Adhyaya 2
Svargārohaṇa-parva Adhyāya 2 — Yudhiṣṭhira’s Inquiry for His Kin and the Vision of a Punitive Realm
Upa-parva: Naraka-darśana (Yudhiṣṭhira’s Descent and Inquiry Episode)
This chapter opens with Yudhiṣṭhira addressing the devas, stating that he does not see Rādheya (Karṇa) nor his brothers and other eminent allies who fell in the war for his sake. He declares that a heaven without them is not ‘his’ heaven, and requests to see them. The devas consent and appoint a divine messenger. Yudhiṣṭhira follows the messenger along a dark, difficult path characterized by foul odors and vivid descriptions of a punitive environment: rivers of hot water, an asipatravana (razor-leaf forest), heated sands and iron stones, boiling oil cauldrons, thorny kūṭaśālmalī trees, and scenes of torment. Overwhelmed, he asks how far they must go and where his brothers are. The messenger indicates the limit of his escort and invites Yudhiṣṭhira to return if fatigued. As Yudhiṣṭhira turns back, he hears afflicted voices requesting him to remain briefly, saying that a purifying breeze follows him and grants them relief. He asks who they are; the voices identify themselves as Karṇa, Bhīma, Arjuna, the twins, Dhṛṣṭadyumna, Draupadī, and the Draupadeyas. Yudhiṣṭhira reflects on the apparent contradiction of their presence there, questions karmic causality and the status of Suyodhana elsewhere, and experiences anger, censuring the devas and dharma as he understands it. He then tells the messenger to return and report that he will not go back, since his presence brings comfort to his kin; the messenger conveys this intent to Indra.
Chapter Arc: स्वर्ग के द्वार पर पहुँचा युधिष्ठिर देवताओं से कह उठता है—“नेह पश्यामि विबुधाः…”—मुझे यहाँ वे नहीं दिखते जिनके बिना स्वर्ग भी सूना है; मेरे भाई, पाञ्चाली, और वे राजर्षि कहाँ हैं जो मेरे कारण रण में गिरे? → देवगण उसे स्मरण कराते हैं कि जिन महारथियों ने ‘रणवल्नल’ में देह की आहुति दी, उन्होंने लोक जीता; पर युधिष्ठिर का मन स्वर्ग-वैभव में नहीं टिकता—वह पाञ्चाली और भीम को देखने की जिद करता है और स्पष्ट कह देता है कि उनके बिना वह यहाँ नहीं रहेगा। → देवदूत उसे नरक-दर्शन कराता है: कटे अंग, रक्त-मेद, दुर्गन्ध, करुण क्रन्दन—और वहीं वे पीड़ित प्राणी युधिष्ठिर की उपस्थिति से क्षणिक शान्ति पाते हैं; उनकी दीन वाणी सुनकर दयावान राजा ठिठक जाता है और निर्णय करता है कि वह उन्हें छोड़कर नहीं जाएगा। → युधिष्ठिर देवदूत से कहलवाता है—“न हाहं तत्र यास्यामि स्थितोऽस्मीति निवेद्यताम्”—मैं यहीं रहूँगा; मेरे आश्रय से ये (और मेरे भाई) सुखी हों—यह संदेश इन्द्र तक पहुँचा दिया जाए। → देवदूत इन्द्र के पास जाकर युधिष्ठिर के निश्चय का निवेदन करता है—अब देवसभा क्या उत्तर देगी, और यह नरक-दर्शन किस सत्य की परीक्षा है?
Shlokas
Verse 1
औपनआक्राा बछ। आर: 2 द्वितीयो&्ध्याय: युधिष्ठिरको नरकका दर्शन कराना तथा करुण-क्रन्दन सुनकर उनका वहीं रहनेका निक्षय करना युधिछिर उवाच नेह पश्यामि विबुधा राधेयममितौजसम् | भ्रातरौ च महात्मानौ युधामन्यूत्तमौजसौ
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે દેવગણ! હું અહીં અમિત પરાક્રમી રાધેય (કર્ણ)ને નથી જોતો. અને તે બે મહાત્મા ભાઈ—યુધામન્યુ અને ઉત્તમૌજા—ક્યાં છે? તેઓ પણ દેખાતા નથી.
