Adhyaya 95
Droṇa-parva Adhyāya 95 — Sātyaki’s Breakthrough and the Routing of Allied Contingents
Upa-parva: Sātyaki’s Advance through Droṇa’s Host (Droṇānīka-taraṇa Episode)
Saṃjaya reports that Sātyaki, after striking down Sudarśana, addresses his charioteer and characterizes the battlefield as a turbulent ‘ocean’ of chariots, horses, elephants, and weapon-waves—deadly, loud, and difficult to cross. He asserts that Droṇa’s host has been traversed and urges a swift, composed drive toward the remaining enemy mass, anticipating proximity to Arjuna (Kirīṭin, wielder of Gāṇḍīva) and interpreting omens as indicating Jayadratha’s imminent death before sunset. The charioteer responds with confidence, declaring that even formidable commanders would not induce fear while he drives under Sātyaki’s protection, and asks whom Sātyaki intends to send toward death. Sātyaki vows to fulfill his pledge by cutting down the Kāmboja-led blocking force and promises to demonstrate his capacity so that Duryodhana will regret the losses. The narrative then shifts to action: the driver whips the horses forward; Sātyaki is met with missile volleys from Yavana and allied fighters, which he neutralizes by cutting down arrows and weapons. He counterattacks with precise, sharp shafts, severing heads and arms, piercing armor, and causing mass rout; the battlefield is depicted as blood-soaked and strewn with bodies. The surviving forces flee in panic, and Sātyaki, pleased at having dispersed the Kāmbojas, Yavanas, and Śakas, urges the charioteer onward; observers (including cāraṇas) acclaim the advance as he proceeds as Arjuna’s rear-guard support.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—सुदक्षिण के मारे जाने के बाद रणभूमि में अर्जुन के सामने अनेक जनपदों की सेनाएँ उमड़ पड़ती हैं; रथ पर केशव सहित पार्थ बाण-वर्षा से ढँक जाता है, फिर भी उसका तेज़ क्षीण नहीं होता। → अभीषाह, शूरसेन, शिबि, वसाति आदि दल धनंजय पर शर-वर्षा करते हैं; अर्जुन प्रतिशर-प्रहार से उन्हें छिन्न-भिन्न करता है, सैकड़ों योद्धा भयभीत होकर तितर-बितर भागते हैं। तभी रथियों में श्रेष्ठ श्रुतायु क्रुद्ध होकर तीक्ष्ण तोमर से अर्जुन पर प्रहार करता है और युद्ध का केंद्र एक घोर द्वंद्व की ओर खिंच जाता है। → अपने रथ को शरजाल से आच्छादित देखकर और शत्रुओं को अग्नि-सम दीप्त मानकर अर्जुन ‘शाक्रास्त्र’ प्रकट करता है; सहस्रों नतपर्वण बाण निकलते हैं और वह परमक्रुद्ध होकर श्रुतायु, अच्युतायु, नियतायु, दीर्घायु तथा अन्य म्लेच्छ-अम्बष्ठ योद्धाओं को यमसदन की ओर भेज देता है—कहीं गदा चूर-चूर होती है, कहीं इन्द्रध्वज-सा देह धराशायी होता है। → अर्जुन मदोन्मत्त गज की भाँति रथ, घोड़े और हाथियों की पंक्तियाँ रौंदता हुआ शत्रु-सेना को तोड़ देता है; जो बचे वे भय से पलायन करते हैं और उस मोर्चे पर पाण्डव-पक्ष का पलड़ा भारी हो जाता है। → कौरव-सेना के अन्य महारथी इस संहार का प्रतिशोध लेने को किस प्रकार संगठित होंगे—यह अगले प्रसंग की ओर संकेत करता है।
Shlokas
Verse 1
अत्-४-#कात त्रिनवतितमो<्थ्याय: अर्जुनद्वारा श्रुतायु
સંજય બોલ્યો—રાજન્! કામ્બોજરાજ સુદક્ષિણ અને વીર શ્રુતાયુધના વધ પછી તમારા સૈનિકો ક્રોધે પ્રજ્વલિત થઈ ભારે વેગથી પાર્થ (અર્જુન) પર તૂટી પડ્યા.
Verse 2
अभीषाहा: शूरसेना: शिबयो5थ वसातय: । अभ्यवर्षस्ततो राजन् शरवर्षर्धन॑जयम्,महाराज! वहाँ अभीषाह, शूरसेन, शिबि और वसाति-देशीय सैनिकगण अर्जुनपर बाणोंकी वर्षा करने लगे
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! ત્યારે અભીષાહ, શૂરસેન, શિબી અને વસાતિ-દેશના યોદ્ધાઓએ ધનંજય અર્જુન પર બાણોની વર્ષા કરી।
Verse 3
तेषां षष्टिशतानन्यान् प्रामथ्नात् पाण्डव: शरै: | ते सम भीता: पलायन्ते व्याप्रात् क्षुद्रमृूगा इव
સંજય બોલ્યો—પાંડુપુત્ર અર્જુને પોતાના બાણોથી તેમની છ હજાર સૈનિકો સહિત અન્ય યોદ્ધાઓને પણ ચકનાચૂર કરી નાખ્યા। તેઓ અત્યંત ભયભીત થઈ, જેમ વાઘથી ડરીને નાનાં મૃગ ભાગે તેમ, અર્જુનથી ડરીને ત્યાંથી પલાયન કરવા લાગ્યા।
Verse 4
ते निवृत्ता: पुनः पार्थ सर्वतः पर्यवारयन् । रणे सपत्नान् निध्नन्तं जिगीषन्तं परान् युधि
સંજય બોલ્યો—પાછા ફરેલા તે યોદ્ધાઓએ પાર્થને ચારેય બાજુથી ઘેરી લીધો; કારણ કે યુદ્ધમાં અર્જુન વિજયની ઇચ્છાથી શત્રુઓનો સંહાર કરતો હતો—આ જોઈ પહેલાં ભાગેલા સૈનિકો પણ ફરી વળી આવી તેને ઘેરવા લાગ્યા।
Verse 5
तेषामापततां तूर्ण गाण्डीवप्रेषितै: शरै: । शिरांसि पातयामास बाहूंश्वापि धनंजय:,उन आक्रमण करनेवाले योद्धाओंके मस्तकों और भुजाओंको अर्जुनने गाण्डीव- धनुषद्वारा छोड़े हुए बाणोंसे तुरंत ही काट गिराया
સંજય બોલ્યો—જ્યારે તેઓ ઝડપથી તૂટી પડ્યા, ત્યારે ધનંજય અર્જુને ગાંડીવમાંથી છૂટેલા તીક્ષ્ણ બાણોથી તેમની મસ્તકો અને ભુજાઓને પણ તરત જ કાપી પાડી।
Verse 6
शिरोभशि: पातितैस्तत्र भूमिरासीज्निरन्तरा | अभ्रच्छायेव चैवासीदू ध्वाड्क्षगृभ्रबलैर्युधि
સંજય બોલ્યો—ત્યાં પડેલા મસ્તકોથી ભૂમિ એક પણ ખાલી જગ્યા વિના ઘન થઈ ગઈ હતી; અને યુદ્ધસ્થળે કાગડા તથા ગીધોના ઝુંડ ઉમટી આવતાં ત્યાં જાણે વાદળની છાયા છવાઈ હોય તેમ લાગતું હતું।
Verse 7
तेषु तूत्साद्यमानेषु क्रोधामर्षसमन्वितौ । श्रुतायुश्नाच्युतायुश्न धनंजयमयुध्यताम्
જ્યારે તે સર્વ સૈનિકોનો સંહાર થવા લાગ્યો, ત્યારે શ્રુતાયુ અને અચ્યુતાયુ—આ બે વીર ક્રોધ અને અપમાનભાવથી ભરાઈ ધનંજય (અર્જુન) સાથે યુદ્ધ કરવા આગળ વધ્યા.
