા ભાગ્યમાં પણ સંયત અને સ્થિર રહે છે.
Verse 15
सुखमापतितं सेवेद् दुः:खमापतितं वहेत्
સુખ આપમેળે આવે તો તેને સ્વીકારી ભોગવો; અને દુઃખ અનાયાસ આવે તો તેને ધૈર્યથી સહન કરો.
Verse 16
तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत्
તપસ્યા કરતાં ઊંચું કંઈ નથી; તપસ્યા દ્વારા જ મનુષ્ય મહાન ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 17
सत्यमार्जवमक्रोध: संविभागो दम: शम:,“महाराज! सत्य, सरलता, क्रोधका अभाव, देवता और अतिथियोंको देकर अन्न आदि ग्रहण करना, इन्द्रियसंयम, मनोनिग्रह, दूसरोंके दोष न देखना, हिंसा न करना, बाहर- भीतरकी पवित्रता रखना तथा सम्पूर्ण इन्द्रियोंको काबूमें रखना--ये पुण्यात्मा पुरुषोंके सद्गुण सबको पवित्र करनेवाले हैं
વૈશંપાયન બોલ્યા—મહારાજ! સત્ય, સરળતા, ક્રોધનો અભાવ, દેવતાઓ અને અતિથિઓને અર્પણ કરીને પછી અન્નાદિ વહેંચીને ગ્રહણ કરવું, ઇન્દ્રિયસંયમ અને મનની શાંતિ—આ પુણ્યાત્મ પુરુષોના પાવન સદ્ગુણો છે; જે વ્યક્તિને અને સમાજને પણ શુદ્ધ કરે છે.
Verse 18
अनसूयाविहिंसा च शौचमिन्द्रियसंयम: । पावनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम्,“महाराज! सत्य, सरलता, क्रोधका अभाव, देवता और अतिथियोंको देकर अन्न आदि ग्रहण करना, इन्द्रियसंयम, मनोनिग्रह, दूसरोंके दोष न देखना, हिंसा न करना, बाहर- भीतरकी पवित्रता रखना तथा सम्पूर्ण इन्द्रियोंको काबूमें रखना--ये पुण्यात्मा पुरुषोंके सद्गुण सबको पवित्र करनेवाले हैं
વૈશંપાયન બોલ્યા—મહારાજ! અનસૂયા (બીજાના ગુણોમાં દોષ ન શોધવો), અહિંસા, શૌચ (બાહ્ય-આંતરિક શુદ્ધિ) અને ઇન્દ્રિયસંયમ—આ પુણ્યકર્મમાં તત્પર પુરુષોના પાવન ગુણો છે.
Verse 19
अधर्मरुचयो मूढास्तिर्यग्गतिपरायणा: । कृच्छाां योनिमनुप्राप्ता न सुखं विन्दते जना:,“जो लोग अधर्ममें रुचि रखनेवाले हैं, वे मूढ़ मानव पशु-पक्षी आदि तिर्यग्-योनियोंमें जन्म ग्रहण करते हैं। उन कष्टदायक योनियोंमें पड़कर वे कभी सुख नहीं पाते हैं
વૈશંપાયન બોલ્યા—અધર્મમાં રુચિ ધરાવતા મૂઢ લોકો તિર્યગ્ગતિને જ વરે છે; પશુ-પક્ષી વગેરે નીચ યોનિઓમાં જન્મ લે છે. તે કષ્ટદાયક યોનિઓમાં પડી તેઓ સુખ પામતા નથી.
Verse 20
इह यत् क्रियते कर्म तत् परत्रोपयुज्यते । तस्माच्छरीरं युञज्जीत तपसा नियमेन च,“इस लोकमें जो कर्म किया जाता है, उसका फल परलोकमें भोगना पड़ता है। इसलिये अपने शरीरको तप और नियमोंके पालनमें लगावे
વૈશંપાયન બોલ્યા—આ લોકમાં જે કર્મ કરવામાં આવે છે, તે જ પરલોકમાં ફળદાયક બને છે. તેથી તપ અને નિયમોના પાલનમાં શરીરને જોડવું જોઈએ.
Verse 21
यथाशक्ति प्रयच्छेत सम्पूज्याभिप्रणम्य च । काले प्राप्ते च हृष्टात्मा राजन् विगतमत्सर:,“राजन! समयपर यदि कोई अतिथि आ जाय तो क्रोधरहित और प्रसन्नचित्त होकर अपनी शक्तिके अनुसार उसे दान दे; और विधिवत् पूजन करके उसे प्रणाम करे
વૈશંપાયન બોલ્યા—રાજન! યોગ્ય સમયે અતિથિ આવે ત્યારે, મત્સર અને ક્રોધથી રહિત, પ્રસન્નચિત્ત થઈ, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન આપ; વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને નમન કર.
