Adhyaya 164
Arjuna meets the Lokapālas, is tested by Indra, and is led to Amarāvatī for astra-śikṣā (Indraloka-gamana)
Upa-parva: Arjunābhigamana / Indraloka-gamana (Arjuna’s ascent and celestial instruction episode)
Arjuna reports his successful vision of Mahādeva to a radiant brāhmaṇa-like figure, who affirms the uniqueness of the encounter and forecasts that, together with the Lokapālas, Arjuna will meet Indra and receive weapons. Auspicious atmospheric signs arise—fragrant garlands, divine music, hymns, and the arrival of celestial retinues. Indra appears with Śacī; Kubera, Yama, and Varuṇa are seen in their respective stations, and the Lokapālas reassure Arjuna and offer astras for the fulfillment of a divine-purpose mandate. Arjuna receives the weapons with ritual propriety and is dismissed. Indra then addresses Arjuna, acknowledging prior knowledge of him and outlining further tapas and the role of Mātali in conveying him to heaven. Arjuna requests Indra as instructor; Indra tests Arjuna’s intention by suggesting harsh action, and Arjuna clarifies ethical constraints on using divine weapons. Indra approves and directs Arjuna to learn multiple classes of astras. Mātali brings Indra’s chariot; during ascent he notes Arjuna’s steadiness on the moving divine chariot, then shows celestial abodes and Nandana forests. Amarāvatī is described as free from fatigue, impurity, grief, and moral affliction, marked by perennial blossoms, pure winds, jeweled ground, and joyful inhabitants. Arjuna pays respects to divine assemblies, is welcomed by Indra, and remains in heaven to train in astras and learn Gandharva arts under Citraseṇa, maintaining disciplined focus amid abundant pleasures.
Chapter Arc: सूर्योदय के बाद धौम्य और आर्ष्टिषेण नित्यकर्म पूर्ण कर पाण्डवों के पास आते हैं; वनवास की कठोरता के बीच ऋषि-आगमन एक दिव्य संवाद का द्वार खोलता है। → पाण्डव विनयपूर्वक चरण-वन्दना कर ब्राह्मणों का सत्कार करते हैं; युधिष्ठिर के भीतर जगत-व्यवस्था, देव-स्थान और काल-गति को जानने की तीव्र जिज्ञासा उभरती है। → धौम्य मेरु-पर्वत और उसके शिखरों पर स्थित ब्रह्मा-विष्णु आदि के ध्रुव, अक्षय स्थानों का वर्णन करते हैं तथा सूर्य की निरन्तर गति—अहोरात्र, कला, काष्ठा और प्राणियों की आयु-कर्म के विभाजन—को जगत-नियामक सत्य के रूप में स्थापित करते हैं। → युधिष्ठिर को यह बोध मिलता है कि सृष्टि-चक्र, देवर्षियों का प्रजापति में लय-उदय, और सूर्य की अविराम परिक्रमा—सब एक अटल नियम के अधीन हैं; मन स्थिर होकर धर्म-मार्ग में धैर्य पाता है। → मेरु-दर्शन और नारायण-स्थान जैसे दिव्य-स्थानों का संकेत आगे के अध्यायों में और व्यापक ब्रह्माण्ड-वर्णन/तीर्थ-प्रसंग की ओर ले जाता है।
Shlokas
Verse 1
वैशम्पायनजी कहते हैं--शत्रुदमन नरेश! तदनन्तर सूर्योदय होनेपर आ्टिषिणसहित धौम्यजी नित्यकर्म पूरा करके पाण्डवोंके पास आये
વૈશમ્પાયને કહ્યું—“હે શત્રુદમન નરેશ! ત્યારબાદ સૂર્યોદય થતાં ધૌમ્યજી ઋષિઓ સાથે નિત્યકર્મ પૂર્ણ કરીને પાંડવો પાસે આવ્યા.”