Verse 8
बलिनौ स्पर्धिनौ वीरौ कुलजौ बाहुशालिनौ । तावेनं शरवर्षाणि सव्यदक्षिणमस्थताम्
તે બંને બલવાન, અર્જુન સાથે સ્પર્ધા ધરાવતા, વીર, ઉત્તમ કુલમાં જન્મેલા અને ભુજાબળથી શોભિત હતા. તેઓ અર્જુનના ડાબે-જમણે સ્થિત થઈ તેના પર બાણવર્ષા કરવા લાગ્યા.
Verse 9
त्वरायुक्तौ महाराज प्रार्थयानौ महद् यश: । अर्जुनस्य वधरप्रेप्सू पुत्रार्थे तव धन्विनौ
મહારાજ! તે બંને ધનુર્ધરો ઉતાવળથી, મહાન યશની ઇચ્છા રાખીને, તમારા પુત્રના હિત માટે અર્જુનના વધની કામનાથી ઝડપથી બાણો છોડતા હતા.
Verse 10
तावर्जुनं सहस्त्रेण पत्रिणां नतपर्वणाम् । पूरयामासतु: क्रुद्धो तटागं जलदौ यथा
જેમ બે વાદળો તળાવને ભરિ દે, તેમ ક્રોધથી પ્રજ્વલિત તે બંનેએ વાંકા સાંધાવાળા, પાંખવાળા સહસ્રો બાણોથી અર્જુનને સંપૂર્ણ ઢાંકી દીધો.
Verse 11
श्रुतायुश्न ततः क्रुद्धस्तोमरेण धनंजयम् । आजघान रथश्रेष्ठ: पीतेन निशितेन च,फिर रथियोंमें श्रेष्ठ श्रुतायुने कुृपित होकर पानीदार तीखी धारवाले तोमरसे अर्जुनपर आघात किया
પછી રથિયોમાં શ્રેષ્ઠ શ્રુતાયુ ક્રોધિત થઈ, પીળાશ ઝળહળતા, તીક્ષ્ણધાર તોમરથી ધનંજય (અર્જુન) પર પ્રહાર કર્યો.
Verse 12
सो5तिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शन: । जगाम परम॑ मोहं मोहयन् केशवं रणे
સંજય બોલ્યો—બલવાન શત્રુના પ્રચંડ પ્રહારથી અત્યંત વિદ્ધ થઈ શત્રુદમન અર્જુન પરમ મોહમાં પડી ગયો. રણમાં કેશવને પણ ચિંતિત કરતાં તે પોતે ઘોર મૂર્ચ્છામાં લીન થયો.
Verse 13
एतस्मिन्नेव काले तु सो<च्युतायुर्महारथ: । शूलेन भृशतीक्ष्णेन ताडयामास पाण्डवम्,इसी समय महारथी अच्युतायुने अत्यन्त तीखे शूलके द्वारा पाण्डुकुमार अर्जुनपर प्रहार किया
એ જ સમયે મહારથી અચ્યુતાયુએ અત્યંત તીક્ષ્ણ શૂલ વડે પાંડવ અર્જુન પર પ્રહાર કર્યો.
Verse 14
क्षते क्षारं स हि ददौ पाण्डवस्य महात्मन: । पार्थोडपि भृशसंविद्धो ध्वजयष्टिं समाश्रित:
આ પ્રહારથી જાણે તેણે મહાત્મા પાંડુપુત્રના ઘા પર ક્ષાર છાંટ્યો. પાર્થ પણ ભારે રીતે વિદ્ધ થઈ ધ્વજદંડનો આધાર લઈને ઊભો રહ્યો.
Verse 15
ततः सर्वस्य सैन्यस्य तावकस्य विशाम्पते । सिंहनादो महानासीद्धतं मत्वा धनंजयम्,प्रजानाथ! उस समय अर्जुनको मरा हुआ मानकर आपके सारे सैनिक जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगे
પછી, હે પ્રજાનાથ! ધનંજય હણાયો છે એમ માનીને તમારી સમગ્ર સેનામાંથી મહાન સિંહનાદ ઊઠ્યો.
Verse 16
कृष्णश्व भृशसंतप्तो दृष्टवा पार्थ विचेतनम् । आश्वासयत् सुहसद्याभिवाग्भिस्तत्र धनंजयम्
પાર્થને અચેત જોઈ કૃષ્ણ અત્યંત વ્યથિત થયા અને ત્યાં ધનંજયને સ્નેહસભર, હૃદયને ધીરજ આપનારા વચનો વડે આશ્વાસન આપવા લાગ્યા.
