Adhyaya 173
Śiva’s Battlefield Manifestation and Vyāsa’s Śatarudrīya Exposition (शिवप्रादुर्भावः शतरुद्रीयव्याख्यानम्)
Upa-parva: Droṇa-vadha-anantara Śiva-stuti (Post-Droṇa Episode: Arjuna’s Vision and Vyāsa’s Śiva Discourse)
Dhṛtarāṣṭra asks Sañjaya what occurred after Droṇa’s fall. Sañjaya reports that, amid the Kauravas’ disarray, Arjuna witnesses a radiant, fire-like person moving ahead of him, brandishing a blazing trident; in the direction that figure advances, Arjuna’s opponents break and fall, while Arjuna’s own arrows seem to follow behind. Arjuna asks the unexpectedly arrived Vyāsa to identify this ‘supreme person.’ Vyāsa declares the figure to be Śaṅkara—Īśāna, Mahādeva—describing his forms, attendants (pārṣadas), and unrivaled power in the three worlds. Vyāsa then unfolds an extended litany of Rudra’s names and attributes, recounts emblematic deeds (notably the disruption of Dakṣa’s sacrifice and the destruction of the three asura cities), and articulates Śiva’s cosmic identifications (time, death, elements, deities) and salvific capacity for those who take refuge. The discourse includes a phalaśruti-like promise: hearing/reciting this fourfold stotra (Śatarudrīya) is portrayed as purificatory and success-conferring. Vyāsa concludes by urging Arjuna to proceed without fear of defeat, given divine support, and then departs.
Chapter Arc: द्रोण-पर्व के रण-कोलाहल में कौरवों के छः श्रेष्ठ रथी—दुर्योधन, दुःशासन, द्रोण, कर्ण, शल्य और शकुनि—एक साथ संगठित होकर सात्यकि को लक्ष्य बनाते हैं; मानो एक ही शिकार पर छह सिंह टूट पड़ें। → स्वर्ण-रजत-विभूषित रथों, घुड़सवारों और गजों की परिक्रमा में सात्यकि को ‘कोष्ठबद्ध’ कर दिया जाता है; सिंहनाद और तर्जना के बीच चारों ओर से बाण-वर्षा होती है। रणभूमि कटे हुए भुजाओं और अंगों से भर उठती है—हाथी-सूँड़-सी मोटी भुजाएँ सर्पों-सी बिखरी दिखती हैं। इसी उथल-पुथल में धृष्टद्युम्न अपनी प्रचण्ड गति से सेना को द्रवित करता हुआ आगे बढ़ता है। → उलूक (शकुनि-पुत्र) घायल होकर भी श्रीकृष्ण पर प्रहार का साहस करता है और पृथ्वी को भर देने वाला नाद करता है; उसी क्षण शकुनि अपने रथ से कूदकर उलूक के रथ पर चढ़ जाता है—पिता-पुत्र का यह संयोग कौरव-पक्ष की जिद और प्रतिशोध को एकाग्र कर देता है। → धृष्टद्युम्न शत्रु-सेना को भगाकर देव-समूह में इन्द्र की भाँति शोभित होता है; पाण्डव-पक्ष में शंखनाद उठता है—यमौ (नकुल-सहदेव), युयुधान (सात्यकि) और भीमसेन सहित प्रमुख वीर अपनी ध्वनि से मनोबल को स्थिर करते हैं। थके हुए अर्जुन भी विशाल क्षय करते हुए कौरव-प्रतिकार को रोकते हैं। → रण का पलड़ा क्षणिक रूप से पाण्डवों की ओर झुकता है, पर कौरवों के शीर्ष रथियों का संगठित दबाव बना रहता है—अगला प्रहार किस पर टूटेगा, यह अनिश्चित है।
Shlokas
Verse 1
अत-४#-#का+ - दुर्योधन
સંજય બોલ્યા—હે રાજન! ત્યારબાદ યુદ્ધના ઉન્માદથી મત્ત થયેલા તે બધા યોદ્ધાઓ ઉતાવળે દોડી આવ્યા. અપમાન સહન ન કરી ક્રોધે ભરાઈ તેઓ યુયુધાન (સાત્યકિ)ના રથ તરફ ધસી ગયા।
Verse 2
ते रथै: कल्पितै राजन हेमरूप्यविभूषितै: । सादिभिश्न गजैश्लैव परिवद्रु: समन््तत:ः,नरेश्वर! उन्होंने सोने-चाँदीसे विभूषित एवं सुसज्जित रथों, घुड़सवारों और हाथियोंके द्वारा चारों ओरसे सात्यकिको घेर लिया
નરેશ્વર! સોના-ચાંદીથી શોભિત સુસજ્જ રથો, અશ્વારોહીઓ અને હાથીઓ દ્વારા તેમણે ચારેય તરફથી સાત્યકિને ઘેરી લીધો।
Verse 3
अथीैनं कोष्ठकीकृत्य सर्वतस्ते महारथा: । सिंहनादांस्ततश्नक्रुस्तर्जयन्ति सम सात्यकिम्,इस प्रकार सब ओरसे सात्यकिको कोष्ठबद्ध-सा करके वे महारथी योद्धा सिंहनाद करने और उन्हें डाँट बताने लगे
આ રીતે ચારેય તરફથી સાત્યકિને કિલ્લાબંધી જેવી સ્થિતિમાં કરી, તે મહારથીઓ સિંહનાદ કરવા લાગ્યા અને એકસાથે તેને ધમકાવી-ઉપહાસ કરવા લાગ્યા।
Verse 4
ते भ्यवर्षञछरैस्तीक्ष्णै: सात्यकिं सत्यविक्रमम् । त्वरमाणा महावीरा माधवस्य वधैषिण:
માધવના પક્ષને તોડવાની ઇચ્છાથી, સાત્યકિનો વધ કરવા ઉતાવળા થયેલા તે મહાવીરો સત્યવિક્રમી સાત્યકિ પર તીક્ષ્ણ બાણોની વર્ષા કરવા લાગ્યા।
Verse 5
तान् दृष्टवा पततस्तूर्ण शैनेय: परवीरहा । प्रत्यगृह्नान्महाबाहु: प्रमुऊचन् विशिखान् बहून्
તેમને ઝડપથી ધસી આવતા જોઈ પરવીરહા મહાબાહુ શૈનેય સાત્યકીએ તરત જ અનેક બાણ છોડીને તેમના આક્રમણને સામસામે ઝીલ્યું.