Verse 2
ते5भिवाद्यार्टिषिणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह । ततः प्राउजलय: सर्वे ब्राह्म॒णांस्तानपूजयन्,तब समस्त पाण्डवोंने आर्श्षिण तथा धौम्यके चरणोंमें प्रणाम किया और हाथ जोड़कर सब ब्राह्मणोंका पूजन किया
તેઓએ આર્ષિણ તથા ધૌમ્યના ચરણોમાં વંદન કર્યું; પછી સૌએ હાથ જોડીને તે બ્રાહ્મણોનું યથાવિધિ પૂજન કર્યું.
Verse 3
/ #::73:.8 #::3-.7 (0) हि २ 7 त्रेषष्ट्याधिकशततमोब<् ध्याय: धौम्यका युधिषिरको मेरु पर्वत तथा उसके शिखरोंपर स्थित ब्रह्मा
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—પછી સૂર્યોદય સમયે મહર્ષિ ધૌમ્યે પ્રાતઃકર્મ (આહ્નિક) પૂર્ણ કરીને, આર્તિષેણ સાથે પાંડવો પાસે આવ્યા. ત્યારબાદ ધૌમ્યે યુધિષ્ઠિરનો જમણો હાથ પકડી, પૂર્વ દિશા તરફ નજર કરીને તે મહર્ષિએ આ વચનો કહ્યા.
Verse 4
असोौ सागरपर्यन्तां भूमिमावृत्य तिष्ठति । शैलराजो महाराज मन्दरो5ति विराजते,“महाराज! वह पर्वतराज मन्दराचल प्रकाशित हो रहा है, जो समुद्रतककी भूमिको घेरकर खड़ा है
મહારાજ! ત્યાં પર્વતરાજ મન્દરાચલ તેજસ્વી રીતે વિરાજે છે; જાણે સમુદ્રપર્યંતની ધરતીને ઘેરીને ઊભો હોય તેમ દેખાય છે.
Verse 5
इन्द्रवैश्रवणावेतां दिशं पाण्डव रक्षत: | पर्वतैश्न वनान्तैश्न काननैश्वैव शोभिताम्
પાંડવ તે દિશાની રક્ષા કરતો હતો, જે ઇન્દ્ર અને વૈશ્રવણ (કુબેર) દ્વારા અધિષ્ઠિત છે અને પર્વતો, વનાંત પ્રદેશો તથા ઘન કાનનો વડે શોભિત છે.
Verse 6
'पाण्डुनन्दन! पर्वतों, वनान्त प्रदेशों और काननोंसे सुशोभित इस पूर्व दिशाकी रक्षा इन्द्र और कुबेर करते हैं ।।
પાંડુનંદન! પર્વતો, વનાંત પ્રદેશો અને ઘન કાનનો વડે શોભિત આ પૂર્વ દિશાની રક્ષા ઇન્દ્ર અને કુબેર કરે છે. સર્વધર્મજ્ઞ, વિવેકી ઋષિઓ કહે છે—‘તાત! આ દિશા દેવરાજ મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) અને રાજા વૈશ્રવણ (કુબેર)નું નિવાસસ્થાન કહેવાય છે.’
Verse 7
अतश्रोद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठन्ति वै प्रजा: । ऋषयश्नापि धर्मज्ञा: सिद्धा: साध्याश्व देवता:
આથી ઉદય થતા આદિત્ય (સૂર્ય)ની સર્વ પ્રજા ઉપાસના કરે છે; ધર્મજ્ઞ ઋષિઓ, સિદ્ધો અને સાધ્ય દેવતાઓ પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપસ્થિત રહે છે.
Verse 8
यमस्तु राजा धर्मज्ञ: सर्वप्राणभृतां प्रभु: । प्रेतसत्त्वगतिं होनां दक्षिणामाश्रितो दिशम्
ધર્મજ્ઞ રાજા યમ, જે સર્વ પ્રાણીઓના અધિપતિ છે, દક્ષિણ દિશાનો આશ્રય લઈને વસે છે. તે દિશા પ્રેતગતિ—હિન માર્ગ—માની છે; ત્યાં માત્ર મરણ પામેલા પ્રાણી જ જઈ શકે છે.