Verse 22
सत्यवादी लभेतायुरनायासमथार्जवम् | अक्रोधनो5नसूयश्न निर्वतिं लभते पराम्,'सत्यवादी मनुष्य दीर्घ आयु, क्लेशशून्यता (सुख) तथा सरलता प्राप्त करता है। जो क्रोध नहीं करता और दूसरोंके दोष नहीं देखता है, उसे परमानन्दपदकी प्राप्ति होती है
વૈશંપાયન બોલ્યા— જે સત્ય બોલે છે તે દીર્ઘ આયુષ્ય, પરિશ્રમવિહિન સુખ અને સરળતા પ્રાપ્ત કરે છે. જે ક્રોધરહિત છે અને બીજાના દોષ નથી જોતો, તે પરમ શાંતિ અને સંતોષને પામે છે.
Verse 23
दान्त: शमपर: शश्वत् परिक्लेशं न विन्दति । न च तप्यति दान्तात्मा दृष्टवा परगतां श्रियम्,“जो सदा अपनी इन्द्रियोंकों संयममें रखकर मनका निग्रह करता है, उसे कभी क्लेशका सामना नहीं करना पड़ता। जिसने अपने मनको वशमें कर लिया है, वह दूसरोंकी सम्पत्तिको देखकर संतप्त नहीं होता है”
વૈશંપાયન બોલ્યા— જે ઇન્દ્રિયદમન કરનાર અને સદા અંતઃશાંતિમાં સ્થિત છે, તે સતત ક્લેશમાં પડતો નથી. જેણે મનને વશ કર્યું છે, તે બીજાની સમૃદ્ધિ જોઈ ઈર્ષ્યાથી બળતો નથી.
Verse 24
संविभक्ता च दाता च भोगवान् सुखवान् नर: । भवत्यहिंसकश्चैव परमारोग्यमश्चुते,“जो देवताओं और अतिथियोंको उनका भाग समर्पित करता है वह भोगसामग्रीसे सम्पन्न होता है। दान करनेवाला मनुष्य सुखी होता है। जो किसी भी प्राणीकी हिंसा नहीं करता उसे उत्तम आरोग्यकी प्राप्ति होती है
વૈશંપાયન બોલ્યા— જે યોગ્ય રીતે ભાગ વહેંચી—વિશેષ કરીને દેવતાઓ અને અતિથિઓને—અર્પણ કરે છે, તે ભોગસાધનોમાં સમૃદ્ધ બને છે. દાન કરનાર મનુષ્ય સુખી રહે છે. અને જે સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે અહિંસક છે, તે પરમ આરોગ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 25
मान्यमानयिता जन्म कुले महति विन्दति । व्यसनैर्न तु संयोगं प्राप्रोति विजितेन्द्रिय:,(विन्दते सुखमत्यन्तमिह लोके परत्र च ।) “जो माननीय पुरुषोंका सम्मान करता है वह महान् कुलमें जन्म पाता है। जितेन्द्रिय पुरुष कभी दुर्व्यसनोंमें नहीं फँसता है। उसे इस लोक और परलोकमें भी अत्यन्त सुखकी प्राप्ति होती है
વૈશંપાયન બોલ્યા— જે માનનીયોને માન આપે છે, તે મહાન કુળમાં જન્મ પામે છે. જીતેન્દ્રિય પુરુષ વ્યસનો અને આપત્તિઓના સંગમાં પડતો નથી; તે આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ પરમ સુખ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 26
शुभानुशयबुद्धिह्हि संयुक्त: कालधर्मणा । प्रादुर्भवति तद्योगात् कल्याणमतिरेव स:,“जिसकी बुद्धि शुभमें ही आसक्त होती है, वह मनुष्य मृत्युको प्राप्त होनेपर उस शुभके संयोगसे कल्याणबुद्धि होकर ही उत्पन्न होता है”
વૈશંપાયન બોલ્યા— જેની બુદ્ધિ શુભ સંસ્કારોમાં જ સ્થિર રહે છે, તે કાળધર્મના સંયોગે—અર્થાત્ મૃત્યુ સમયે—એ જ શુભ વૃત્તિના બળે કલ્યાણમતિ બની ફરી પ્રાદુર્ભવ થાય છે.