Verse 17
ततस्तौ रथिनां श्रेष्ठी लब्धलक्ष्यौ धनंजयम् | वासुदेवं च वार्ष्णेयं शरवर्ष: समन्तत:
ત્યારે રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ શ્રુતાયુ અને અચ્યુતાયુએ લક્ષ્ય મેળવી ધનંજય અર્જુન અને વાર્ષ્ણેય વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણ પર ચારે તરફથી બાણવર્ષા કરી. ચક્ર, કૂબર, રથ, અશ્વ, ધ્વજ અને પતાકાઓ સહિત તેઓ શરવૃષ્ટિમાં ઢંકાઈ રણભૂમિમાં અદૃશ્ય થયા હોય તેમ લાગ્યું; તે દૃશ્ય અદ્ભુત બન્યું.
Verse 18
सचक्रकूबररथं साश्वध्वजपताकिनम् | अदृश्य॑ चक्रतुर्युद्धे तदद्भुतमिवाभवत्
તે યુદ્ધમાં તેમણે અર્જુનના રથને—ચક્ર, કૂબર, અશ્વ, ધ્વજ અને પતાકાઓ સહિત—ચારે તરફથી બાણવર્ષાથી એવો ઢાંકી દીધો કે તે નજરે ન પડ્યો. જાણે કોઈ અદ્ભુત ઘટના બની હોય તેમ લાગ્યું.
Verse 19
प्रत्याश्वस्तस्तु बीभत्सु: शनकैरिव भारत । प्रेतराजपुरं प्राप्प पुन: प्रत्यागतो यथा,भारत! फिर अर्जुन धीरे-धीरे सचेत हुए, मानो यमराजके नगरमें पहुँचकर पुनः वहाँसे लौटे हों
હે ભારત! ત્યારે બીભત્સુ અર્જુન ધીમે ધીમે શ્વાસ સંભાળી સચેત થયો—જાણે યમરાજના નગર સુધી જઈ ફરી ત્યાંથી પરત આવ્યો હોય.
Verse 20
संछन्नं शरजालेन रथं दृष्टवा सकेशवम् | शत्रू चाभिमुखौ दृष्टवा दीप्यमानाविवानलौ
કેશવসহ પોતાના રથને શરજાળથી ઢંકાયેલો જોઈ અને સામે ઊભેલા બંને શત્રુઓને અગ્નિ સમાન દીપ્તિમાન જોઈ મહારથી અર્જુને ઐન્દ્ર (શાક્ર) અસ્ત્ર પ્રગટ કર્યું. તેમાંથી વાંકાં સાંધાવાળા સહસ્રો બાણો પ્રગટ થવા લાગ્યા.
Verse 21
प्रादुश्चक्रे ततः पार्थ: शाक्रमस्त्रं महारथ: । तस्मादासन् सहस्राणि शराणां नतपर्वणाम्
પછી મહારથી પાર્થ અર્જુને શાક્ર (ઐન્દ્ર) અસ્ત્ર પ્રગટ કર્યું. તેમાંથી વાંકાં સાંધાવાળા સહસ્રો બાણો નીકળી આવ્યા.
Verse 22
ते जघ्नुस्तौ महेष्वासौ ताभ्यां मुक्तांश्व सायकान् | विचेरुराकाशगता: पार्थबाणविदारिता:
તે બાણોએ તે બંને મહાધનુર્ધરોને તથા તેમના છોડેલા સાયકોને પણ છિન્ન-ભિન્ન કરી નાખ્યા. પાર્થના બાણોથી ટુકડા-ટુકડા થયેલા શત્રુના બાણો આકાશમાં વિખેરાઈને ફરવા લાગ્યા.
Verse 23
प्रतिहत्य शरांस्तूर्ण शरवेगेन पाण्डव: । प्रतस्थे तत्र तत्रैव योधयन् वै महारथान्
પોતાના બાણોના વેગથી શત્રુના બાણોને તત્કાળ નષ્ટ કરીને પાંડુપુત્ર અર્જુન ત્યાં-ત્યાં જઈ મહારથીઓ સાથે યુદ્ધ કરવા પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 24
तौ च फाल्गुनबाणौघैर्विबाहुशिरसौ कृतौ । वसुधामन्वपद्येतां वातनुन्नाविव द्रुमी
ફાલ્ગુનના ઘન બાણવર્ષાથી તે બંનેના ભુજાઓ અને મસ્તક કપાઈ ગયા; પવનથી પાડી દેવાયેલા બે વૃક્ષોની જેમ તેઓ એક પછી એક ધરતી પર ઢળી પડ્યા.
Verse 25
अर्जुनके उन बाणसमूहोंसे श्रुतायु और अच्युतायुके मस्तक कट गये। भुजाएँ छिज्न- भिन्न हो गयीं। वे दोनों आँधीके उखाड़े हुए वृक्षोंके समान धराशायी हो गये ।।
અર્જુનના બાણસમૂહોથી શ્રુતાયુ અને અચ્યુતાયુના મસ્તક કપાઈ ગયા અને ભુજાઓ પણ છિન્ન-ભિન્ન થઈ ગઈ. વાવાઝોડે ઉખેડેલા વૃક્ષોની જેમ તેઓ બંને ધરાશાયી થયા. શ્રુતાયુનું નિધન અને અચ્યુતાયુનો વધ—સમુદ્ર સૂકાઈ જાય તેમ—સર્વ લોકોને વિસ્મયમાં મૂકી દેનાર બન્યો.
Verse 26
तयो: पदानुगान् हत्वा पुन: पञ्चाशतं रथान् | प्रत्यगाद् भारतीं सेनां निघ्नन् पार्थो वरान् वरान्
તે બંનેના પગલે આવનારા પચાસ રથીઓને મારીને, શ્રેષ્ઠ શ્રેષ્ઠ વીરોને એક પછી એક પસંદ કરી સંહારતો પાર્થ ફરી કૌરવ સેનામાં પ્રવેશ્યો.
Verse 27
श्रुतायुषं च निहतं प्रेक्ष्य चैवाच्युतायुषम् । नियतायुश्च संक्रुद्धो दीर्घायुश्विव भारत
સંજય બોલ્યો—હે ભારત! શ્રુતાયુ અને અચ્યુતાયુને હત થયેલા જોઈ તેમના પુત્ર નરશ્રેષ્ઠ નિયતાયુ અને દીર્ઘાયુ પિતૃવધના શોકથી દગ્ધ થઈ ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થયા. વિવિધ પ્રકારના બાણોની વર્ષા કરતાં તેઓ કુંતીપુત્ર અર્જુનનો સામનો કરવા આગળ વધ્યા.
