Adhyaya 18
भीष्मपर्व — अध्याय 18: सेनानिनादः, ध्वज-दीप्तिः, भीष्मरक्षण-व्यवस्था च (Battle Muster: Soundscape, Banners, and the Protection of Bhīṣma)
Upa-parva: Senā-nirdeśa (Army Deployment and Muster) — Bhīṣma-parva
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the immediate sensory and logistical signs of the two armies converging. A thunderous, heart-shaking roar arises from conches, drums, elephant-trumpeting, chariot-wheel resonance, horses neighing, and warriors’ shouts, filling sky and directions and making the earth seem to split. Both forces tremble at mutual contact, while the battlefield becomes visually saturated with gold-ornamented elephants and chariots likened to lightning-bearing clouds. Diverse banners of the Kaurava host blaze like fire; bright standards appear across both sides, compared to celestial emblems. Warriors in golden armor shine like burning planets; archers and standard-bearers advance to the front with uplifted weapons. The chapter then specifies Bhīṣma’s rear-guard protectors—named Kaurava princes—and enumerates supporting allied contingents and regions. Large unit counts are provided: tens of thousands of chariots, a substantial elephant corps, extensive protective troops (wheel-guards and foot-guards), and massed infantry with bows, shields, swords, spears, and prāsas. The report culminates in the quantified presence of the Kaurava host (ten plus one akṣauhiṇīs), visually compared to the Gaṅgā between the Gaṅgā-Yamunā confluence imagery, emphasizing scale and density rather than individual combat outcomes.
Chapter Arc: सत्रहवें अध्याय की समाप्ति के तुरंत बाद कुरुक्षेत्र का क्षितिज शंख-नाद और दुन्दुभियों के घोष से फट पड़ता है—मानो धरती स्वयं युद्ध के भार से कराह उठी हो। → हाथियों की गर्जना, रथ-चक्रों की घरघराहट, घोड़ों की हिनहिनाहट और योद्धाओं की गर्जना एक क्षण में आकाश और भूमि को शब्द से भर देती है। स्वर्णिम कवचधारी वीर अग्नि-सूर्य की प्रभा जैसे चमकते हैं; विविध जनपदों और राजाओं की टुकड़ियाँ क्रमशः मोर्चे पर जमती जाती हैं। → दृश्य का शिखर तब आता है जब धृतराष्ट्र के पुत्र की ‘ग्यारह अक्षौहिणी’ सेना एक साथ दृष्टिगोचर होती है—गंगा-यमुना के संगम-सा घना, एकीकृत और भयावह महासागर-रूप। → अध्याय युद्ध-प्रवेश की अंतिम तैयारी पर ठहरता है: पैदल, रथ, गज, अश्व—सब अपने-अपने स्थान पर; भीष्म के पीछे-रक्षक रूप में धृतराष्ट्र-पुत्रों की उपस्थिति और विशाल रथ-समूह का विन्यास स्पष्ट हो जाता है। → यह विराट सैन्य-समुद्र अब किस प्रथम आघात से टूटेगा—और किसके शंख-नाद पर रक्त की पहली धारा बहेगी?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत श्रीमद्भगवद््गीतापर्वमें सैन्यवर्णणनविषयक सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १७ ॥। ऑपनआक्रात बछ। अ-काज जा अष्टादशो< ध्याय: कौरवसेनाका कोलाहल तथा भीष्मके रक्षकोंका वर्णन संजय उवाच ततो मुहूर्तात् तुमुलः शब्दो हृदयकम्पन: । अश्रूयत महाराज योधानां प्रयुयुत्मताम्
સંજય બોલ્યા—મહારાજ! ત્યારબાદ થોડા જ સમયમાં યુદ્ધ કરવા ઉત્સુક યોધાઓનો ભયંકર કોલાહલ સંભળાયો, જે હૃદયને કંપાવી દે એવો હતો.