Verse 2
जुह॒वुर्ये शरीराणि रणवल्नलौ महारथा: । राजानो राजपुत्राश्न ये मदर्थे हता रणे
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—સિંહ સમા પરાક્રમી તે વીરો ક્યાં છે, જેમણે રણાગ્નિમાં પોતાના શરીરોની આહુતિ આપી? મારા માટે યુદ્ધભૂમિમાં હણાયેલા તે રાજાઓ અને રાજપુત્રો ક્યાં છે? શું તે પુરુષપ્રવર શૂરોએ પણ આ સ્વર્ગલોક પર વિજય મેળવ્યો છે?
Verse 3
क्व ते महारथा: सर्वे शार्ट्लसमविक्रमा: । तैरप्ययं जितो लोक: कच्चित् पुरुषसत्तमै:
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—વાઘ સમા પરાક્રમવાળા તે બધા મહારથીઓ હવે ક્યાં છે? જેમણે રણાગ્નિમાં પોતાના શરીરોની આહુતિ આપી, શું તે પુરુષસત્તમોએ પણ આ સ્વર્ગલોકને જીત્યો છે?
Verse 4
यदि लोकानिमान_ प्राप्तास्ते च सर्वे महारथा: । स्थितं वित्त हि मां देवा: सहित तैर्महात्मभि:
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જો તે બધા મહારથીઓ આ લોકોને પ્રાપ્ત થયા હોય અને જો તેઓ બધા અહીં હાજર હોય, તો નિશ્ચિત જાણો કે દેવોએ મને પણ તે મહાત્માઓની સાથે જ અહીં રાખ્યો છે.
Verse 5
देवताओ! यदि वे सम्पूर्ण महारथी इन लोकोंमें आये हैं तो आप समझ लें कि मैं उन महात्माओंके साथ रहूँगा ।।
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે દેવો! જો તે સર્વ મહારથીઓ આ લોકોમાં આવ્યા હોય, તો જાણો કે હું તે મહાત્માઓની સાથે જ રહીશ. પરંતુ જો તે નૃપોએ આ શુભ અને અક્ષય લોક પ્રાપ્ત ન કર્યો હોય, તો હું તેમના વિના—મારા ભાઈઓ અને સ્વજનો વિના—અહીં આનંદ નહીં માણું.
Verse 6
मातुर्हि वचन श्रुव्वा तदा सलिलकर्मणि । कर्णस्य क्रियतां तोयमिति तप्यामि तेन वै
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જલકર્મ (તર્પણ) સમયે માતાનું વચન સાંભળીને હું આ જ વાતથી વ્યથિત છું—‘કર્ણ માટે પણ જળ અર્પણ કરવું.’
Verse 7
युद्धके बाद जब मैं अपने मृत सम्बन्धियोंको जलाञज्जलि दे रहा था उस समय मेरी माता कुन्तीने कहा था--“बेटा! कर्णको भी जलाञ्जलि देना।” माताकी यह बात सुनकर मुझे मालूम हुआ कि महात्मा कर्ण मेरे ही भाई थे। तबसे मुझे उनके लिये बड़ा दुःख होता है ।।
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—યુદ્ધ પછી જ્યારે હું મારા મૃત સગાંઓને જલાંજલિ અર્પણ કરતો હતો, ત્યારે મારી માતા કુંતીએ મને કહ્યું—“બેટા! કર્ણને પણ જલાંજલિ આપ.” આ સાંભળીને મને ખબર પડી કે મહાત્મા કર્ણ મારા જ ભાઈ હતા. તે ક્ષણથી તેમના માટેનું દુઃખ મારા હૃદય પર ભારે બની રહ્યું છે. હે દેવો! આ વિચારથી હું વારંવાર વધુ પશ્ચાત્તાપમાં બળું છું—જેનાં અમિતાત્મા, મહામનાના ચરણો મેં મારી માતા કુંતીના ચરણો સમાન જોયા, છતાં હું શત્રુદળમર્દન કર્ણનો અનુગામી કેમ ન થયો? કર્ણ જો અમારી સાથે હોત, તો યુદ્ધમાં ઇન્દ્ર પણ અમને પરાજિત કરી શકત નહીં.