Verse 6
तत्र वीरो महेष्वास: सात्यकिर्युद्धदुर्मद: । निचकर्त शिरांस्युग्रै: शरै: संनतपर्वभि:,वहाँ महाधनुर्धर रणदुर्मद वीर सात्यकिने झुकी हुई गाँठवाले भयंकर बाणोंद्वारा बहुतेरे शत्रु-योद्धाओंके मस्तक काट डाले
ત્યાં મહાધનુર્ધર, રણદુર્મદ વીર સાત્યકીએ વાંકા સાંધાવાળા ભયંકર બાણોથી અનેક શત્રુ-યોધ્ધાઓનાં મસ્તક કાપી નાંખ્યાં.
Verse 7
हस्तिहस्तान् हयग्रीवा बाहुनपि च सायुधान् | क्षुरप्रै: शातयामास तावकानां स माधव:
તે માધવે ક્ષુરપ્ર બાણોથી તમારી સેનાના હાથીઓની સૂંઢ, ઘોડાઓની ગરદનો અને યોધ્ધાઓની આયુધો સહિતની ભુજાઓ પણ કાપી નાંખી.
Verse 8
पतितैश्नामरैश्वैव श्वेतच्छत्रैश्ष भारत । बभूव धरणी पूर्णा नक्षत्रैद्यौरिव प्रभो,भरतनन्दन! प्रभो! वहाँ गिरे हुए चामरों और श्वेत छत्रोंसे भरी हुई भूमि नक्षत्रोंसे युक्त आकाशके समान जान पड़ती थी
હે ભરતનંદન, પ્રભો! ત્યાં પડેલા ચામરો અને શ્વેત છત્રોથી ધરતી ભરાઈ ગઈ હતી; તે નક્ષત્રોથી યુક્ત આકાશ જેવી જણાતી હતી.
Verse 9
एतेषां युयुधानेन युध्यतां युधि भारत । बभूव तुमुल: शब्द: प्रेतानां क्रनदतामिव,भारत! युद्धस्थलमें युयुधानके साथ जूझते हुए इन योद्धाओंका भयंकर आर्तनाद प्रेतोंके करुण-क्रन्दन-सा प्रतीत होता था
હે ભારત! યુદ્ધમાં યુયુધાન સાથે ઝઝૂમતા આ યોધ્ધાઓનો ભયંકર ઘોંઘાટ પ્રેતોના કરુણ ક્રંદન જેવો થયો.
Verse 10
तेन शब्देन महता पूरिताभूद् वसुन्धरा । रात्रि: समभवच्चैव तीव्ररूपा भयावहा,उस महान् कोलाहलसे भरी हुई वह रणभूमि और रात्रि अत्यन्त उग्र एवं भयंकर जान पड़ती थी
તે મહાન્ ગર્જનાથી જાણે આખી વસુંધરા ભરાઈ ગઈ. અને રાત્રિ પણ અતિ ઉગ્ર રૂપ ધારણ કરી ભયાવહ બની—તે કૉલાહલ પછી રણભૂમિ વધુ જ ભયંકર લાગી.
Verse 11
दीर्यमाणं बल॑ दृष्टवा युयुधानशराहतम् । श्रुत्वा च विपुलं नादं निशीथे लोमहर्षणे
રાજન! યુયુધાનના બાણોથી આઘાત પામી પોતાની સેના છિન્નભિન્ન થતી જોઈ, અને તે રોમાંચક નિશીથકાળે વિશાળ નાદ સાંભળી, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ દુર્યોધને પોતાના સારથિને વારંવાર કહ્યું—“જ્યાં આ કૉલાહલ થાય છે, ત્યાં જ મારા ઘોડાં હાંકી લઈ જા.”
Verse 12
सुतस्तवाब्रवीद् राजन् सारथिं रथिनां वर: । यत्रैष शब्दस्तत्राश्वांश्वोदयेति पुनः पुन:
રાજન! રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ તમારા પુત્રે પોતાના સારથિને વારંવાર કહ્યું—“જ્યાં આ શબ્દ થાય છે, ત્યાં જ મારા ઘોડાં હાંકી લઈ જા.”