Verse 27
युधिछिर उवाच भगवन् दानधर्माणां तपसो वा महामुने । किंस्विद् बहुगुणं प्रेत्य कि वा दुष्करमुच्यते,युधिष्ठिरने पूछा--भगवन्! महामुने! दानधर्म एवं तपस्या--इनमेंसे किसका फल परलोकमें अधिक माना गया है? और इन दोनोंमें कौन दुष्कर बताया जाता है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— ભગવન્, મહામુને! દાનધર્મ અને તપસ્યા—આ બેમાંથી પરલોકમાં કયું વધુ ફળદાયી માનવામાં આવે છે? અને આ બંનેમાં કયું વધુ દુષ્કર કહેવાય છે?
Verse 28
व्यास उवाच दानान्न दुष्करं तात पृथिव्यामस्ति किंचन | अर्थ च महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते,व्यासजीने कहा--तात! दानसे बढ़कर दुष्कर कार्य इस पृथ्वीपर दूसरा कोई नहीं है। लोगोंको धनका लोभ अधिक होता है और धन मिलता भी बड़े कष्टसे है
વ્યાસે કહ્યું— તાત! આ પૃથ્વી પર દાન કરતાં વધુ દુષ્કર બીજું કશું નથી. ધન પ્રત્યે લોકોની તૃષ્ણા બહુ મોટી છે, અને ધન પણ મોટા કષ્ટથી પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 29
परित्यज्य प्रियान् प्राणाम् धनार्थ हि महामते । प्रविशन्ति नरा वीरा: समुद्रमटवीं तथा,महामते! कितने ही साहसी मनुष्य रत्नोंके लिये अपने प्यारे प्राणोंका मोह छोड़कर समुद्रमें गोते लगाते हैं और धनके लिये घोर जंगलोंमें भटकते फिरते हैं
વ્યાસે કહ્યું— હે મહામતે! ધન માટે માણસો પોતાના પ્રિય પ્રાણો પ્રત્યેનો મોહ પણ ત્યજી દે છે. કેટલાય વીર સમુદ્રમાં ઉતરી પડે છે અને કેટલાય ધન માટે ઘોર અરણ્યોમાં ભટકતા રહે છે.
Verse 30
कृषिगोरक्ष्यमित्येके प्रतिपद्यन्ति मानवा: । पुरुषा: प्रेष्पतामेके निर्गच्छन्ति धनार्थिन:,कुछ मनुष्य कृषि तथा गोरक्षाको अपनी जीविकाका साधन बनाते हैं, कुछ लोग धनकी इच्छासे नौकरी करनेके लिये दूर निकल जाते हैं
વ્યાસે કહ્યું— કેટલાક લોકો ખેતી અને ગોરક્ષા ને જીવનોપાર્જનનું સાધન બનાવે છે; અને કેટલાક ધનની ઇચ્છાથી પરસેવા કરવા દૂર નીકળી જાય છે.
Verse 31
तस्माद् दु:खार्जितस्यैव परित्याग: सुदुष्कर: । न दुष्करतरं दानात् तस्माद् दान॑ मतं मम,अतः दुःख सहकर कमाये हुए धनका परित्याग करना अत्यन्त कठिन है। दानसे बढ़कर दूसरा कोई दुष्कर कार्य नहीं है। इसलिये मेरे मतमें दान ही सर्वश्रेष्ठ है
અતએવ દુઃખ સહેીને કમાયેલાં ધનનો ત્યાગ કરવો અત્યંત દુષ્કર છે. દાન કરતાં વધુ દુષ્કર બીજું કશું નથી; તેથી મારા મત પ્રમાણે દાન જ શ્રેષ્ઠ છે.
Verse 32
विशेषस्त्वत्र विज्ञेयो न्यायेनोपार्जितं धनम् | पात्रे काले च देशे च साधुभ्य: प्रतिपादयेत्,यहाँ विशेष बात यह जाननी चाहिये कि मनुष्य न्यायसे कमाये गये धनको उत्तम देश, काल और पात्रका विचार करते हुए श्रेष्ठ पुरुषोंको दे
અહીં એક વિશેષ વાત જાણવી જોઈએ—ન્યાયથી ઉપાર્જિત ધન પાત્ર, દેશ અને કાળનો વિચાર કરીને સાધુ-સજ્જનોને અર્પણ કરવું જોઈએ.