Verse 28
पुत्री तयोर्नरश्रेष्ठी कौन्तेयं प्रतिजग्मतुः । किरन्तौ विविधान् बाणान् पितृव्यसनकर्शितौ
સંજય બોલ્યો—હે ભારત! તે બંને વીરોના પુત્ર, નરશ્રેષ્ઠ નિયતાયુ અને દીર્ઘાયુ, પિતૃવધના દુઃખથી કશાયિત થઈ, વિવિધ પ્રકારના બાણો વરસાવતા કુંતીપુત્ર અર્જુન સામે આવી પહોંચ્યા.
Verse 29
तावर्जुनो मुहूर्तेन शरै: संनतपर्वभि: । प्रैषयत् परमक्रुद्धो यमस्य सदन प्रति,तब अर्जुनने अत्यन्त कुपित हो झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा दो ही घड़ीमें उन दोनोंको यमराजके घर भेज दिया
સંજય બોલ્યો—ત્યારે અર્જુન પરમ ક્રોધે ભરાઈ, વાંકાં સાંધાવાળા બાણોથી ક્ષણમાત્રમાં જ તે બંનેને યમના ધામ તરફ મોકલી દીધા.
Verse 30
लोडयन्तमनीकानि द्विप॑ पद्मससरो यथा । नाशवनुवन् वारयितु पार्थ क्षत्रियपुड़रवा:
સંજય બોલ્યો—જેમ હાથી કમળોથી ભરેલા સરોવરનું મથન કરે તેમ તે સેનાવ્યૂહોને ઉથલપાથલ કરતો હતો. હે પાર્થ! ક્ષત્રિયપુંગવ યોદ્ધાઓ પણ તેને અટકાવી શક્યા નહીં.
Verse 31
जैसे हाथी कमलोंसे भरे हुए सरोवरको मथ डालता हो, उसी प्रकार आपकी सेनाओंका मन्थन करते हुए पार्थको आपके क्षत्रियशिरोमणि योद्धा रोक न सके ।।
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! એ જ સમયે અંગદેશના યુદ્ધવિદ્યામાં પ્રશિક્ષિત સહસ્રો ગજારોહી યોદ્ધાઓ ક્રોધથી ઉછળી, હાથીઓના સમૂહ સાથે પાંડુપુત્ર અર્જુનને ચારેય તરફથી ઘેરી વળ્યા.
Verse 32
दुर्योधनसमादिष्टा: कुछ्जरै: पर्वतोपमै: । प्राच्याश्व दाक्षिणात्याश्व॒ कलिड्गप्रमुखा नूपा:
દુર્યોધનની આજ્ઞાથી પૂર્વ અને દક્ષિણ પ્રદેશોના કલિંગ-પ્રમુખ રાજાઓએ પર્વતસમાન હાથીઓ વડે અર્જુનને ચારે તરફથી ઘેરી લીધો।
Verse 33
तेषामापततां शीघ्र गाण्डीवप्रेषितै: शरै: । निचकर्त शिरांस्य॒ग्रो बाहूनपि सुभूषणान्
તેઓ ધસી આવતાં જ, ઉગ્ર યુદ્ધરૂપ ધારણ કરેલા અર્જુને ગાંડીવમાંથી છૂટેલા બાણોથી તેમના મસ્તકો અને ઉત્તમ આભૂષણોથી શોભિત ભુજાઓને પણ તત્કાળ કાપી નાંખ્યા।
Verse 34
तैः शिरोभिममही कीर्णा बाहुभिश्न सहाडुदै: । बभौ कनकपाषाणा भुजगैरिव संवृता
શિર અને અંગદસહિત ભુજાઓથી ધરતી છવાઈ ગઈ; તે ધરતી જાણે સોનાના પથ્થરો વડે ભરેલી અને સર્પોથી ઘેરાયેલી હોય તેમ ભયાનક શોભા પામતી હતી।
Verse 35
बाहवो विशिखैश्कछिन्ना: शिरांस्युन्मथितानि च । पतमानान्यदृश्यन्त द्रुमेभ्य इव पक्षिण:,बाणोंसे छिन्न-भिन्न हुई भुजाएँ और कटे हुए मस्तक इस प्रकार गिरते दिखायी दे रहे थे, मानो वृक्षोंसे पक्षी गिर रहे हों
બાણોથી કપાઈ ગયેલી ભુજાઓ અને ઉખડેલા મસ્તકો જમીન પર પડતા દેખાતા—જાણે વૃક્ષોમાંથી પક્ષીઓ પડી રહ્યા હોય।
Verse 36
शरै: सहस्रशो विद्धा द्विपा: प्रसृतशोणिता: । अदृश्यन्ताद्रय: काले गैरिकाम्बुस्रवा इव
હજારો બાણોથી વિંધાઈ લોહીની ધારાઓ વહાવતા તે હાથીઓ, વર્ષાકાળમાં ગેરૂમિશ્રિત પાણીના ઝરણાં વહાવતાં પર્વતો જેવા દેખાતા હતા।
Verse 37
निहता: शेरते स्मान्ये बीभत्सोर्निशितै: शरै: । गजपृष्ठगता म्लेच्छा नानाविकृतदर्शना:
Sañjaya said: Struck down by the sharp arrows of Bībhatsu (Arjuna), other Mleccha warriors lay slain right there upon the backs of their elephants. Their bodies, twisted into many unnatural postures, appeared grotesquely deformed—an image that underscores the brutal, dehumanizing cost of battle even when fought by a righteous champion.
Verse 38
नानावेषधरा राजन् नानाशस्त्रौघसंवृता: । रुधिरेणानुलिप्ताज़ा भान्ति चित्र: शरैर्हता:
Sañjaya said: O King, warriors wearing many kinds of disguises and equipped with masses of diverse weapons—though struck down by Arjuna’s wondrous arrows—appeared strangely splendid, their limbs smeared and drenched with blood. The scene reveals the grim paradox of battle: martial display and prowess shining even amid slaughter, while the moral weight of violence remains inescapable.
Verse 39
शोणितं निर्वमन्ति सम द्विपा: पार्थशराहता: । सहस्नशश्किन्नगात्रा: सारोहा: सपदानुगा:
Sañjaya said: Struck by the arrows of Pārtha (Arjuna), elephants by the thousands were vomiting blood. With their limbs severed and mangled, they fell along with their riders and the foot-soldiers who followed in their wake—an image of war’s terrible cost as Arjuna’s prowess cut through the Kaurava ranks.