Verse 13
तेन संचोद्यमानस्तु ततस्तांस्तुरगोत्तमान् | सूत: संचोदयामास युयुधानरथं प्रति,उसका आदेश पाकर सारथिने उन श्रेष्ठ घोड़ोंको सात्यकिके रथकी ओर हाँक दिया
તેના આદેશથી પ્રેરિત થઈ સારથિએ તે ઉત્તમ ઘોડાં હાંકી યુયુધાન (સાત્યકી)ના રથ તરફ દોડાવ્યા.
Verse 14
ततो दुर्योधन: क्रुद्धो दृढ्धन्वा जितक्लम: । शीघ्रहस्तश्चित्रयोधी युयुधानमुपाद्रवत्
ત્યારબાદ ક્રોધે પ્રજ્વલિત દુર્યોધન—દૃઢ ધનુર્ધર, શ્રમને જીતનાર, ઝડપી હાથવાળો અને વિચિત્ર કૌશલથી યુદ્ધ કરનાર—યુયુધાન (સાત્યકી) પર તૂટી પડ્યો.
Verse 15
ततः पूर्णायतोत्सृष्टे: शरैः शोणितभोजनै: । दुर्योधन द्वादशभिर्माधव: प्रत्यविध्यत,तब मधुवंशी युयुधानने धनुषको पूर्णतः खींचकर छोड़े गये बारह रक्तभोजी बाणोंद्वारा दुर्योधनको घायल कर दिया
ત્યારે મધુવંશીય માધવે ધનુષ્યને પૂર્ણ તાણી છોડેલા રક્તભોજી બાણોથી દુર્યોધનને બાર બાણે વિંધ્યો।
Verse 16
दुर्योधनस्तेन तथा पूर्वमेवार्दित: शरै: | शैनेयं दशभिर्बाणै: प्रत्यविध्यदमर्षित:,सात्यकिने जब पहले ही अपने बाणोंसे दुर्योधनको पीड़ित कर दिया, तब उसने भी अमर्षमें भरकर उन्हें दस बाण मारे
તેના બાણોથી પહેલેથી જ પીડિત દુર્યોધન અમર્ષથી પ્રજ્વલિત થઈ પ્રતિઉત્તરમાં શૈનેય (સાત્યકી) ને દસ બાણે વિંધ્યો।
Verse 17
ततः समभवद् युद्ध तुमुलं भरतर्षभ । पज्चालानां च सर्वेषां भरतानां च दारुणम्,भरतश्रेष्ठ! तदनन्तर समस्त पांचालों और भरतवंशियोंका वहाँ भयंकर युद्ध होने लगा
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યારબાદ ત્યાં સર્વ પાંચાલો અને ભરતવંશીઓ વચ્ચે અત્યંત તુમુલ અને દારુણ યુદ્ધ ઊભું થયું।
Verse 18
शैनेयस्तु रणे क्रुद्धस्तव पुत्र महारथम् । सायकानामशीत्या तु विव्याधोरसि भारत
હે ભારત! રણમાં ક્રોધિત શૈનેયે તમારા મહારથી પુત્રને છાતીમાં એંસી બાણે વિંધ્યો।
Verse 19
भारत! रणभूमिमें कुपित हुए सात्यकिने आपके महारथी पुत्रकी छातीमें अस्सी सायकोंद्वारा प्रहार किया ।।
પછી સમરમાં તેણે બાણોથી તેના ઘોડાઓને મારી યમલોક પહોંચાડ્યા અને પંખવાળા બાણથી તેના સારથિને પણ તરત જ રથ પરથી નીચે પાડી દીધો।
Verse 20
हताश्वे तु रथे तिष्ठन् पुत्रस्तव विशाम्पते । मुमोच निशितान् बाणान् शैनेयस्य रथं प्रति
વિશામ્પતે! રથના અશ્વો હણાઈ ગયા છતાં તમારો પુત્ર રથ પર અડગ ઊભો રહી શૈનેય (સાત્યકી)ના રથ તરફ તીક્ષ્ણ બાણો છોડવા લાગ્યો.
Verse 21
प्रजानाथ! तब आपका पुत्र उस अश्वहीन रथपर खड़ा हो सात्यकिके रथकी ओर पैने बाण छोड़ने लगा ।।
રાજન! સમરમાં શૈનેય (સાત્યકી)એ કૃતહસ્ત યોદ્ધાની જેમ તમારા પુત્રે છોડેલા તે પચાસ બાણોને કાપી નાખ્યા.
Verse 22
अथापरेण भल्लेन मुष्टिदेशे महद् धनु: । चिच्छेद तरसा युद्धे तव पुत्रस्य माधव:
પછી માધવ (કૃષ્ણ)એ બીજા તીક્ષ્ણ ભલ્લથી યુદ્ધમાં તમારા પુત્રના મહાન ધનુષને જ્યાંથી પકડ્યું હતું તે મুষ্টિ-સ્થાને જ વેગથી કાપી નાખ્યું.
Verse 23
विरथो विधनुष्कश्न सर्वलोकेश्वर: प्रभु: । आरुरोह रथं तूर्ण भास्वरं कृतवर्मण:,तब सम्पूर्ण जगत्का स्वामी शक्तिशाली वीर दुर्योधन धनुष और रथसे हीन होकर तुरंत ही कृतवर्माके तेजस्वी रथपर आरूढ़ हो गया
ત્યારે સર્વલોकेશ્વર-પ્રભુ દુર્યોધન રથવિહોણો અને ધનુષવિહોણો બની ત્વરિત કૃતવર્માના તેજસ્વી રથ પર ચઢી ગયો.