Verse 9
एतत् संयमनं पुण्यमतीवाद्धुतदर्शनम् । प्रेतराजस्य भवनमृद्धया परमया युतम्,'प्रेतताजका यह निवासस्थान अत्यन्त समृद्धिशाली परम पवित्र तथा देखनेमें अद्भुत है। राजन! इसका नाम संयमन (या संयमनीपुरी) है
‘સંયમન’ નામનું આ પવિત્ર નગર દર્શને અત્યંત અદ્ભુત છે. આ પ્રેતરાજ યમનું નિવાસસ્થાન છે, પરમ સમૃદ્ધિ અને તેજથી યુક્ત.
Verse 10
“राजन! जहाँ जाकर भगवान् सूर्य सत्यसे प्रतिष्ठित होते हैं
રાજન! જ્યાં જઈ ભગવાન સૂર્ય સત્યમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે, તે પર્વતરાજને મનીષીઓ ‘અસ્તાચલ’ કહે છે. તે ગિરિરાજ અસ્તાચલમાં તથા મહાન જલરાશિથી ભરેલા સમુદ્રમાં નિવાસ કરીને રાજા વરુણ સર્વ પ્રાણીઓનું રક્ષણ કરે છે.
Verse 11
एतं पर्वतराजानं समुद्र च महोदधिम् | आवसन् वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति
તે પર્વતરાજમાં અને મહોદધિ એવા મહાસમુદ્રમાં નિવાસ કરતાં રાજા વરુણ સર્વ ભૂતપ્રાણીઓનું પરિરક્ષણ કરે છે.
Verse 12
उदीचीं दीपयन्नेष दिशं तिष्ठति वीर्यवान् | महामेरुर्महा भाग शिवो ब्रह्मविदां गति:
મહાભાગ! આ વીર્યવાન મહામેરુ પર્વત ઉત્તર દિશાને પ્રકાશિત કરતો ઊભો છે. આ શિવમય કલ્યાણકારી પર્વત બ્રહ્મવેત્તાઓની જ ગતિ છે.
Verse 13
यस्मिन ब्रह्मसदश्चैव भूतात्मा चावतिष्ठते । प्रजापति: सृजन् सर्व यत् किज्चिज्जड्र्मागमम्
તે લોકમાં બ્રહ્માજીની પોતાની સભા સ્થિત છે, જ્યાં સર્વ પ્રાણીઓના અંતરાત્મા પ્રજાપતિ બ્રહ્મા ચર-અચર જે કંઈ છે તે સર્વનું સર્જન કરતાં નિત્ય નિવાસ કરે છે।
Verse 14
यानाहुर्ब्रह्मण: पुत्रान् मानसात् दक्षसप्तमान् । तेषामपि महामेरु: शिवं स्थानमनामयम्
જેઓને બ્રહ્માજીના માનસપુત્રો કહેવામાં આવે છે અને જેમામાં દક્ષ સાતમા છે—તે બધા પ્રજાપતિઓ માટે પણ આ મહામેરુ જ કલ્યાણમય, રોગ-શોક રહિત નિવાસસ્થાન છે।
Verse 15
अन्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनरेवोदयन्ति च । सप्त देवर्षयस्तात वसिष्ठप्रमुखा: सदा,“तात! वसिष्ठ आदि सात देवर्षि इन्हीं प्रजापतिमें लीन होते और पुनः इन्हींसे प्रकट होते हैं
તાત! વસિષ્ઠ આદિ સાત દેવર્ષિ અહીં જ (તે જ પ્રજાપતિમાં) લીન થઈ સ્થિત રહે છે અને ફરી અહીંથી જ પુનઃ પ્રગટ થાય છે।
Verse 16
देशं विरजसं पश्य मेरो: शिखरमुत्तमम् । यत्रात्मतृप्तैर ध्यास्ते देवे: सह पितामह:
યુધિષ્ઠિર! મેરુનું તે ઉત્તમ શિખર જો—તે રજોગુણ રહિત નિર્મળ પ્રદેશ છે; ત્યાં આત્મતૃપ્ત દેવતાઓ સાથે પિતામહ બ્રહ્મા નિવાસ કરે છે।
Verse 17
यमाहु: सर्वभूतानां प्रकृते: प्रकृति धरुवम् । अनादिनिधन देवं प्रभुं नारायणं परम्
જેઓને સર્વ પ્રાણીઓની પ્રકૃતિનો પણ અક્ષય આધાર—પ્રકૃતિની પ્રકૃતિ—કહે છે, જે અનાદિ-અનંત દેવ, પરમ પ્રભુ નારાયણ છે; તેમનું ઉત્તમ ધામ બ્રહ્મલોકથી પણ ઉપર પ્રકાશિત છે. તે પોતાના જ તેજથી પ્રકાશમાન છે અને સૂર્ય તથા અગ્નિ કરતાં પણ વધુ દીપ્તિમાન છે. દેવતાઓ પણ તે સર્વતેજોમય શુભસ્વરૂપનું સહજ દર્શન કરી શકતા નથી; દેવો અને દાનવો—બન્ને માટે—તેમનું દર્શન અત્યંત દુર્લભ છે।
Verse 18
ब्रहद्मण: सदनात् तस्य परं स्थान प्रकाशते । देवा अपि न पश्यन्ति सर्वतेजोमयं शुभम्
વૈશંપાયને કહ્યું— તે વિશાળ બ્રહ્મલોકથી પણ પરે તેમનું પરમ ધામ પ્રકાશિત થાય છે. સર્વતેજોમય તે શુભ સ્વરૂપનું દર્શન દેવતાઓ પણ કરી શકતા નથી. તે સ્વયંપ્રભ છે, સૂર્ય અને અગ્નિ કરતાં પણ વધુ તેજસ્વી; અને દેવો તથા દાનવો—બન્ને માટે તેનું દર્શન અત્યંત દુષ્કર છે.
Verse 19
अत्यर्कानलदीप्तं तत् स्थान विष्णोर्महात्मन: । स्वयैव प्रभया राजन दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः
વૈશંપાયને કહ્યું— રાજન, મહાત્મા વિષ્ણુનું તે પરમ સ્થાન સૂર્ય અને અગ્નિની દીપ્તિથી પણ વધુ તેજસ્વી છે. તે પોતાની જ પ્રભાથી પ્રકાશિત થાય છે; અને દેવો તથા દાનવો માટે તેનું દર્શન અત્યંત દુષ્કર છે.
Verse 20
प्राच्यां नारायणस्थानं मेरावतिविराजते । यत्र भूतेश्वरस्तात सर्वप्रकृतिरात्मभू:
વૈશંપાયને કહ્યું— પૂર્વ દિશામાં નારાયણનું પવિત્ર સ્થાન મેરાવતી સાથે અત્યંત શોભાયમાન છે. ત્યાં, પ્રિય, સર્વ ભૂતોના ઈશ્વર—સ્વયંભૂ, સર્વ પ્રકૃતિનો મૂળ આધાર—વિરાજે છે.
Verse 21
भासयन् सर्वभूतानि सुश्रियाभिविराजते । नात्र ब्रह्मर्षयस्तात कुत एव महर्षय:
વૈશંપાયને કહ્યું— તે સર્વ ભૂતોને પ્રકાશિત કરતું અદભુત શોભાથી વિરાજે છે. પ્રિય, ત્યાં બ્રહ્મર્ષિઓ પણ નથી; તો મહર્ષિઓ ક્યાંથી હશે?
Verse 22
प्राप्रुवन्ति गतिं होतां यतीनां भावितात्मनाम् | नतं ज्योतींषि सर्वाणि प्राप्प भासन्ति पाण्डव
વૈશંપાયને કહ્યું— તેઓ તે નિર્ધારિત ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે, જે સંયમી અને ભાવિતાત્મા યતિઓને પ્રાપ્ત થાય છે. હે પાંડવ, ત્યાં પહોંચીને સર્વ જ્યોતિઓ નતમસ્તક થઈ પ્રકાશિત થાય છે.