Verse 8
दृष्टवैव तौ नानुगतः कर्ण परबलार्दनम् | न हस्मान् कर्णसहितान् जयेच्छक्रोडपि संयुगे
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—માતા કુંતીના ચરણો જેવા તે બે ચરણો જોઈને પણ હું પરબલાર્દન, શત્રુદળમર્દન કર્ણનો અનુગામી કેમ ન થયો? આ વિચાર જ મારા શોક અને પશ્ચાત્તાપને વધુ વધારી દે છે. કર્ણ અમારી સાથે હોત તો યુદ્ધમાં ઇન્દ્ર પણ અમને જીતી શકત નહીં.
Verse 9
तमहं यत्र तत्रस्थं द्रष्टमिच्छामि सूर्यजम् । अविज्ञातो मया योडसौ घातित: सव्यसाचिना
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—સૂર્યપુત્ર કર્ણ જ્યાં ક્યાંય હોય, હું તેમનું દર્શન કરવા ઇચ્છું છું. તેમને ઓળખી ન શકવાને કારણે મેં અર્જુનના હાથે તેમનો વધ કરાવ્યો.
Verse 10
भीमं च भीमविक्रान्तं प्राणेभ्योडपि प्रियं मम । अर्जुन चेन्द्रसंकाशं यमौ चैव यमोपमौ
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હું ભીમને—ભયંકર પરાક્રમી અને મારા પ્રાણોથી પણ પ્રિય—જોવા ઇચ્છું છું; ઇન્દ્ર સમ તેજસ્વી અર્જુનને જોવા ઇચ્છું છું; અને યમ સમ અજય એવા જોડિયા ભાઈઓ નકુલ-સહદેવને પણ જોવા ઇચ્છું છું. તેમજ ધર્મપરાયણા દેવી દ્રૌપદીનું પણ દર્શન કરવા માગું છું. અહીં રહેવાની મારી જરાય ઇચ્છા નથી; હું તમને આ સત્ય કહું છું.
Verse 11
द्रष्टमिच्छामि तां चाहं पाञज्चालीं धर्मचारिणीम् । न चेह स्थातुमिच्छामि सत्यमेवं ब्रवीमि व:
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હું તે પાંચાલી, ધર્મનું આચરણ કરનારી દ્રૌપદીનું દર્શન કરવા ઇચ્છું છું. અને હું અહીં રહેવા ઇચ્છતો નથી. આ સત્ય હું તમને કહું છું.
Verse 12
कि मे भ्रातृविहीनस्य स्वर्गेण सुरसत्तमा: । यत्र ते मम स स्वर्गो नायं स्वर्गो मतो मम
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે દેવશ્રેષ્ઠો! ભાઈઓ વિના મને આ સ્વર્ગનો શું ઉપયોગ? જ્યાં મારા ભાઈઓ છે, એ જ મારું સ્વર્ગ છે; તેમના વિના હું આ લોકને સ્વર્ગ માનતો નથી।
Verse 13
देवा ऊचु यदि वै तत्र ते श्रद्धा गम्यतां पुत्र मा चिरम् । प्रिये हि तव वर्तामो देवराजस्य शासनात्
દેવતાઓએ કહ્યું—વત્સ! જો તારી શ્રદ્ધા ખરેખર તેમની તરફ જ હોય, તો આવો—વિલંબ ન કર. દેવરાજની આજ્ઞાથી અમે તને પ્રિય લાગે તે જ કરવા પ્રવૃત્ત છીએ।
Verse 14
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा त॑ ततो देवा देवदूतमुपादिशन् । युधिष्ठटिरस्य सुहृदो दर्शयेति परंतप
વૈશંપાયને કહ્યું—હે પરંતપ જનમેજય! એમ કહી દેવતાઓએ દેવદૂતને આજ્ઞા આપી—“યુધિષ્ઠિરને તેના સુહૃદોનું દર્શન કરાવ.”