Verse 40
चुक्रुशुश्व निपेतुश्च बश्रमुश्चापरे दिश: । भशं त्रस्ताश्न बहव: स्वानेव ममृदुर्गजा:
Sañjaya said: Many cried out and fell down; in other directions too there was a great alarm. Terrified by fear, numerous elephants trampled even their own side—showing how, in the chaos of battle, panic can overturn discipline and turn strength into self-destruction.
Verse 41
सान्तरायुधिनश्रैव द्विपास्तीक्ष्णविषोपमा: । बहुत-से हाथी चिग्घाड़ रहे थे
Sañjaya said: “And there were elephants equipped with weapons and armoured riders, terrible like serpents of sharp venom. Amid the din of battle, many elephants were trumpeting; many had fallen to the ground; others wheeled about in all directions, and many, seized by panic, fled and trampled even their own side’s warriors. Thus the war’s confusion and fear turned strength into indiscriminate destruction, showing how violence, once unleashed, overwhelms restraint and right judgment.”
Verse 42
यवना: पारदाश्वैव शकाश्न सह बाह्लिकै: । काकवर्णा दुराचारा: स्त्रीलोला: कलहप्रिया:
સંજય બોલ્યા—યવન, પારદ, શક અને બાહ્લીક પણ ત્યાં યુદ્ધ માટે હાજર થયા—કાગડાં જેવા કાળા વર્ણના, દુષ્ચરિત્ર, સ્ત્રીલોલુપ અને કલહપ્રિય.
Verse 43
द्राविडास्तत्र युध्यन्ते मत्तमातड्भविक्रमा: । गोयोनिप्रभवा म्लेच्छा: कालकल्पा: प्रहारिण:
સંજય બોલ્યા—ત્યાં મસ્ત હાથીઓ સમાન પરાક્રમી દ્રાવિડ યુદ્ધ કરતા હતા; અને નંદિની ગાયના વંશમાંથી ઉત્પન્ન કહેવાતા મ્લેચ્છ યોદ્ધાઓ પણ કાળ સમાન પ્રહારકુશળ બની લડી રહ્યા હતા.
Verse 44
दार्वातिसारा दरदा: पुण्ड्राश्वेव सहस्रश: । ते न शक्या: सम संख्यातुं व्रात्या:ःशतसहसत्रश:
સંજય બોલ્યા—દાર્વાતિસાર, દરદ અને પુણ્ડ્ર વગેરે હજારોની સંખ્યામાં હતા; તેઓ વ્રાત્ય—સંસ્કાર-વ્યવસ્થાથી બહારના—લાખો હતા, જેમની સંપૂર્ણ ગણતરી શક્ય ન હતી.
Verse 45
अभ्यवर्षन्त ते सर्वे पाण्डवं निशितै: शरै: । अवाकिरंश्न ते म्लेच्छा नानायुद्धविशारदा:
સંજય બોલ્યા—તેઓ સૌ પાંડવ (અર્જુન) પર તીક્ષ્ણ બાણોની વર્ષા કરવા લાગ્યા; નાનાં પ્રકારના યુદ્ધમાં નિપુણ એવા મ્લેચ્છગણ તેને ચારે તરફથી ઢાંકી દેવા લાગ્યા.
Verse 46
तेषामपि ससर्जाशु शरवृष्टिं धनंजय: । सृष्टिस्तथाविधा हवासीच्छलभानामिवायति:,तब अर्जुनने उनके ऊपर भी तुरंत बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ की। उनकी वह बाण-वृष्टि टिड्डी-दलोंकी सृष्टि-सी प्रतीत होती थी
સંજય બોલ્યા—ત્યારે ધનંજય (અર્જુન)એ પણ તેમના પર તરત જ બાણોની વર્ષા છોડી; તેની તે બાણવર્ષા ટીડીઓના ઝુંડ ધસી આવતાં હોય તેવી લાગતી હતી.
Verse 47
अभ्रच्छायामिव शरै: सैन्ये कृत्वा धनंजय: । मुण्डार्थधमुण्डाउ्जटिलानशुचीज्जटिलाननान्
સંજય બોલ્યા—ધનંજય અર્જુને બાણવર્ષાથી જાણે વાદળની છાયા પાથરી હોય તેમ સૈન્યને ઢાંકી દીધું અને શત્રુપંક્તિઓને દયનીય દશામાં મૂકી દીધી—કેટલાક મુંડિત, કેટલાક અર્ધમુંડિત, કેટલાક જટાધારી; ઘણા અશુચિ અને વિખરાયેલા વાળવાળા—ભય, ભાગદોડ અને યુદ્ધશિસ્ત તૂટવાની નિશાનીઓ સર્વત્ર દેખાઈ।
Verse 48
शरैश्ष॒ शतशो विद्धास्ते संघा गिरिचारिण: । प्राद्रवन्त रणे भीता गिरिगह्वदरवासिन:
સંજય બોલ્યા—પર્વતોમાં ભટકતા અને ગિરિ-ગુહા તથા ખીણોમાં વસતા તે ટોળાં અર્જુનના બાણોથી સૈકડો વાર વિંધાઈ, રણમાં ભયભીત થઈ ભાગી છૂટ્યા।
Verse 49
गजाश्वसादिम्लेच्छानां पतितानां शितै: शरै: । बला: कंका वृका भूमावपिबन् रुधिरं मुदा
સંજય બોલ્યા—તીક્ષ્ણ બાણોથી પડી ગયેલા તે હાથી-ઘોડા પર સવાર મ્લેચ્છોના લોહીને કાગડા, બગલા અને વરુઓ આનંદથી પી રહ્યા હતા।
Verse 50