Verse 24
दुर्योधने परावृत्ते शैनेयस्तव वाहिनीम् | द्रावयामास विशिखैर्निशामध्ये विशाम्पते,प्रजानाथ! उस आधीरातके समय दुर्योधनके पराड्मुख हो जानेपर सात्यकिने आपकी सेनाको अपने बाणोंद्वारा खदेड़ना आरम्भ किया
વિશામ્પતે! અર્ધરાત્રિના સમયે દુર્યોધન પરાવૃત્ત થતાં જ શૈનેય (સાત્યકી)એ પોતાના બાણોથી તમારી સેનાને હાંકી કાઢવાનું શરૂ કર્યું.
Verse 25
शकुनिश्चार्जुनं राजन् परिवार्य समन्तत:ः । रथैरनेकसाहसैर्गजैश्ञापि सहस्रश:
સંજય બોલ્યો—રાજન, શકુનિએ અર્જુનને સર્વ બાજુથી ઘેરી લીધો; અનેક સહસ્ર રથો અને સહસ્રો હાથીઓ વડે તેને દબાવી દીધો।
Verse 26
तथा हयसहसैश्न नानाशस्त्रैरवाकिरत् । राजन! उधर शकुनिने कई हजार रथों
એ જ રીતે સહસ્રો ઘોડાઓ સાથે અને નાનાવિધ શસ્ત્રોથી તેમણે ક્ષેપણાસ્ત્રોની વર્ષા કરી। રાજન, શકુનિએ અનેક સહસ્ર રથો, સહસ્રો હાથીઓ અને સહસ્રો ઘોડાઓ વડે અર્જુનને સર્વ બાજુથી ઘેરી તેના પર વિવિધ શસ્ત્રોની ઘોર વર્ષા શરૂ કરી; અને સર્વ મહાસ્ત્રો અર્જુનની તરફ ફેંક્યા।
Verse 27
तान्यर्जुन: सहस्राणि रथवारणवाजिनाम्
અર્જુને રથો, હાથીઓ અને ઘોડાઓના તે સહસ્રો દળોને ધરાશાયી કર્યા।
Verse 28
ततस्तु समरे शूर: शकुनि: सीबलस्तदा
ત્યારબાદ સમરમાં તે શૂર સૌબલ શકુનિ આગળ વધ્યો।
Verse 29
विव्याध निशितैर्बाणैरर्जुनं प्रहसन्निव । पुनश्चैव शतेनास्य संरुरोध महारथम्
ઉપહાસભર્યા સ્મિત સાથે તેણે તીક્ષ્ણ બાણોથી અર્જુનને વિંધ્યો; અને ફરી સો બાણોથી તે મહારથીને અટકાવી ઘેરી લીધો।
Verse 30
उस समय समरभूमिमें सुबलकुमार शूरवीर शकुनिने हँसते हुए-से तीखे बाणोंद्वारा अर्जुनको बींध डाला। फिर सौ बाण मारकर उनके विशाल रथको अवरुद्ध कर दिया ।।
સંજય બોલ્યો—ત્યારે સમરભૂમિમાં સુવલપુત્ર શૂર શકુનિ જાણે હસતો હોય તેમ તીક્ષ્ણ બાણોથી અર્જુનને ભેદી નાખ્યો. પછી સો બાણો વડે તેણે અર્જુનના વિશાળ રથની ગતિ અટકાવી દીધી. પરંતુ હે ભારત! અર્જુને યુદ્ધમાં પ્રતિઉત્તર આપતાં શકુનિને વીસ બાણોથી ઘાયલ કર્યો અને અન્ય મહાધનુર્ધરોને પ્રત્યેકને ત્રણ-ત્રણ બાણોથી વિંધ્યા.
Verse 31
निवार्य तान् बाणगणैर्युधि राजन् धनंजय: । जघान तावकान् योधान् वज्रपाणिरिवासुरान्
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! સમરમાં ધનંજય અર્જુને બાણવર્ષાથી તેમને અટકાવી તમારા યોદ્ધાઓનો સંહાર કર્યો—જેમ વજ્રપાણિ ઇન્દ્ર અસુરોનો વિનાશ કરે છે.
Verse 32
भुजैश्छिन्नैर्महीपाल हस्तिहस्तोपमैर्मथे । समाकीर्णा मही भाति पज्चास्यैरिव पन्नगै:
સંજય બોલ્યો—હે મહીપાલ! યુદ્ધમાં હાથીની સૂંઢ જેવી જાડી કાપેલી ભુજાઓથી ધરતી છવાઈ ગઈ હતી; તે જાણે પાંચ મુખવાળા સર્પોથી ભરાઈ હોય તેમ દેખાતી હતી.
Verse 33
शिरोभि: सकिरीटैश्व सुनसैश्चारुकुण्डलै: । संदष्टौष्ठ पुटै: क्रुद्धस्तथैवोद्धूतलोचनै:
સંજય બોલ્યો—રણભૂમિમાં કાપેલા મસ્તકો પડ્યા હતા—ચમકતા કિરીટોથી શોભિત, સુડોળ નાસિકાઓ અને મનોહર કુંડળોથી અલંકૃત. ક્રોધમાં દાંત વચ્ચે હોઠ દબાયેલા અને આંખો ફાટી નીકળેલી-સી સ્થિર હતી.