Verse 15
ततः कुन्तीसुतो राजा देवदूतश्न जग्मतुः । सहितौ राजशार्दूल यत्र ते पुरुषर्षभा:,नृपश्रेष्ठ! तब कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिर और देवदूत दोनों साथ-साथ उस स्थानकी ओर चले जहाँ वे पुरुषप्रवर भीमसेन आदि थे
પછી કુંતીપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિર દેવદૂત સાથે, હે રાજશાર્દૂલ! ત્યાં ગયા જ્યાં તે પુરુષશ્રેષ્ઠ—ભીમસેન આદિ—હતા।
Verse 16
अग्रतो देवदूतश्न ययौ राजा च पृष्ठतः । पन्थानमशुभं दुर्ग सेवितं पापकर्मभि:
વૈશંપાયને કહ્યું—દેવદૂત આગળ ગયો અને રાજા પાછળ. તેઓ એક અશુભ, દુર્ગમ માર્ગ પર પહોંચ્યા, જે પાપકર્મીઓ દુઃખ ભોગવવા માટે આવતાં-જતાં રહેતા।
Verse 17
तमसा संवृतं घोरं केशशैवलशाद्वलम् । युक्त पापकृतां गन्धैर्मासशोणितकर्दमम्
Vaiśampāyana said: The path was shrouded in dreadful darkness, strewn with hair, slime-like growth, and grass. It was fit only for evildoers, reeking with foul odors, and caked with mire of flesh and blood—an image of moral ruin made visible as a landscape.
Verse 18
दंशोत्पातकभल्लूकमक्षिकामशकावृतम् । इतश्रेतश्व कुणपै: समन्तात् परिवारितम्,उस रास्तेपर डाँस, मच्छर, मक्खी, उत्पाती जीवजन्तु और भालू आदि फैले हुए थे। इधर-उधर सब ओर सड़े मुर्दे पड़े हुए थे
Vaiśampāyana said: The path was covered with gadflies and other stinging pests, with ominous creatures and bears; it was swarmed by flies and mosquitoes. Here and there, on every side, it was hemmed in by rotting corpses—an image of the moral wreckage left by violence, confronting the travelers with the grim aftermath of adharma and the impermanence of embodied life.
Verse 19
अस्थिकेशसमाकीर्ण कृमिकीटसमाकुलम् । ज्वलनेन प्रदीप्तेन समन्तात् परिवेष्टितम्,हड्डियाँ और केश चारों ओर फैले हुए थे। कृमि और कीटोंसे वह मार्ग भरा हुआ था। उसे चारों ओरसे जलती आगने घेर रखा था
Vaiśampāyana said: The path was strewn everywhere with bones and hair, swarming with worms and insects, and on all sides it was encircled by blazing fire—an image of the dreadful consequences that attend the soul’s passage when it confronts the residues of violence and suffering.
Verse 20
अयोमुखैश्न काकाद्यर्गुप्रैश्ष समभिद्रुतम् । सूचीमुखैस्तथा प्रेतैर्विन्ध्यशैलोपमैर्वृतम्
Vaiśampāyana said: That place was swarmed by iron-beaked birds—crows and the like, and vultures. It was also surrounded by spirits with needle-like, piercing mouths, huge as the Vindhya mountains, roaming on every side—an image of the grim consequences that follow violence and moral collapse.
Verse 21
मेदोरुधिरयुक्तैश्व च्छिन्ननाहूरुपाणिभि: । निकृत्तोदरपादैश्व तत्र तत्र प्रवेरिते:
Verse 22
वहाँ यत्र-तत्र बहुत-से मुर्दे बिखरे पड़े थे, उनमेंसे किसीके शरीरसे रुधिर और मेद बहते थे, किसीके बाहु, ऊरु, पेट और हाथ-पैर कट गये थे ।।
વૈશંપાયન બોલ્યા—ધર્માત્મા રાજા યુધિષ્ઠિર એ જ માર્ગના મધ્યમાંથી આગળ વધ્યા; સડેલા શવોની દુર્ગંધથી ભરેલો, અમંગળ અને રોમાંચ ઉપજાવતો તે માર્ગ હતો. મનમાં અનેક વિચાર મથાળતાં તેઓ તે ભયંકર પથ પરથી પસાર થયા.
Verse 23
ददर्शोष्णोदकै: पूर्णा नदीं चापि सुदुर्गमाम् । असिपत्रवनं चैव निशितं क्षुरसंवृतम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—તેમણે ઉકળતા પાણીથી ભરેલી, પાર કરવી અત્યંત દુર્ગમ એવી નદી જોઈ; અને અસિપત્રવન પણ જોયું—તીક્ષ્ણ, છુરા જેવી ધારવાળા પાંદડાઓથી ઘેરાયેલું.