पत्त्यश्वरथनागैश्व प्रच्छन्नकृतसंक्रमाम् । शरवर्षप्लवां घोरां केशशैवलशाद्धलाम् । प्रावर्तयन्नदीमुग्रां शोणितौघतरड्धिणीम्
સંજય બોલ્યા—પછી અર્જુને ત્યાં લોહીની એક ભયંકર નદી વહાવી. તેમાં પદાતિ, ઘોડા, રથ અને હાથીઓના દેહો પાથરી દેવામાં આવ્યા હોય તેમ જાણે પાર ઉતરવાનો માર્ગ બની ગયો; બાણવર્ષા નૌકાઓ જેવી લાગતી; કપાયેલા વાળ શેવાળ અને ઘાસ સમાન તરતા; લોહીના પ્રવાહની લાલ તરંગો જ ઊઠતી. હાથી અને રથ પર સવાર રાજપુત્રોના દેહોમાંથી વહેતા લોહીથી ભરેલી એ ઉગ્ર નદી અર્જુને જાતે પ્રગટ કરી।
Verse 51
छिन्नाडुलीक्षुद्रमत्स्यां युगान्ते कालसंनिभाम् । प्राकरोद् गजसम्बाधां नदीमुत्तरशोणिताम्
સંજય બોલ્યા—તેણે रणભૂમિને એક નદી બનાવી દીધી—ઉત્તર તરફ લોહી વહેતું હતું, હાથીઓથી તે ઠસાઠસ ભરાઈ ગઈ હતી; કપાયેલી આંગળીઓ નાની માછલીઓ જેવી, અને તે નદી યુગાંતના કાળ સમી અંધારી-ભયંકર લાગતી હતી।
Verse 52
यथास्थलं च निम्नं च न स्याद् वर्षति वासवे
સંજય બોલ્યો—જ્યારે વાસવ (ઇન્દ્ર) વરસાદ વરસાવે છે, ત્યારે ધરતી પહેલાં જેવી રહેતી નથી; ન ઊંચાણ, ન નીચાણ—વર્ષાધારાઓ બધું બદલાવી દે છે।
Verse 53
षट् सहस्रान् हयान् वीरान् पुनर्दशशतान् वरान्
સંજય બોલ્યો—(તેણે એકત્ર કર્યા) છ હજાર વીર ઘોડા, અને ફરી એક હજાર વધુ—બધા જ પસંદગીના, યુદ્ધયોગ્ય શ્રેષ્ઠ અશ્વો।
Verse 54
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय क्षत्रियान् क्षत्रियर्षभ: । क्षत्रियशिरोमणि अर्जुनने वहाँ छः: हजार घुड़सवारों तथा एक हजार श्रेष्ठ शूरवीर क्षत्रियोंको मृत्युके लोकमें भेज दिया |। ५३ ई |। शरै: सहस््रशो विद्धा विधिवत्कल्पिता द्विपा:
સંજય બોલ્યો—ક્ષત્રિયોમાં વृषભ સમાન તે વીરએ ક્ષત્રિય યોદ્ધાઓને મૃત્યુલોકમાં મોકલ્યા; તેઓ સહસ્રો બાણોથી વિધિવત્ ભેદાઈ, જાણે સજ્જ ગજોની જેમ ધરાશાયી થયા।
Verse 55
सवाजिरथमातज्न् निध्नन् व्यचरदर्जुन:
સંજય બોલ્યો—અર્જુન રણભૂમિમાં ફરતો ફરતો, ઘોડાઓ સહિત રથો અને (તે પરના) સારથીઓને પણ સંહારતો ગયો।
Verse 56
भूरिद्रुमलतागुल्मं शुष्केन्धनतृणोलपम्
સંજય બોલ્યો—જ્યાં બહુ વૃક્ષો, લતાઓ અને ઝાડીઓ હતી, તે હવે સૂકા ઇંધણ, ઘાસ-તૃણ અને વિખેરાયેલા ટુકડાઓથી ભરાઈ ગયું હતું।
Verse 57
निर्दहेदनलो5रण्यं यथा वायुसमीरित: । सेनारण्यं तव तथा कृष्णानिलसमीरित:
જેમ પવનથી પ્રેરિત અગ્નિ અરણ્યને દહન કરી નાખે છે, તેમ જ કૃષ્ણરૂપ મહાવાયુથી પ્રેરિત થઈ તારી સેનારૂપ વનરાશિ દગ્ધ થઈ રહી છે।
Verse 58
शरार्चिरदहत् क्रुद्ध: पाण्डवाग्निर्धनंजय: । जैसे वायुप्रेरित अग्नि सूखे ईंधन
ક્રોધિત પાંડવાગ્નિ ધનંજયે બાણરૂપ જ્વાળાઓથી દહન કર્યું; રથોના આસનસ્થાનો ખાલી કર્યા અને ધરતીને પડેલા મનુષ્યો વડે ઢાંકી દીધી।
Verse 59
प्रानृत्यदिव सम्बाधे चापहस्तो धनंजय: । रथकी बैठकोंको सूनी करके धरतीपर मनुष्योंकी लाशोंका बिछौना करते हुए चापधारी धनंजय उस युद्धके मैदानमें नृत्य-सा कर रहे थे ।।
ઘન સમૂહવાળા રણમાં ધનુષધારી ધનંજય જાણે નૃત્ય કરતો હતો; વજ્રસમાન બાણોથી ધરતીને રક્તરંજિત કરી તે કૌરવસેનામાં પ્રવેશ્યો।
Verse 60
प्राविशद् भारतीं सेनां संक्रुद्धो वै धनंजय: । त॑ं श्रुतायुस्तथाम्बष्ठो ब्रजमानं न्न्यवारयत्
ક્રોધિત ધનંજય કૌરવસેનામાં પ્રવેશ્યો; આગળ વધતા તેને શ્રુતાયુ અને અંબષ્ઠે અટકાવ્યા।
Verse 61
तस्यार्जुन: शरैस्तीक्ष्ण: कडकपत्रपरिच्छदै: | न्यपातयद्धयान् शीघ्रं यतमानस्य मारिष
માન્યવર! ત્યારે અર્જુને કઠોર પાંખવાળા તીક્ષ્ણ બાણોથી વિજય માટે પ્રયત્નશીલ અંબષ્ઠના ઘોડાઓને ઝડપથી પાડી દીધા।
Verse 62
धनुश्वास्यापरैश्छित्त्वा शरै: पार्थों विचक्रमे । अम्बष्ठस्तु गदां गृह कोपपर्याकुलेक्षण:
સંજય બોલ્યો—પાર્થે (અર્જુને) અન્ય બાણોથી તેના ધનુષ્ય અને જ્યા કાપી નાખી અને ઝડપી ચાતુર્યથી આગળ વધ્યો. પરંતુ અંબષ્ઠ ગદા હાથમાં લઈ, ક્રોધથી વ્યાકુળ નજરે, નજીકના યુદ્ધ માટે ધસી આવ્યો.