Verse 23
“तात! पूर्व दिशामें मेरूपर ही भगवान् नारायणका स्थान सुशोभित हो रहा है
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—વત્સ! પૂર્વ દિશામાં મેરુ પર્વત પર ભગવાન નારાયણનું પરમ ધામ અતિશય શોભાયમાન છે. ત્યાં સ્વયંભૂ ભગવાન વિષ્ણુ—સમસ્ત ભૂતોના સ્વામી અને સર્વના ઉપાદાન-કારણ—પોતાના ઉત્તમ તેજથી સર્વ પ્રાણીઓને પ્રકાશિત કરતાં વિરાજે છે. તે સ્થાન સુધી માત્ર યત્નશીલ, જ્ઞાનસંપન્ન મહાત્માઓની જ ગતિ છે. તે નારાયણધામમાં બ્રહ્મર્ષિઓને પણ માર્ગ નથી; તો અન્ય મહર્ષિઓ ત્યાં કેવી રીતે જઈ શકે? હે પાંડુનંદન! સર્વ જ્યોતિર્મય પદાર્થો પ્રભુના સાન્નિધ્યમાં જઈ પોતાનું તેજ ગુમાવે છે; પૂર્વવત્ પ્રકાશ રહેતો નથી. ત્યાં અચિંત્ય સ્વરૂપ સ્વયં પ્રભુ અતિ તેજથી વિરાજમાન છે; અને સંયમી યતિઓ ભક્તિના પ્રભાવથી હરિ નારાયણને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 24
परेण तपसा युक्ता भाविता: कर्मभि: शुभै: । योगसिद्धा महात्मानस्तमोमोहविवर्जिता:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જે પરમ તપથી યુક્ત છે, શુભ કર્મોના અનુષ્ઠાનથી સંસ્કૃત-પવિત્ર થયા છે, યોગસિદ્ધ મહાત્મા છે અને અજ્ઞાનરૂપ તમ તથા મોહથી રહિત છે—તે મહાત્માઓ પરમ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 25
तत्र गत्वा पुनर्नेमं लोकमायान्ति भारत । स्वयम्भुवं महात्मानं देवदेवं सनातनम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે ભારત! ત્યાં પહોંચીને તેઓ ફરી આ લોકમાં પાછા આવતા નથી. તે મહાત્માઓ સ્વયંભૂ, સનાતન, દેવોના દેવ પરમેશ્વરમાં લીન થઈ જાય છે.
Verse 26
स्थानमेतन्महाभाग ध्रुवमक्षयमव्ययम् | ईश्वरस्य सदा होतत् प्रणमात्र युधिष्ठिर,“महाभाग युधिष्ठिर! यह परमेश्वरका नित्य, अविनाशी और अविकारी स्थान है। तुम यहींसे इसको प्रणाम करो
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે મહાભાગ! આ ઈશ્વરનું ધ્રુવ, અક્ષય અને અવ્યય સ્થાન છે. હે યુધિષ્ઠિર! આ જ સ્થાનેથી તેમને પ્રણામ કર.
Verse 27
एन॑ त्वहरहर्मेरुं सूर्याचन्द्रमसौ ध्रुवम् प्रदक्षिणमुपावृत्य कुरुत: कुरुनन्दन
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે કુરુનંદન! સૂર્ય અને ચંદ્રમા દરરોજ આ ધ્રુવ મેરુ પર્વતની પ્રદક્ષિણા કરે છે.
Verse 28
ज्योतींषि चाप्यशेषेण सर्वाण्यनघ सर्वतः । परियान्ति महाराज गिरिराजं प्रदक्षिणम्
કુરુનંદન! સૂર્ય અને ચંદ્ર દરરોજ આ અચલ મેરુગિરિની પ્રદક્ષિણા કરતા રહે છે. પાપશૂન્ય મહારાજ! સર્વ નક્ષત્રો પણ સર્વતો ભાવથી ગિરિરાજ મેરુની પરિક્રમા કરે છે.
Verse 29
एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षीन् भगवानपि । कुरुते वितमस्कर्मा आदित्यो5भिप्रदक्षिणम्
અંધકાર નિવારણ જેઓનું મુખ્ય કર્મ છે, તે ભગવાન સૂર્ય પણ સર્વ જ્યોતિઓને પોતાની તરફ ખેંચતા આ મેરુગિરિની શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરે છે.