Verse 24
करम्भवालुकास्तप्ता आयसीश्व शिला:पृथक् । लोहकुम्भी श्व॒ तैलस्य क्वाथ्यमाना: समन्ततः
વૈશંપાયન બોલ્યા—ક્યાંક કરંભ મિશ્રિત રેતી તપ્ત થઈ પથરાયેલી હતી, ક્યાંક અલગ અલગ ગરમ કરેલી લોખંડની શિલાઓ હતી; અને ચારે તરફ લોખંડના કળશોમાં તેલ ઉકાળાતું હતું.
Verse 25
कूटशाल्मलिकं चापि दुःस्पर्श तीक्ष्णकण्टकम् । ददर्श चापि कौन्तेयो यातना: पापकर्मिणाम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—કૌંતેયે કૂટ-શાલ્મલી વૃક્ષો પણ જોયા, જે સ્પર્શ કરવા દુષ્કર અને તીક્ષ્ણ કાંટાઓથી ભરેલા હતા; તેમજ ત્યાં પાપકર્મીઓ પર થતી કઠોર યાતનાઓ પણ તેણે જોઈ.
Verse 26
देवदूतका युधिष्ठिरको मायामय नरकका दर्शन कराना स तं दुर्गन्धमालक्ष्य देवदूतमुवाच ह । कियदध्वानमस्माभिर्गन्तव्यमिममीदृशम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—તે દુર્ગંધ અનુભવી યુધિષ્ઠિરે દેવદૂતને કહ્યું—“ભાઈ! આવા માર્ગ પર અમારે હજી કેટલી દૂર જવું છે? અને મારા ભાઈઓ ક્યાં છે? તે મને કહો. આ દેવતાઓનો કયો પ્રદેશ છે? હું જાણવું ઈચ્છું છું.”
Verse 27
क्व च ते भ्रातरो महां तन्ममाख्यातुमर्हसि । देशो<यं कश्न देवानामेतदिच्छामि वेदितुम्
“ભાઈ! આ માર્ગ પર હવે અમારે હજી કેટલું દૂર ચાલવું છે? અને મારા તે ભાઈઓ ક્યાં છે? એ તું મને જરૂર જણાવ. દેવતાઓનો આ કયો દેશ છે—એ પણ હું જાણવા ઇચ્છું છું.”
Verse 28
स संनिववृते श्रुत्वा धर्मराजस्य भाषितम् | देवदूतो<ब्रवीच्चैनमेतावद् गमनं तव,धर्मराजकी यह बात सुनकर देवदूत लौट पड़ा और बोला--“बस, यहींतक आपको आना था
ધર્મરાજની વાત સાંભળી દેવદૂત પાછો વળ્યો અને બોલ્યો—“બસ, તમારું ગમન અહીં સુધી જ છે.”
Verse 29
निवर्तितव्यो हि मया तथास्म्युक्तो दिवौकसै: | यदि श्रान्तो$सि राजेन्द्र त्वमथागन्तुमरहसि
“મહારાજ! દેવતાઓએ મને કહ્યું છે કે યुधિષ્ઠિર થાકી જાય ત્યારે તેમને પાછા લઈ આવવા. તેથી હવે મને તમને પાછા લઈ જવું છે. રાજેન્દ્ર, જો તમે થાકી ગયા હો તો મારી સાથે આવો.”
Verse 30
युधिष्ठिरस्तु निर्विण्णस्तेन गन्धेन मूर्च्छित: । निवर्तने धृतमना: पर्यावर्तत भारत
ભરતનંદન! તે દુર્ગંધથી યુધિષ્ઠિર વ્યાકુળ થઈ ગયા; તેમને મૂર્ચ્છા આવતી હોય તેમ લાગ્યું. તેથી તેમણે મનમાં પાછા ફરવાનો નિશ્ચય કર્યો અને એ નિશ્ચય મુજબ તેઓ પાછા વળ્યા.
Verse 31
स संनिवृत्तो धर्मात्मा दुःखशोकसमाहत: । शुश्राव तत्र वदतां दीना वाच: समन्ततः
દુઃખ અને શોકથી પીડિત ધર્માત્મા યુધિષ્ઠિર જેમ જ પાછા વળવા લાગ્યા, તેમ જ ત્યાં ચારેય તરફથી પોકારતા આર્ત લોકોની દીન વાણી તેમણે સાંભળી.