Verse 33
अन्यायात् समुपात्तेन दानधर्मो धनेन यः । क्रियते न स कर्तरिं त्रायते महतो भयात्,अन्यायसे प्राप्त किये हुए धनके द्वारा जो दानधर्म किया जाता है वह कर्ताकी महान् भयसे रक्षा नहीं कर पाता
અન્યાયથી પ્રાપ્ત થયેલા ધન વડે જે દાન-ધર્મ કરવામાં આવે છે, તે કર્તાને મહાભયથી બચાવી શકતો નથી.
Verse 34
पात्रे दानं स्वल्पमपि काले दत्तं युधिष्ठिर मनसा हि विशुद्धेन प्रेत्यानन्तफलं स्मृतम्,युधिष्ठिर! यदि विशुद्ध मनसे उत्तम समयपर सत्पात्रको थोड़ा-सा भी दान दिया गया हो तो वह परलोकमें अनन्त फल देनेवाला माना गया है
હે યુધિષ્ઠિર! શુદ્ધ મનથી યોગ્ય સમયે સત્પાત્રને આપેલું થોડું પણ દાન પરલોકમાં અનંત ફળ આપનારું માનવામાં આવ્યું છે.
Verse 35
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । ब्रीहिद्रोणपरित्यागाद् यत् फलं प्राप मुदूगल:,इस विषयमें जानकार लोग इस पुराने इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं कि मुद्गल ऋषिने एक द्रोण धानका दान करके महान् फल प्राप्त किया था
આ વિષયમાં પણ જ્ઞાનીજન એક પ્રાચીન ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપે છે—એક દ્રોણ ધાનનો ત્યાગ કરીને મુદૂગલ ઋષિએ મહાન ફળ પ્રાપ્ત કર્યું હતું.
Verse 66
युधिष्ठिरमुदी क्षन्तः सेहुर्दु:खमनुत्तमम् । अर्जुन, दोनों भाई नकुल-सहदेव, यशस्विनी द्रौपदी तथा सर्वश्रेष्ठ बलवान् महातेजस्वी भीमसेन भी राजा युधिष्ठिरकी ओर देखते हुए महान्-से-महान् दुःखको चुपचाप सहते रहे
રાજા યુધિષ્ઠિર તરફ નજર સ્થિર રાખીને તેઓએ અનુત્તમ દુઃખ સહન કર્યું. અર્જુન, બંને ભાઈ નકુલ-સહદેવ, યશસ્વિની દ્રૌપદી તથા પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, બલવાન અને મહાતેજસ્વી ભીમસેન—બધાએ મૌન રહી મહાન દુઃખ સહ્યું.
Verse 76
वपुरन्यदिवाकार्षुरुत्साहामर्षचेष्टितै: । “अब तो वनवासका थोड़ा-सा ही समय शेष रह गया है, ऐसा समझकर नरश्रेष्ठ पाण्डवोंने उत्साह एवं अमर्षयुक्त चेष्टाओंसे अपने शरीरको किसी और ही प्रकारका बना लिया था
વનવાસનો થોડોક જ સમય બાકી રહ્યો છે એમ સમજી નરશ્રેષ્ઠ પાંડવોએ ઉત્સાહ અને અમર્ષથી ભરેલી ચેષ્ટાઓ દ્વારા પોતાનું શરીર જાણે બીજું જ રૂપ ધારણ કરાવ્યું હોય તેમ, સર્વથા ભિન્ન દેખાયા।
Verse 103
तोषयन् प्रणिपातेन व्यासं पाण्डवनन्दन: । जब वे आसनपर बैठ गये तब पाण्डवोंका आनन्द बढ़ानेवाले युधिष्ठिर अपनी इन्द्रियोंको संयममें रखते हुए सेवाकी इच्छासे व्यासजीके पास ही बैठ गये और उनके चरणोंमें प्रणाम करके उन्होंने महर्षिको संतुष्ट किया
બધા આસનો પર બેઠા પછી પાંડવોના આનંદવર્ધક યુધિષ્ઠિરે ઇન્દ્રિયોનું સંયમ રાખીને સેવાભાવથી વ્યાસજીની નજીક બેઠા; મહર્ષિના ચરણોમાં પ્રણામ કરીને તેમણે વ્યાસને સંતોષ આપ્યો।
Verse 116
महर्षिरनुकम्पार्थमब्रवीद् बाष्पगद्गदम् | अपने पौत्रोंको वनवासके कष्टसे दुर्बल तथा जंगली फल-मूल खाकर जीवननिर्वाह करते देख महर्षि व्यासको बड़ी दया आयी। वे उनपर कृपा करनेके लिये नेत्रोंसे आँसू बहाते हुए गदगद कण्ठसे बोले--
વનવાસના કષ્ટથી દુર્બળ થયેલા અને જંગલી ફળ-મૂળ ખાઈ જીવન ચલાવતા પોતાના પૌત્રોને જોઈ મહર્ષિ વ્યાસને અતિ દયા આવી। કૃપા કરવા માટે તેઓ આંખોમાંથી આંસુ વહાવતા ગદગદ કણ્ઠે બોલ્યા।