Verse 34
निष्कचूडामणिधरै: क्षत्रियाणां प्रियंवदै: । पड़कजैरिव विन्यस्तै: पतितैर्विबभौ मही
સંજય બોલ્યો—નિષ્ક અને ચૂડામણિ ધારણ કરનારા, મીઠાં વચન બોલનારા ક્ષત્રિયોના પડેલા કાપેલા મસ્તકો જાણે કમળફૂલોની જેમ પથરાયેલા હતા; તેમના કારણે ધરતી વિચિત્ર રીતે ઝગમગી ઊઠી હતી.
Verse 35
कृत्वा तत् कर्म बीभत्सुरुग्रमुग्रपराक्रम: । विव्याध शकुनिं भूय: पञ्चभिननतपर्वभि:
તે ભયંકર કર્મ કરીને, ઉગ્ર પરાક્રમી બીભત્સુ અર્જુને ફરી વાંકા સાંધાવાળા પાંચ બાણોથી શકુનિને વીંધી નાખ્યો.
Verse 36
अताडयदुलूकं च त्रिभिरेव तथा शरै: । भयंकर पराक्रमी अर्जुनने वह वीरोचित कर्म करके झुकी हुई गाँठवाले पाँच बाणोंद्वारा पुनः शकुनिको घायल किया। साथ ही तीन बाणोंसे उलूकको भी व्यथित कर दिया ।।
અર્જુને એ જ રીતે માત્ર ત્રણ બાણોથી ઉલૂકને પણ આઘાત કર્યો. અને ઉલૂક, આમ વિદ્ધ થઈને પણ, વાસુદેવ (કૃષ્ણ) પર બાણ ચલાવ્યું.
Verse 37
अर्जुन: शकुनेश्चापं सायकैरच्छिनद् रणे
રણમાં અર્જુને પોતાના બાણોથી શકુનિનું ધનુષ કાપી નાખ્યું.
Verse 38
ततो रथादवप्लुत्य सौबलो भरतर्षभ
પછી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, સૌબલ (શકુનિ) રથ પરથી કૂદી પડ્યો.
Verse 39
तावेकरथमारूढौ पितापुत्रौ महारथौ
તે બંને—પિતા અને પુત્ર—મહારથી, એક જ રથ પર ચઢ્યા.
Verse 40
तौ तु विद्ध्वा महाराज पाण्डवो निशितै:शरै:
સંજય બોલ્યો—મહારાજ, પાંડવે તે બંનેને તીક્ષ્ણ બાણોથી વિંધ્યા પછી રણમાં યુદ્ધને વધુ આગળ ધપાવ્યું।
Verse 41
अनिलेन यथाभ्राणि विच्छिन्नानि समन्तत:
સંજય બોલ્યો—જેમ પવનથી વાદળો સર્વ દિશામાં છિન્નભિન્ન થઈ વિખેરાઈ જાય છે, તેમ રણમાં તે સૈન્ય સર્વત્ર છૂટું પડી ગયું।
Verse 42
तद् बल॑ भरतश्रेष्ठ वध्यमानं तदा निशि
સંજય બોલ્યો—હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તે સૈન્ય તે સમયે રાત્રિમાં કાપાતું-મરાતું, રણમાં ક્ષીણ થઈ અત્યંત ભયંકર સ્થિતિને પામ્યું।
Verse 43
उत्सृज्य वाहान् समरे चोदयन्तस्तथा परे
સંજય બોલ્યો—રણમાં કેટલાંક પોતાનાં વાહનો છોડીને ભાગ્યા, અને કેટલાંક—વિપક્ષના પણ—ઘોડાં હાંકતા આગળ વધતા રહ્યા।
Verse 44
विजित्य समरे योधांस्तावकान् भरतर्षभ
સંજય બોલ્યો—હે ભરતર્ષભ, રણમાં તારા યોધાઓને જીત્યા પછી પાંડવ—પરવીરહંતા—પોતાના દળને હર્ષિત કરવા લાગ્યો।
Verse 45
धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणं विद्ध्वा त्रिभि: शरै:
સંજય બોલ્યો—મહારાજ, ધૃષ્ટદ્યુમ્ને દ્રોણને ત્રણ બાણોથી વિંધ્યા પછી વધુ જોરથી આક્રમણ કર્યું; યુદ્ધની મર્યાદા એકવાર લાંઘાઈ જાય ત્યારે પરમ પૂજ્ય ગુરુ પણ રણભૂમિમાં યોદ્ધા જ ગણાય છે।
Verse 46
तन्निधाय धनुर्भूमौ द्रोण: क्षत्रियमर्दन:
સંજય બોલ્યો—ત્યારે ક્ષત્રિયમર્દન દ્રોણે પોતાનું ધનુષ્ય જમીન પર મૂકી ક્ષણભર વિરામ લીધો; શસ્ત્રને ક્ષણિક રીતે બાજુ પર રાખવું યુદ્ધના ધર્મભાવ અને મનોદશામાં એક નિર્ણાયક ફેરફારનું સૂચક હતું।
Verse 47
धृष्टद्युम्नं ततो द्रोणो विद्ध्वा सप्तभिराशुगै:
સંજય બોલ્યો—પછી દ્રોણે ધૃષ્ટદ્યુમ્નને સાત ઝડપી બાણોથી વિંધ્યો અને યુદ્ધને આગળ ધપાવ્યું; કર્તવ્યબદ્ધ ઉગ્રતાથી તેમણે મુખ્ય શત્રુ પર વિરામ વિના શસ્ત્રકૌશલ્ય વાપર્યું।
Verse 48
त॑ निवार्य शरैस्तूर्ण धृष्टद्युम्नो महारथ:
સંજય બોલ્યો—તે બાણોને ધૃષ્ટદ્યુમ્ન મહારથીએ તરત જ બાણવર્ષાથી અટકાવી આક્રમણનો વેગ થંભાવ્યો; સંયમિત પ્રતિપ્રહારથી તેણે સેનાપતિ-ધર્મ મુજબ પોતાના પક્ષનું રક્ષણ કર્યું।
Verse 49
व्यधमत् कौरवीं सेनामासुरीं मघवानिव । महारथी धृष्टद्युम्नने तुरंत ही अपने बाणोंद्वारा द्रोणाचार्यको रोककर कौरव-सेनाका उसी प्रकार विनाश आरम्भ किया, जैसे इन्द्र आसुरी सेनाका संहार करते हैं ।।
સંજય બોલ્યો—મહારથી ધૃષ્ટદ્યુમ્ને પોતાના બાણોથી દ્રોણાચાર્યને તરત રોકીને કૌરવ સેનાનો એવો સંહાર શરૂ કર્યો, જેમ મઘવાન ઇન્દ્ર આસુરી સેનાનો વિનાશ કરે છે; તે બળ નાશ પામતું હતું ત્યારે, હે મારિષ, તારા પુત્રના પક્ષમાં મહાભય છવાઈ ગયું।
Verse 50
उभयो: सेनयोर्मथ्ये नराश्रृद्धिपवाहिनी
બન્ને સેનાઓની વચ્ચે માનવોનો એક પ્રચંડ પ્રવાહ ઊભરાયો—યોદ્ધાઓની સતત વધતી ધારા—યુદ્ધના મધ્યમાં આગળ ધકેલાતી ગઈ।
Verse 51
द्रावयित्वा तु तत् सैन्यं धृष्टद्युम्न: प्रतापवान्
તે સેનાને છિન્નભિન્ન કરીને, પરાક્રમી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન—યુદ્ધતેજે પ્રજ્વલિત—વિપક્ષને ભગાડી, યુદ્ધની કઠોર ગતિને વધુ આગળ ધપાવતો ગયો।
Verse 52
अथ दथ्मुर्महाशड्खान् धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ
પછી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને શિખંડી એ મહાશંખ ફૂંક્યા—દૃઢ સંકલ્પ અને તૈયારીનો સંકેત આપતા—અને યુદ્ધની ગતિ વધુ આગળ વધી।
Verse 53
जित्वा रथसहस््राणि तावकानां महारथा: । सिंहनादरवांश्वक्रु: पाण्डवा जितकाशिन:
તમારી તરફના સહસ્ર રથોને જીત્યા પછી, વિજયથી ઉલ્લસિત પાંડવ મહારથીઓએ, હે પ્રજાનાથ, સિંહનાદ સમો રણઘોષ કર્યો।
Verse 54
पश्यतस्तव पुत्रस्य कर्णस्य च रणोत्कटा: । तथा द्रोणस्य शूरस्य द्रौणेश्वैव विशाम्पते
હે વિશામ્પતે, તમારા પુત્ર (દુર્યોધન) અને કર્ણ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ, તેમજ શૂર દ્રોણ અને દ્રોણપુત્ર (અશ્વત્થામા)ની સમક્ષ, રણોત્કટ પાંડવ મહારથીઓએ તમારી તરફના સહસ્ર રથીઓને પરાસ્ત કર્યા।
Verse 171
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे संकुलयुद्धे एकसप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વમાં, ઘટોત્કચવધપર્વના અંતર્ગત, રાત્રિયુદ્ધ તથા સંકુલયુદ્ધનું વર્ણન કરતો એકસો એકોતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 263
अर्जुन योधयन्ति स्म क्षत्रिया: कालचोदिता: । वे कालप्रेरित क्षत्रिय अर्जुनपर बड़े-बड़े अस्त्रोंकी वर्षा करते हुए उनके साथ युद्ध करने लगे
કાળથી પ્રેરિત થયેલા તે ક્ષત્રિયો અર્જુન પર તૂટી પડ્યા અને મહાન શસ્ત્રોની વર્ષા કરતાં તેની સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
Verse 366
ननाद च महानादं पूरयन्निव मेदिनीम् | इस प्रकार घायल होनेपर उलूकने भगवान् श्रीकृष्णपर प्रहार किया और पृथ्वीको गुँजाते हुए-से बड़े जोरसे गर्जना की
તે ધરતીને જાણે ભરિ દે તેવી મહાગર્જના કરીને નાદ કરવા લાગ્યો; અને ઘાયલ હોવા છતાં ઉલૂકે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પર પ્રહાર કર્યો.
Verse 373
निनन््ये च चतुरो वाहान् यमस्य सदन प्रति । उस समय अर्जुनने रणभूमिमें अपने बाणोंद्वारा शकुनिका धनुष काट दिया और उसके चारों घोड़ोंको भी यमलोक भेज दिया
તે સમયે અર્જુને रणભૂમિમાં પોતાના બાણોથી શકુનિનું ધનુષ કાપી નાખ્યું અને તેના ચારેય ઘોડાઓને પણ યમના ધામે મોકલી દીધા.