Verse 63
आससाद रणे पार्थ केशवं च महारथम् । फिर दूसरे बाणोंसे उसके धनुषको भी काटकर पार्थने विशेष बल-विक्रमका परिचय दिया। तब अम्बष्ठकी आँखें क्रोधसे व्याप्त हो गयीं। उसने गदा लेकर रणक्षेत्रमें महारथी श्रीकृष्ण और अर्जुनपर आक्रमण किया || ६२ $ || ततः सम्प्रहरन् वीरो गदामुद्यम्य भारत
સંજય બોલ્યો—તે વીર રણમાં પાર્થે અને મહારથી કેશવ પાસે પહોંચી, હે ભારત, ગદા ઉંચકી પ્રહાર કરવા ધસી આવ્યો.
Verse 64
रथमावार्य गदया केशवं समताडयत् | भारत! तदनन्तर वीर अम्बष्ठने प्रहार करनेके लिये उद्यत हो गदा उठाये आगे बढ़कर अर्जुनके रथको रोक दिया और भगवान् श्रीकृष्णपर गदासे आघात किया ।।
હે ભારત! ત્યારબાદ વીર અંબષ્ઠે પ્રહાર કરવા ગદા ઉંચકી આગળ વધીને અર્જુનના રથને અટકાવ્યો અને ગદાથી કેશવને આઘાત કર્યો. કેશવ ગદાઘાતથી આહત થયો તે જોઈ શત્રુવીરોનો સંહાર કરનાર (અર્જુન)…
Verse 65
अर्जुनो5थ भृशं क्रुद्धः सो<म्बष्ठं प्रति भारत । भरतनन्दन! शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले अर्जुन भगवान् श्रीकृष्णको गदासे आहत हुआ देख अम्बष्ठके प्रति अत्यन्त कुपित हो उठे ।।
હે ભારત! ત્યારે અર્જુન અત્યંત ક્રોધિત થઈ અંબષ્ઠ તરફ વળ્યો. પછી સોનાના પંખવાળા બાણોથી ગદા ધારણ કરેલા રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા તેને આઘાત કર્યો.
Verse 66
छादयामास समरे मेघ: सूर्यमिवोदितम् । फिर तो जैसे बादल उदित हुए सूर्यको ढक लेता है, उसी प्रकार अर्जुनने समरांगणमें सोनेके पंखवाले बाणोंद्वारा गदासहित रथियोंमें श्रेष्ठ अम्बष्ठकोी आच्छादित कर दिया ।।
સમરમાં તેણે તેને એમ ઢાંકી દીધો, જેમ ઉગતા સૂર્યને મેઘ ઢાંકી લે. પછી અન્ય બાણોથી પણ તે મહાત્માની ગદા (અને દેહ)ને આચ્છાદિત કરી દીધી.
Verse 67
अथ तां पतितां दृष्टवा गृह्मान्यां च महागदाम्
સંજય બોલ્યો—પછી તેણીને પડી ગયેલી જોઈ અને ત્યાં પડેલી મહાગદા પણ જોઈ, દર્શકો હિંસાના કઠોર પરિણામ સામે ઊભા રહ્યા. જ્યારે ભાગ્ય અને ધર્મનો પ્રતિદંડ કોઈ યોધ્ધા વિરુદ્ધ વળે છે, ત્યારે ગર્વ અને પરાક્રમ કેટલી ઝડપથી ધરાશાયી થાય છે!
Verse 68
अर्जुन वासुदेवं च पुन: पुनरताडयत् । उस गदाको गिरी हुई देख अम्बष्ठने दूसरी विशाल गदा ले ली और श्रीकृष्ण तथा अर्जुनपर बारंबार प्रहार किया || ६७ ई || तस्यार्जुन: क्षुरप्राभ्यां सगदावुद्यतीौ भुजी
સંજય બોલ્યો—અર્જુને વાસુદેવ પર વારંવાર પ્રહાર કર્યો. પછી ગદા ઉઠાવી ઊભેલા શત્રુની ઉપર ઉઠેલી બંને ભુજાઓને પાર્થએ ક્ષુરધાર બાણોથી નિશાન બનાવી કાપી નાંખી—યુદ્ધના ઉન્માદમાં પણ કૌશલ્ય અંધવધ માટે નહીં, હિંસાને નિષ્ક્રિય કરવા માટે વપરાય છે એમ દર્શાવતાં.
Verse 69
चिच्छेदेन्द्रध्वजाकारौ शिरक्षान्येन पत्रिणा । तब अर्जुनने उसकी गदासहित, इन्द्रध्वजके समान उठी हुई दोनों भुजाओंको दो क्षुरप्रोंसे काट डाला और पंखयुक्त दूसरे बाणसे उसके मस्तकको भी काट गिराया ।।
સંજય બોલ્યો—બે ક્ષુરપ્ર બાણોથી અર્જુને ગદાસહિત ઇન્દ્રધ્વજ સમાન ઊંચી ઉઠેલી તેની બંને ભુજાઓ કાપી નાંખી; અને પંખવાળા બીજા બાણથી તેનું મસ્તક પણ કાપી પાડી દીધું. હે રાજન, હત થઈ તે યોધ્ધા ધરતીને ગુંજાવતો પડી ગયો—રણધર્મના અવિરત નિયમમાં શૌર્ય અને દર્પ બંને શાંત થયા.
Verse 70
रथानीकावगाढश्न वारणाश्वशतैर्व॒॑तः । अदृश्यत तदा पार्थो घनै: सूर्य इवावृत:
સંજય બોલ્યો—ત્યારે રથીઓની ઘન પંક્તિમાં ઘૂસી, સૈકડો હાથીઓ અને ઘોડાઓથી ઘેરાયેલો પાર્થ અર્જુન વાદળોથી ઢંકાયેલા સૂર્ય સમાન દેખાતો હતો—હાજરી સ્પષ્ટ, છતાં યુદ્ધની ધૂળમાં વચ્ચે વચ્ચે ઢંકાતી.
Verse 92
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें श्रुतायुध और युदाक्षिणका वधविषयक बानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
સંજય બોલ્યો—આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત જયદ્રથવધપર્વમાં શ્રુતાયુધ અને યુદાક્ષિણના વધવિષયક બાણુંમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. આ વર્ણન યુદ્ધની ભયાનક ગતિ દર્શાવે છે—પ્રતિશોધ, નીતિ અને વ્યૂહની વચ્ચે સંયમ ક્ષીણ થતો જાય છે અને મહાયોધ્ધાઓનું પતન અવિરત પરિણામ બની ઊભરે છે.