Verse 32
भो भो धर्मज राजर्षे पुण्याभिजन पाण्डव | अनुग्रहार्थमस्माकं तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्
વૈશંપાયન બોલ્યા— હે ધર્મરાજ! હે રાજર્ષિ! હે પુણ્ય અને ઉત્તમ વંશમાં જન્મેલા પાંડવ! અમ પર અનુગ્રહ કરવા માટે થોડો સમય—એક મુહૂર્ત—અહીં જ થંભો.
Verse 33
आयाति वत्वयि दुर्धर्षे वाति पुण्य: समीरण: । तव गन्धानुगस्तात येनास्मान् सुखमागमत्
વૈશંપાયન બોલ્યા— હે દુર્ધર્ષ! તું આવતાં જ પરમ પવિત્ર પવન વહેવા લાગ્યો છે. પ્રિય! તે પવન તારા દેહની સુગંધ લઈને આવે છે; તેથી અમને સુખ અને શાંતિ પ્રાપ્ત થઈ છે.
Verse 34
ते वयं पार्थ दीर्घस्य कालस्य पुरुषर्षभ । सुखमासादयिष्यामस्त्वां दृष्टवा राजसत्तम,'पुरुषप्रवर! कुन्तीकुमार! नृपश्रेष्ठ) आज दीर्घकालके पश्चात् आपका दर्शन पाकर हम सुखका अनुभव करेंगे
વૈશંપાયન બોલ્યા— હે પાર્થ! હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! હે રાજોત્તમ! દીર્ઘ સમય પછી આજે તારો દર્શન કરીને અમે સુખ પ્રાપ્ત કરીશું.
Verse 35
संतिष्ठस्व महाबाहो मुहूर्तमपि भारत । त्वयि तिष्ठति कौरव्य यातनास्मान् न बाधते,“महाबाहु भरतनन्दन! हो सके तो दो घड़ी भी ठहर जाइये | कुरुनन्दन! आपके रहनेसे यहाँकी यातना हमें कष्ट नहीं दे रही है”
વૈશંપાયન બોલ્યા— હે મહાબાહુ ભારત! એક મુહૂર્ત પણ થંભો. હે કૌરવ્ય! તું અહીં રહે ત્યારે આ સ્થાનની યાતના અમને પીડતી નથી.
Verse 36
एवं बहुविधा वाच: कृपणा वेदनावताम् । तस्मिन् देशे स शुभ्राव समन्ताद् वदतां नृप
વૈશંપાયન બોલ્યા— હે નરેશ્વર! એ રીતે તે પ્રદેશમાં વેદનાથી વ્યાકુળ દીન પ્રાણીઓની અનેક પ્રકારની કરુણ વાણીઓ તેને ચારે તરફથી સંભળાવા લાગી.
Verse 37
तेषां तु वचन श्रुत्वा दयावान् दीनभाषिणाम् | अहो कृच्छमिति प्राह तस्थौ स च युधिषछिर:
દીનતાથી બોલતા તે પ્રાણીઓના શબ્દો સાંભળી દયાળુ યુધિષ્ઠિર ત્યાં જ થંભી ગયો. તેના મુખમાંથી સહસા નીકળ્યું—“અહો! કેટલું કષ્ટ!”
Verse 38
स ता गिर: पुरस्ताद वै श्रुतपूर्वा पुन: पुन: । ग्लानानां दुःखितानां च नाभ्यजानत पाण्डव:
મહાન કષ્ટ અને દુઃખમાં પડેલા પ્રાણીઓની એ જ પહેલાં સાંભળેલી કરુણ વાણીઓ આગળથી વારંવાર તેના કાનમાં પડતી રહી; છતાં પાંડવ તેમને ઓળખી ન શક્યો.
Verse 39
अबुध्यमानस्ता वाचो धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: । उवाच के भवन्तो वै किमर्थमिह तिष्ठथ,उनकी वे बातें पूर्णएरूपसे न समझकर धर्मपुत्र युधिष्ठिने पूछा--“आपलोग कौन हैं और किसलिये यहाँ रहते हैं?”
તેમની વાતો પૂરતી રીતે ન સમજાઈ તેથી ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું—“તમે કોણ છો, અને કયા હેતુથી અહીં ઊભા છો?”