Verse 386
उलूकस्य रथं तूर्णमारुरोह विशाम्पते । प्रजापालक भरतश्रेष्ठ! तब सुबलपुत्र शकुनि अपने रथसे कूदकर तुरंत ही उलूकके रथपर जा चढ़ा
હે પ્રજાપાલક, ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યારે સુબલપુત્ર શકુનિ પોતાના રથમાંથી કૂદી પડી તત્કાળ ઉલૂકના રથ પર જઈ ચઢ્યો.
Verse 396
पार्थ सिषिचतुर्बाणैर्गिरिं मेघाविवाम्बुभि: । एक रथपर आरूढ़ हुए पिता और पुत्र दोनों महारथियोंने अर्जुनपर उसी प्रकार बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी, जैसे दो मेघखण्ड अपने जलसे किसी पर्वतको सींच रहे हों
સંજય બોલ્યો— પિતા અને પુત્ર—બન્ને મહારથી—એક જ રથ પર આરુઢ થઈ પાર્થ અર્જુન પર ચારે તરફથી બાણવર્ષા કરવા લાગ્યા; જેમ બે મેઘખંડો પોતાના જળવર્ષાથી પર્વતને સિંચે તેમ.
Verse 403
विद्रावयंस्तव चमूं शतशो व्यधमच्छरै: । महाराज! परंतु पाण्डुनन्दन अर्जुनने उन दोनोंको तीखे बाणोंसे घायल करके आपकी सेनाको भगाते हुए उसे सैकड़ों बाणोंसे छिन्न-भिन्न कर दिया
સંજય બોલ્યો— મહારાજ! પાંડુનંદન અર્જુને તમારી સેના ભગાડતાં ભગાડતાં, તે બંનેને તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ કર્યા અને પછી સૈકડો બાણોથી તમારી સેનાને છિન્ન-ભિન્ન કરી નાખી।
Verse 416
विच्छिन्नानि तथा राजन् बलान्यासन् विशाम्पते । प्रजापालक नरेश! जैसे हवा बादलोंको चारों ओर उड़ा देती है, उसी प्रकार अर्जुनने आपकी सेनाओं को छिजन्न-भिन्न कर दिया
સંજય બોલ્યો— રાજન, પ્રજાપાલક નરેશ! તમારી સેનાઓ આ રીતે છિન્ન-ભિન્ન થઈ વિખેરાઈ ગઈ; જેમ પવન વાદળોને ચારે તરફ ઉડાવી દે છે, તેમ અર્જુને તમારી સેનાને તિતર-બિતર કરી નાખી।
Verse 426
प्रदुद्राव दिश: सर्वा वीक्षमाणं भयार्दितम् । भरतश्रेष्ठ उस समय रात्रिमें अर्जुनद्वारा मारी जाती हुई आपकी सेना भयसे पीड़ित हो सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर देखती हुई भाग चली
સંજય બોલ્યો— ભરતશ્રેષ્ઠ! તે સમયે રાત્રિમાં અર્જુન દ્વારા મારાતી તમારી સેના ભયથી પીડિત થઈ, સર્વ દિશાઓ તરફ નજર કરતાં કરતાં, ચારે તરફ દોડી ગઈ।
Verse 433
सम्भ्रान्ता: पर्यधावन्त तस्मिंस्तमसि दारुणे | कुछ लोग अपने वाहनोंको समरांगणमें ही छोड़कर भाग चले। दूसरे लोग उन्हें तेजीसे हॉँकते हुए भागे और कितने ही सैनिक भ्रान्त होकर उस दारुण अन्धकारमें चारों ओर चक्कर काटते रहे
સંજય બોલ્યો— તે ભયંકર અંધકારમાં તેઓ ગભરાઈને ચારે તરફ દોડવા લાગ્યા. કેટલાંક યુદ્ધભૂમિમાં જ રથો અને વાહનો છોડીને ભાગી ગયા; કેટલાંક તેમને ભારે વેગે હાંકી ને નીકળી ગયા; અને ઘણા તો ભ્રમિત થઈ, દિશાભ્રષ્ટ બની, તે ઘોર અંધકારમાં ચારે તરફ ચક્કર ખાતા રહ્યા।
Verse 443
दभ्मतुर्मुदिती शड्खौ वासुदेवधनंजयौ । भरतश्रेष्ठ! रणभूमिमें आपके योद्धाओंको जीतकर प्रसन्नतासे भरे हुए भगवान् श्रीकृष्ण और अर्जुन अपना-अपना शंख बजाने लगे
સંજય બોલ્યો—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! રણભૂમિમાં તમારા યોદ્ધાઓને પરાજિત કરીને આનંદથી પરિપૂર્ણ વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણ અને ધનંજય અર્જુને પોતાના-પોતાના શંખ ફૂંક્યા।
Verse 453
चिच्छेद धनुषस्तूर्ण ज्यां शरेण शितेन ह । महाराज! उधर धृष्टद्युम्नने तीन बाणोंसे द्रोणाचार्यको बींधकर तुरंत ही तीखे बाणसे उनके धनुषकी प्रत्यंचा काट डाली
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ત્રણ બાણોથી દ્રોણાચાર્યને વીંધીને, એ જ ક્ષણે તીક્ષ્ણ બાણથી તેમના ધનુષ્યની પ્રત્યંચા કાપી નાખી।
Verse 463
आददेअन्यद् धनु: शूरो वेगवत् सारवत्तरम् । तब क्षत्रियमर्दन शूरवीर द्रोणाचार्यने उस धनुषको भूमिपर रखकर दूसरा अत्यन्त प्रबल और वेगशाली धनुष हाथमें लिया