Verse 2
शड्खदुन्दुभिघोषैश्न वारणानां च बूंहितै: । नेमिघोषै रथानां च दीर्यतीव वसुंधरा,शंख और दुन्दुभियोंके घोष; गजराजोंकी गर्जना तथा रथोंके पहियोंकी घरघराहटसे सारी पृथ्वी विदीर्ण-सी हो रही थी
શંખ અને દુન્દુભિઓના ઘોષ, મહાગજોની ગર્જના તથા રથચક્રોની ઘર્ષણધ્વનિથી જાણે આખી ધરતી ફાટી રહી હોય તેમ લાગતું હતું.
Verse 3
हयानां ह्रेषमाणानां योधानां चैव गर्जताम् | क्षणेनैव नभो भूमि: शब्देनापूरितं तदा,घोड़ोंके हींसने और योद्धाओंके गर्जनेके शब्दोंसे एक ही क्षणमें वहाँकी पृथ्वी और आकाशका सारा प्रदेश गूँज उठा
ઘોડાઓના હ્રેષ અને યોધાઓની ગર્જનાથી એક જ ક્ષણમાં ત્યાંની ધરતી અને આકાશનો આખો વિસ્તાર ધ્વનિથી ભરાઈ ગયો.
Verse 4
पुत्राणां तव दुर्धर्ष पाण्डवानां तथैव च । समकम्पन्त सैन्यानि परस्परसमागमे,दुर्धष नरेश! आपके पुत्रों और पाण्डवोंकी सेनाएँ एक-दूसरीके निकट आनेपर काँप उठीं
સંજય બોલ્યો—દુર્ધર્ષ નરેશ! તમારા પુત્રોની અને પાંડવોની સેનાઓ પરસ્પર નજીક આવી સામસામે મળતાં, તે સમાગમમાં સેનાઓ કંપી ઊઠीं.
Verse 5
तत्र नागा रथाश्वैव जाम्बूनदविभूषिता: । भ्राजमाना व्यदृश्यन्त मेघा इव सविद्युत:,उस रणक्षेत्रमें स्वर्णभूषित रथ और हाथी बिजलियोंसे युक्त मेघोंके समान सुशोभित दिखायी देते थे
તે રણક્ષેત્રમાં જાંબૂનદ સોનાથી વિભૂષિત હાથીઓ અને રથો વીજળીવાળા મેઘોની જેમ ઝળહળતા દેખાતા હતા.
Verse 6
ध्वजा बहुविधाकारास्तावकानां नराधिप । काज्चनाड्दिनो रेजुज्वलिता इव पावका:,नरेश्वरर! आपकी सेनाके नाना प्रकारके ध्वज और सोनेके अंगद (बाजूबन्द) पहने हुए सैनिक प्रज्वलित अग्निके समान प्रकाशित हो रहे थे
સંજય બોલ્યો—નરાધિપ! તમારી સેનાના અનેક પ્રકારના ધ્વજો ઝળહળતા હતા; અને સોનાના અંગદ ધારણ કરેલા તમારા યોદ્ધાઓ પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમાન તેજસ્વી દેખાતા હતા.
Verse 7
स्वेषां चैव परेषां च समदृश्यन्त भारत । महेन्द्रकेतव: शुभ्रा महेन्द्रसदनेष्विव,भारत! अपनी और शत्रुकी सेनाके चमकीले ध्वज इन्द्रभवनमें फहरानेवाले देवेन्द्रके ध्वजोंके समान दिखायी देते थे
ભારત! અમારી અને શત્રુની સેનાના ઉજ્જ્વલ ધ્વજો સમાન રીતે દેખાતા હતા—જાણે મહેન્દ્રના સદનમાં દેવೇಂದ್ರના ધ્વજો લહેરાતા હોય.