Verse 30
य॑ं प्राप्प सविता राजन् सत्येन प्रतितिष्ठति । अस्तं पर्वतराजानमेतमाहुर्मनीषिण:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે રાજન! જે પર્વત પર પહોંચીને સવિતા સત્યના બળે સ્થિર થાય છે, વિદ્વાનો તે પર્વતરાજને ‘અસ્ત’ કહે છે. ત્યારબાદ અસ્તાચલને પ્રાપ્ત થઈ અને સંધ્યાકાળની સીમા ઓળંગી આ દિવાકર, આ વિભાવસુ, ઉત્તર દિશાનો આશ્રય લે છે.
Verse 31
स मेरुमनुवृत्त: सन् पुनर्गच्छति पाण्डव । प्रामुख: सविता देव: सर्वभूतहिते रत:
હે પાંડવ! મેરુનું અનુસરણ કરતાં દેવોમાં અગ્રણી એવા સવિતા દેવ—સર્વભૂતહિતમાં રત—પછી ફરી વળી આગળ વધે છે.
Verse 32
स मासान् विभजन् काले बहुथधा पर्वसंधिषु । तथैव भगवान् सोमो नक्षत्र: सह गच्छति
એ જ રીતે ભગવાન સોમ (ચંદ્ર) પણ નક્ષત્રો સાથે ગતિ કરતાં, ઋતુસંધિના સમયે સમયાનુસાર અનેક રીતે માસોના વિભાગ નક્કી કરે છે.
Verse 33
एवमेतं त्वतिक्रम्प महामेरुमतन्द्रित: । भावयन् सर्वभूतानि पुनर्गच्छति मन्दरम्
આ રીતે તે આળસ વિના તે મહામેરુને ઓળંગીને, સર્વ પ્રાણીઓનું પોષણ કરતો ફરી મન્દરાચલ તરફ પાછો જાય છે. એ જ રીતે અંધકારનાશક ભગવાન સૂર્ય પોતાની કિરણોથી સમગ્ર જગતનું પાલન કરતાં આ નિર્વિઘ્ન માર્ગ પર સદા પરિભ્રમણ કરતા રહે છે.
Verse 34
तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर्भावयञ्जगत् । मार्गमेतदसम्बाधमादित्य: परिवर्तते
તે જ રીતે તમનો હરણ કરનાર દેવ આદિત્ય પોતાની કિરણોથી જગતનું પોષણ કરતાં આ નિર્વિઘ્ન માર્ગ પર સતત પરિભ્રમણ કરે છે.
Verse 35
सिसृक्षुः शिशिराण्येव दक्षिणां भजते दिशम् | ततः सर्वाणि भूतानि कालो< भ्यच्छति शैशिर:
શિશિર ઋતુની સૃષ્ટિ કરવાની ઇચ્છાથી સૂર્યદેવ દક્ષિણ દિશાનો આશ્રય લે છે; ત્યારબાદ શૈશિર કાળ સર્વ પ્રાણીઓને આવરી લે છે અને શીતનો સ્પર્શ સર્વત્ર અનુભવાય છે.
Verse 36
स्थावराणां च भूतानां जजड़मानां च तेजसा । तेजांसि समुपादत्ते निवृत्त: स विभावसु:
ત્યારે નિવૃત્ત થયેલા વિભાવસુ—સૂર્યદેવ—સ્થાવર અને જંગમ, તેમજ શીતથી જડ થયેલા પ્રાણીઓનું પણ તેજ પોતાના તેજમાં સમાવી લે છે.
Verse 37
ततः स्वेदक्लमौ तन््द्री ग्लानिश्व भजते नरान् । प्राणिभि: सतत स्वप्नो हाभीक्षणं च निषेव्यते
ત્યારબાદ મનુષ્યોને ઘમ અને થાક, તન્દ્રા અને ગ્લાની ઘેરી વળે છે; અને પ્રાણીઓમાં નિદ્રાનો આશ્રય સતત તથા વારંવાર લેવાય છે.