Verse 93
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अम्बष्ठवधे त्रिनवतितमो<ध्याय: ।। ९३ || इस प्रकार श्रीमह्ााभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें अम्ब्बवधविषयक तिरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
સંજય બોલ્યો—આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વમાં, જયદ્રથવધપર્વના અંતર્ગત અંબષ્ઠવધ વિષયક ત્રાણુંમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 473
म्लेच्छानशातयत् सर्वान् समेतानस्त्रतेजसा । बाणोंद्वारा उस विशाल सेनापर बादलोंकी छाया-सी करके अर्जुनने अपने अस्त्रके तेजसे मुण्डित
સંજય બોલ્યો—અસ્ત્રતેજથી અર્જુને ત્યાં એકત્ર થયેલા સર્વ મ્લેચ્છ યોદ્ધાઓનો સંહાર કરી નાખ્યો. ઘન બાણવર્ષાથી તેણે તે વિશાળ સેનાપર જાણે વાદળની છાયા પાથરી દીધી.
Verse 513
देहेभ्यो राजपुत्राणां नागाश्चरथसादिनाम् । उस समय अर्जुनने वहाँ रक्तकी एक भयंकर नदी बहा दी
સંજય બોલ્યો—તે સમયે રાજપુત્રોના તથા હાથી અને રથ પર સવાર યોદ્ધાઓના દેહમાંથી વહેતા રક્તથી અર્જુને ત્યાં રક્તની એક ભયંકર નદી વહાવી દીધી; તે પ્રલયકાળની નદી જેવી ભયાવહ લાગતી હતી. તેમાં પગદળ, ઘોડા, રથ અને હાથી ઢગલા થઈ જાણે પુલ બની ગયા હતા; અવિરત બાણવર્ષા નૌકાઓ જેવી દેખાતી હતી. વાળ અને તૂટેલા આભૂષણો શૈવાલ અને ઘાસની જેમ તરતાં હતાં; રક્તપ્રવાહની જ તરંગો ઊઠતી હતી; અને કપાયેલી આંગળીઓ નાનાં માછલાં જેવી લાગતી હતી. તે રક્તનદી સર્વત્ર હાથીઓના શવો વડે વ્યાપ્ત હતી.
Verse 526
तथासीत् पृथिवी सर्वा शोणितेन परिप्लुता । जैसे इन्द्रके वर्षा करते समय ऊँचे-नीचे स्थलका भान नहीं होता है, उसी प्रकार वहाँकी सारी पृथ्वी रक्तकी धारामें डूबकर समतल-सी जान पड़ती थी
સંજય બોલ્યો—આ રીતે સમગ્ર ધરતી રક્તથી પરિપ્લુત થઈ ગઈ. જેમ ઇન્દ્રવર્ષામાં ઊંચા-નીચા સ્થળનો ભેદ જણાતો નથી, તેમ ત્યાં રક્તધારામાં ડૂબેલી ભૂમિ સમતલ જેવી લાગતી હતી.
Verse 543
शेरते भूमिमासाद्य शैला वज़हता इव । विधिपूर्वक सुसज्जित किये गये हाथी सहस्रों बाणोंसे बिंधकर वज्रके मारे हुए पर्वतोंके समान धराशायी हो रहे थे
સંજય બોલ્યો—ભૂમિ પર પડી તેઓ વજ્રથી આઘાત પામેલા પર્વતો જેવા પડ્યા હતા. નિયમ મુજબ સુસજ્જ કરાયેલા હજારો હાથી પણ સહસ્ર બાણોથી વીંધાઈ, ઇન્દ્રના વજ્રથી તૂટેલા શિખરોની જેમ ધરાશાયી થઈ રહ્યા હતા.
Verse 663
अचूर्णयत् तदा पार्थस्तदद्भुतमिवाभवत् | तत्पश्चात् दूसरे बहुत-से बाण मारकर अर्जुनने महामना अम्बष्ठकी उस गदाको उसी समय चूर-चूर कर दिया। वह अद्भुत-सी घटना हुई
ત્યારે પાર્થ અર્જુને તેને ચૂર-ચૂર કરી નાખ્યું; તે ક્ષણ જાણે અદ્ભુત બની ગયો. ત્યારપછી અનેક બાણો વરસાવી મહામના સવ્યસાચી અર્જુને અંબષ્ઠકીની તે ગદાને એ જ સમયે ટુકડા-ટુકડા કરી નાખી. યુદ્ધમાં આ એક આશ્ચર્યજનક ઘટના બની.
Verse 696
इन्द्रध्वज इवोत्सृष्टो यन्त्रनिर्मुक्तबन्धन: । राजन! यन्त्रद्वारा बन्धनमुक्त होकर गिरे हुए इन्द्रध्वजके समान वह मरकर पृथ्वीपर धमाकेकी आवाज करता हुआ गिर पड़ा
રાજન! યંત્રના બંધનમાંથી મુક્ત થઈ નીચે છોડાયેલા ઇન્દ્રધ્વજની જેમ તે પ્રાણ ત્યજી ધરતી પર પટકાઈ પડ્યો; પડતાં જ ભારે ધડાકાનો અવાજ થયો.
Verse 5563
प्रभिन्न इव मातज्रो मृदूनन् नलवनं यथा । जैसे मदकी धारा बहानेवाला मतवाला हाथी नरकुलके जंगलोंको रौंदता चलता है
જેમ કપાળમાંથી મદની ધારા વહાવતો મસ્ત હાથી નરકુલના ઝાડઝાંખરાને રોંદતો આગળ વધે છે, તેમ અર્જુન રણભૂમિમાં વિચરતા હતા અને ઘોડા, રથ તથા હાથીઓ સહિત સમગ્ર શત્રુસેનાનો સંહાર કરતા હતા.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a tension between mission-priority (reaching and supporting Arjuna under time pressure) and the ethical weight of mass violence required to clear a route through coalition forces; vow-fulfillment competes with restraint.
Purposeful action under constraint requires composure, clarity of aim, and disciplined execution; courage is presented less as rage and more as steady commitment to a chosen duty and promise.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as narrative-ethical illustration, embedding its significance in the broader war-time discourse on vows, timing, and consequential agency.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.