સંજય બોલ્યો—ત્યારે ક્ષત્રિયમર્દન શૂરવીર દ્રોણાચાર્યે તે ધનુષ્ય ભૂમિ પર મૂકી, વધુ પ્રબળ, વધુ વેગવાન અને યુદ્ધયોગ્ય બીજું ધનુષ્ય હાથમાં લીધું।
Verse 473
सारथिं पजञ्चभिर्बाणै राजन् विव्याध संयुगे । राजन! तत्पश्चात द्रोणने युद्धस्थलमें धृष्टद्युम्मको सात बाणोंसे बींधकर उनके सारथिको पाँच बाँणोंसे घायल कर दिया
સંજય બોલ્યો—રાજન! ત્યારબાદ દ્રોણે યુદ્ધભૂમિમાં ધૃષ્ટદ્યુમ્નને સાત બાણોથી વીંધીને, તેના સારથીને પાંચ બાણોથી ઘાયલ કર્યો।
Verse 493
प्रावर्तत नदी घोरा शोणितौघतरड्)िणी । माननीय नरेश! इस प्रकार जब आपके पुत्रकी उस सेनाका वध होने लगा, तब वहाँ रक्तराशिके प्रवाहसे तरंगित होनेवाली एक भयंकर नदी बह चली
સંજય બોલ્યો—માનનીય નરેશ! આ રીતે જ્યારે તમારા પુત્રની તે સેનાનો સંહાર શરૂ થયો, ત્યારે ત્યાં રક્તપ્રવાહની તરંગોથી ઉછળતી એક ભયંકર નદી વહેવા લાગી।
Verse 503
यथा वैतरणी राजन् यमराजपुरं प्रति । राजन! दोनों सेनाओंके बीचमें बहनेवाली वह नदी मनुष्यों, घोड़ों और हाथियोंको भी बहाये लिये जाती थी, मानो वैतरणी नदी यमराजपुरीकी ओर जा रही हो
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! જેમ વૈતરણિ નદી યમરાજની પુરી તરફ વહે છે, તેમ જ બંને સેનાઓની વચ્ચે વહેતી તે નદી મનુષ્યો, ઘોડાઓ અને હાથીઓને પણ વહાવી લઈ જતી હતી; જાણે રણભૂમિ જ મૃત્યુ તરફ જતો માર્ગ બની ગઈ હોય।
Verse 513
अभ्यराजत तेजस्वी शक्रो देवगणेष्विव । उस सेनाको भगाकर प्रतापी धृष्टद्युम्न देवताओंके समूहमें तेजस्वी इन्द्रके समान सुशोभित होने लगे
સંજય બોલ્યો—તે સેનાને ભગાડી, તેજસ્વી અને પ્રતિાપી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન દેવગણોમાં ઇન્દ્ર જેમ શોભે તેમ પોતાના યોદ્ધાઓની વચ્ચે ઝળહળી ઊઠ્યો।
Verse 523
यमौ च युयुधानश्च पाण्डवश्व वृकोदर: । तदनन्तर धृष्टद्युम्न, शिखण्डी, नकुल, सहदेव, सात्यकि तथा पाण्डुपुत्र भीमसेनने भी अपने महान् शंखको बजाया
સંજય બોલ્યો—પછી યમજ નકુલ-સહદેવ, યુયુધાન (સાત્યકી) અને પાંડવ વૃકોદર (ભીમ)એ પોતાના મહાશંખ ફૂંક્યા. તેમના પછી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, શિખંડી, નકુલ, સહદેવ, સાત્યકી તથા પાંડુપુત્ર ભીમસેને પણ પોતાના પ્રચંડ શંખ વગાડ્યા।
Verse 2736
प्रत्यवारयदायस्त: प्रकुर्वन् विपुलं क्षयम् । यद्यपि अर्जुन कौरव-सेनाका महान् संहार करते-करते थक गये थे, तो भी उन्होंने उन सहसौरों रथों, हाथियों और घुड़सवारोंकी सेनाको आगे बढ़नेसे रोक दिया
સંજય બોલ્યો—અર્જુન કૌરવ-સેનામાં વિશાળ સંહાર કરતાં કરતાં થાકી ગયા હતા, છતાં તેમણે હજારો રથો, હાથીઓ અને ઘોડેસવારોની તે સેનાને આગળ વધતા અટકાવી દીધી।
Frequently Asked Questions
Arjuna confronts attribution: whether battlefield success is solely personal agency or requires recognition of a larger, supra-human causality; the chapter resolves this by framing victory as compatible with effort but illuminated by divine support.
The chapter teaches that disciplined action benefits from epistemic humility and refuge in a stabilizing metaphysical order; devotion functions as an interpretive ethic that restrains ego and contextualizes power.
Yes. The discourse presents the Śatarudrīya-style stotra as purifying and success-conferring: hearing/reciting it is described as removing faults and fear and as leading to honor in Rudra’s sphere after overcoming adversities.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.