Verse 38
एवमेतदनिर्देश्यं मार्गमावृत्य भानुमान् । पुन: सृजति वर्षाणि भगवान् भावयन् प्रजा:
આ રીતે તે અવર્ણનીય આકાશમાર્ગને ઢાંકી ભગવાન ભાનુ ફરીથી વર્ષાની સૃષ્ટિ કરે છે અને સર્વ પ્રજાનું પોષણ કરે છે. પોતાની નિયમિત ગતિ અને માર્ગ-ગોપનથી તે ઋતુઓનું નિયમન કરે છે, જેથી શીત, ઉષ્મા અને વર્ષા યોગ્ય સમયે આવી પ્રાણીઓને આધાર આપે છે.
Verse 39
वृष्टिमारुतसंतापै: सुखै: स्थावरजड्रमान् | वर्धयन् सुमहातेजा: पुन: प्रतिनिवर्तते,“महातेजस्वी सूर्यदेव वृष्टि, वायु और तापद्दारा सुखपूर्वक चराचर जीवोंकी पुष्टि करते हुए पुनः अपने स्थानपर लौट आते हैं
મહાતેજસ્વી સૂર્યદેવ વર્ષા, પવન અને ઉષ્ણ તાપના સુખદ ઉપાયોથી સ્થાવર-જંગમ સર્વ જીવોની વૃદ્ધિ કરીને ફરીથી પોતાના નિયત માર્ગ અને સ્થાને પરત ફરે છે. આ શ્લોક પ્રકૃતિના સુવ્યવસ્થિત, જીવનધારક લયને દર્શાવે છે—કર્તવ્યની જેમ અચલ.
Verse 40
एवमेष चरन् पार्थ कालचक्रमतन्द्रित: । प्रकर्षन् सर्वभूतानि सविता परिवर्तते
હે કુંતીનંદન! આ રીતે સવિતા સદા સાવધાન રહી વિચરે છે—સર્વ ભૂતોને તેમના નિયત માર્ગ તરફ આકર્ષી અને પોષી—અને કાળચક્રને અવિરત ફેરવતો રહે છે.
Verse 41
संतता गतिरेतस्य नैष तिष्ठति पाण्डव | आदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुन:
હે પાંડવ! આ સૂર્યની ગતિ અખંડ છે; તે એક ક્ષણ માટે પણ સ્થિર રહેતો નથી. સર્વ પ્રાણીઓનું રસમય તેજ ગ્રહણ કરીને તે યોગ્ય ઋતુએ—વર્ષારૂપે—ફરીથી તેને વિસર્જિત કરે છે.
Verse 42
विभजन् सर्वभूतानामायु: कर्म च भारत । अहोरात्र॑ कला: काष्ठा: सृजत्येष सदा विभु:
હે ભારત! આ વિભુ સૂર્ય સર્વ ભૂતોની આયુ અને કર્મફળનું વિભાજન કરતો, સદા સમયપ્રવાહની સૃષ્ટિ કરતો રહે છે—દિવસ-રાત અને કલાઃ, કાષ્ઠા જેવા સૂક્ષ્મ વિભાગો સહિત—અને જગતની વ્યવસ્થા ધારણ કરે છે.
Verse 162
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत यक्षयुद्धपर्वमें कुबेरवाक्यविषयक एक सौ बासठवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત યક્ષયુદ્ધપર્વમાં કુબેરવાક્ય-વિષયક એકસો બાસઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 163
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि यक्षयुद्धपर्वणि मेरुदर्शने त्रिषष्टयधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत यक्षयुद्धपर्वमें मेरुदर्शनविषयक एक सौ तिरसठसाँ अध्याय पूरा हुआ
ઇતિ શ્રીમહાભારતના વનપર્વમાં યક્ષયુદ્ધપર્વના અંતર્ગત મેરુદર્શન-વિષયક એકસો ત્રેસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
Whether the pursuit of extraordinary power (divine weapons) can be justified without ethical risk; Arjuna resolves the dilemma by stating he will not deploy such weapons against humans without appropriate countermeasures and necessity.
Authority and capability must be paired with restraint and tested intention; knowledge with high consequences is transmitted through disciplined training, procedural approval, and explicit limits on use.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-significance is narrative and ethical—Arjuna’s eligibility is demonstrated through steadiness, humility, and commitment to responsible use, situating astra-vidyā within a dharma-governed framework.