Verse 146
उदयास्तमनज्ञो हि न हृष्पति न शोचति । “नरश्रेष्ठी कोई भी इस जगत्में ऐसा सुख नहीं पाता, जिसका कभी अन्त न हो। उत्तम बुद्धिसे युक्त ज्ञानवान् पुरुष ही उत्पत्ति, स्थिति और लयके अधिष्ठानरूप परमात्माको जानकर कभी हर्ष और शोक नहीं करता है
ઉદય-અસ્તને ન જાણનાર ન હર્ષ કરે છે, ન શોક કરે છે. કારણ કે, હે નરશ્રેષ્ઠ, આ જગતમાં કોઈને પણ એવું સુખ મળતું નથી જેનો કદી અંત ન આવે. પરંતુ ઉત્તમ બુદ્ધિથી યુક્ત જ્ઞાનવાન પુરુષ ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયના અધિષ્ઠાનરૂપ પરમાત્માને જાણીને હર્ષ અને શોક—બન્નેમાંથી મુક્ત રહે છે।
Verse 153
कालप्राप्तमुपासीत सस्यानामिव कर्षक: । “अतः विवेकी पुरुषको उचित है कि प्राप्त हुए सुखका (त्यागपूर्वक) सेवन करे और स्वतः आये हुए दुःखका भार भी (टैर्यपूर्वक) वहन करे। जैसे किसान बीज बोकर समयके अनुसार प्रारब्धवश जितना अन्न मिलता है, उसे ग्रहण करता है; उसी प्रकार मनुष्य समय- समयपर दैववश प्राप्त हुए सुख तथा दुःखको स्वीकार करें
અતએવ વિવેકી પુરુષે પ્રાપ્ત થયેલા સુખનો આસક્તિ વિના ઉપભોગ કરવો અને આપમેળે આવેલા દુઃખનો ભાર ધૈર્યથી સહન કરવો. જેમ ખેડૂત બીજ વાવી ઋતુ અનુસાર દૈવવશ જેટલું અન્ન મળે તેટલું જ ગ્રહણ કરે છે; તેમ મનુષ્યે પણ સમયાંતરે દૈવવશ પ્રાપ્ત સુખ અને દુઃખ—બન્ને સ્વીકારવા જોઈએ।
Verse 166
नासाध्यं तपस: किंचिदिति बुद्धयस्व भारत । “भारत! तपसे बढ़कर दूसरा कोई साधन नहीं है। तपसे मनुष्य महत्पद (परमात्मा)-को प्राप्त कर लेता है। तुम इस बातको अच्छी तरह जान लो कि तपस्यासे कुछ भी असाध्य नहीं है
વૈશંપાયને કહ્યું—હે ભારત, આ વાત સારી રીતે સમજી લે: તપસ્યા દ્વારા અસાધ્ય એવું કશું નથી. તપ જ પરમ સાધન છે; તેના બળે મનુષ્ય પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 259
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि व्रीहिद्रौणिकपर्वणि दानदुष्करत्वक थने एकोनषष्ट्यधिकद्विशततमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના વ્રીહિદ્રૌણિક ઉપપર્વમાં દાનની દુષ્કરતા વિષયક વર્ણન કરતો બે સો ઓગણસાઠમો (259મો) અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Frequently Asked Questions
The problem is how to stop a powerful aggressor protected by a boon without violating the constraints that make direct defeat infeasible; the chapter frames a rule-aware solution through incarnation and alliance-building rather than unrestricted force.
The text models governance as multi-layered causality: cosmic order responds to disorder through authorized, proportionate mechanisms—delegation, embodiment, and the creation of enabling conditions—highlighting that efficacy operates within normative limits.
No explicit phalaśruti appears in this excerpted chapter; its meta-function is etiological and explanatory, situating later events within a broader causal architecture rather than promising a stated recitational benefit.