Verse 40
इत्युक्तास्ते ततः सर्वे समन््तादवभाषिरे | कर्णो5हं भीमसेनो5हमर्जुनो5हमिति प्रभो
એમ પૂછતાં જ તેઓ બધા ચારે તરફથી બોલી ઊઠ્યા—“પ્રભુ! હું કર્ણ છું, હું ભીમસેન છું, હું અર્જુન છું”—આ રીતે દરેકે પોતાની ઓળખ પોકારી કહી.
Verse 41
नकुल: सहदेवोहं धृष्टद्युम्नो5हमित्युत । द्रौपदी द्रौपदेयाश्व इत्येवं ते विचुक्रुशु:ः
કોઈ ચીસ પાડી—“હું નકુલ છું”, કોઈ—“હું સહદેવ છું”, અને કોઈ—“હું ધૃષ્ટદ્યુમ્ન છું”; પછી—“હું દ્રૌપદી છું” અને “અમે દ્રૌપદીના પુત્રો છીએ”—આ રીતે તેઓ બધા જોરથી બૂમો પાડતા રહ્યા.
Verse 42
ता वाच: स तदा श्रुत्वा तद्देशसदृशीर्नुप । ततो विममृशे राजा कि त्विदं दैवकारितम्,नरेश्वर! उस देशके अनुरूप उन बातोंको सुनकर राजा युधिष्ठिर मन-ही-मन विचार करने लगे कि दैव-का यह कैसा विधान है
તે દેશને અનુરૂપ એવા વચનો સાંભળી રાજા યુધિષ્ઠિરે મનમાં વિચાર્યું—“આ દૈવનું કેવું વિધાન છે?”
Verse 43
कि तु तत् कलुषं कर्म कृतमेभिमहात्मभि: । कर्णेन द्रौपदेयैर्वा पा्चाल्या वा सुमध्यया
પરંતુ આ મહાત્માઓએ—કર્ણે, દ્રૌપદીના પુત્રોએ અથવા સુમધ્યા પાંચાલી દ્રૌપદીએ—એવું કયું કલુષિત કર્મ કર્યું હતું કે તેમને આ દુર્ગંધભર્યા ભયંકર સ્થાને વસવું પડે?
Verse 44
य इमे पापगन्धेडस्मिन् देशे सन्ति सुदारुणे । नाहं जानामि सर्वेषां दुष्कृतं पुण्यकर्मणाम्
આ પાપગંધભર્યા અતિ દારુણ દેશમાં જે પુણ્યકર્મી જન છે—તેમનો કોઈ દુષ્કૃત હું જાણતો નથી.
Verse 45
कि कृत्वा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो राजा सुयोधन: । तथा श्रिया युत: पापै: सह सर्व: पदानुगै:
ધૃતરાષ્ટ્રનો પુત્ર રાજા સુયોધન કયું પુણ્યકર્મ કરીને પોતાના સર્વ પાપી અનુચરો સાથે આવી શ્રી-સમૃદ્ધિથી યુક્ત થયો છે?
Verse 46
महेन्द्र इव लक्ष्मीवानास्ते परमपूजिता: । कस्येदानीं विकारो5यं य इमे नरकं॑ गता:
તે મહેન્દ્ર સમો શ્રીમંત બની પરમપૂજિત બેઠો છે; અને આ લોકો નરકને ગયા છે—તો હવે આ ફેરફાર કોનો છે?
Verse 47
“वह तो यहाँ अत्यन्त सम्मानित होकर महेन्द्रके समान राजलक्ष्मीसे सम्पन्न हुआ है। इधर यह किस कर्मका फल है कि मेरे सगे-सम्बन्धी नरकमें पड़े हुए हैं? ।।
તે તો અહીં અત્યંત સન્માનિત થઈ, મહેન્દ્ર સમાન રાજલક્ષ્મીથી સમૃદ્ધ થયો છે. પરંતુ આ કયા કર્મનું ફળ છે કે મારા પોતાના સગા-સંબંધીઓ નરકમાં પડ્યા છે? મારા ભાઈઓ સર્વધર્મવિદ—શૂરવીર, સત્યવાદી અને શાસ્ત્રાનુસાર વર્તન કરનારા હતા. ક્ષત્રધર્મમાં અડગ રહી તેમણે મહાયજ્ઞો કર્યા અને બહુ દક્ષિણાઓ આપી; તો પણ તેમને આવી દુર્ગતિ કેમ થઈ?
Verse 48
कि नु सुप्तो5स्मि जागर्मि चेतयामि न चेतये । अहो चित्तविकारो<यं स्याद् वा मे चित्तविभ्रम:
શું હું સૂતો છું કે જાગું છું? મને સાચી ચેતના છે કે નથી? અહો—આ મારા ચિત્તનો વિકાર તો નથી ને, અથવા મારા મનને પકડેલો કોઈ ભ્રમ તો નથી?
Verse 49
एवं बहुविधं राजा विममर्श युधिष्ठिर: । दुःखशोकसमाविष्टश्विन्ताव्याकुलितेन्द्रिय:
આ રીતે રાજા યુધિષ્ઠિર અનેક રીતે વિચારવા લાગ્યા. દુઃખ અને શોકથી આવૃત થઈ, ચિંતાના કારણે તેમની ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ થઈ ગઈ.
Verse 50
क्रोधमाहारयच्चैव तीव्र धर्मसुतो नृपः । देवांक्ष गर्हयामास धर्म चैव युधिष्ठिर:,धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरके मनमें तीव्र रोष जाग उठा। वे देवताओं और धर्मको कोसने लगे
ત્યારે ધર્મપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરના મનમાં તીવ્ર ક્રોધ જાગ્યો. એ સ્થિતિમાં તેમણે દેવતાઓને—અને ધર્મને પણ—ધિક્કારવા માંડ્યા.
Verse 51
स तीव्रगन्धसंतप्तो देवदूतमुवाच ह । गम्यतां तत्र येषां त्वं दूतस्तेषामुपान्तिकम्
અસહ્ય દુર્ગંધથી પીડિત થઈ તેણે દેવદૂતને કહ્યું—“તમે જેમના દૂત છો, તેમના પાસે પાછા જાઓ. હું ત્યાં નહીં આવું; હું અહીં જ રહીશ. આ વાત તમારા સ્વામીઓને જણાવી દેજો. કારણ કે મારી નજીક રહેતાં અહીં મારા આ દુઃખિત ભાઈ-બંધુઓને થોડુંક તો સાંત્વન મળે છે.”
Verse 52
न हाहं तत्र यास्यामि स्थितो<5स्मीति निवेद्यताम् | मत्संश्रयादिमे दूता: सुखिनो भ्रातरो हि मे
“ના—હું ત્યાં નહીં જાઉં. હું અહીં જ સ્થિર રહેવાનો નિશ્ચય કર્યો છે એમ જાણ કરજો. કારણ કે મારા આશ્રયથી મારા આ દુઃખિત ભાઈબંધુઓને પણ થોડું સુખ-સાંત્વન મળે છે.”
Verse 53
इत्युक्तः स तदा दूत: पाण्डुपुत्रेण धीमता । जगाम तत्र यत्रास्ते देवराज: शतक्रतु:ः
બુદ્ધિમાન પાંડુપુત્રે એમ કહ્યે પછી તે દેવદૂત તત્કાળ ત્યાં ગયો, જ્યાં શતયજ્ઞકર્તા દેવરાજ ઇન્દ્ર બિરાજમાન હતા.
Verse 54
निवेदयामास च तद् धर्मराजचिकीर्षितम् | यथोक्तं धर्मपुत्रेण सर्वमेव जनाधिप,नरेश्वर! दूतने वहाँ धर्मपुत्र युधिष्ठिरकी कही हुई सारी बातें कह सुनायीं और यह भी निवेदन कर दिया कि वे क्या करना चाहते हैं
પછી તે દૂતે નરાધિપને ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરે કહેલી બધી વાતો યથાવત્ સંભળાવી અને ધર્મરાજ શું કરવા ઇચ્છે છે તે પણ નિવેદન કર્યું.
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira confronts whether he can accept a privileged posthumous state while those he loves and honors appear to suffer; he rejects isolated reward and prioritizes solidarity with the afflicted.
The chapter teaches that dharma is validated by principled compassion even when outcomes appear unjust; ethical commitment is shown by remaining with sufferers rather than pursuing personal comfort.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is narrative-theological—demonstrating that final judgment and karmic sequencing can appear counterintuitive, thereby deepening the epic’s mokṣa-oriented frame.