Verse 8
काज्चनै: कवचैर्वीरा ज्वलनार्कसमप्रभै: । संनद्धा: समदृश्यन्त ज्वलनार्कसमप्रभा:,अग्नि और सूर्यके समान कान्तिमान् कांचनमय कवच धारण किये वीर सैनिक अग्नि और सूर्यके ही तुल्य प्रकाशित दीख रहे थे
અગ્નિ અને સૂર્ય સમાન તેજવાળા સોનાના કવચો ધારણ કરેલા તે વીર યોદ્ધાઓ સંપૂર્ણ સન્નદ્ધ થઈ અગ્નિ-સૂર્યની જેમ જ પ્રકાશિત દેખાતા હતા.
Verse 9
कुरुयोधवरा राजन् विचित्रायुधकार्मुका: । उद्यतैरायुधैश्ित्रैस्तलबद्धा: पताकिन:
સંજય બોલ્યો—રાજન! કૌરવપક્ષના શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓ વિચિત્ર આયુધો અને ધનુષ ધારણ કરીને તેજસ્વી રીતે ઊભા હતા. તેમના વિવિધ શસ્ત્રો ઊંચે ઉઠેલા હતા, હાથોમાં રક્ષાબંધ (પટ્ટા) બંધાયેલા હતા અને તેમની ધ્વજાઓ ઊંચે લહેરાતી હતી.
Verse 10
ऋषभाक्षा महेष्वासाश्वमूमुखगता बभु: | पृष्ठगोपास्तु भीष्मस्य पुत्रास्तव नराधिप । दुःशासनो दुर्विषहो दुर्मुखो दुःसहस्तथा
સંજય બોલ્યો—હે નરાધિપ! વૃષભ સમાન વિશાળ નેત્રો ધરાવતા તે મહાધનુર્ધર વીર શત્રુસેનાના મુખભાગ સામે ઊભા રહી તેજસ્વી દેખાતા હતા. અને રાજન! ભીષ્મજીના પૃષ્ઠભાગની રક્ષા માટે તમારા પુત્રો—દુઃશાસન, દુર્વિષહ, દુર્મુખ, દુઃસહ—અને તેમની સાથે વીસ હજાર રથી અનુયાયીઓ તૈનાત હતા.
Verse 11
विविंशतिक्षित्रसेनो विकर्णश्र महारथ: । सत्यव्रत: पुरुमित्रो जयो भूरिश्रवा: शल:
સંજય બોલ્યો—વિવિંશતિ, ક્ષિત્રસેન અને મહારથી વિકર્ણ; તેમજ સત્યવ્રત, પુરુમિત્ર, જય, ભૂરિશ્રવા અને શલ પણ ત્યાં હતા.
Verse 12
अभीषाहा: शूरसेना: शिबयो5थ वसातय:
સંજય બોલ્યો—અભીષાહ, શૂરસેન, શિબિ અને વસાતિ; તેમજ શાલ્વ, મત્સ્ય, અંબષ્ઠ, ત્રિગર્ત, કેકય, સૌવીર, કૈતવ અને પૂર્વ-પશ્ચિમ-ઉત્તર પ્રદેશોના નિવાસી—આ બાર જનપદોના સર્વ શૂરવીરો પ્રાણ ન્યોછાવર કરવા તૈયાર થઈ, વિશાળ રથસમુદાય સાથે પિતામહ ભીષ્મની ચારે તરફથી રક્ષા કરતા હતા.
Verse 13
शाल्वा मत्स्यास्तथाम्बष्ठास्त्रैगर्ता: केकयास्तथा । सौवीरा: कैतवाः प्राच्या: प्रतीच्योदीच्यवासिन:
સંજય બોલ્યો—શાલ્વ, મત્સ્ય, અંબષ્ઠ, ત્રિગર્ત અને કેકય; તેમજ સૌવીર, કૈતવ અને પૂર્વ-પશ્ચિમ-ઉત્તર પ્રદેશોના નિવાસી—આ બધા પ્રાણત્યાગનો નિશ્ચય કરીને, વિશાળ રથસમૂહ સાથે પિતામહ ભીષ્મની રક્ષા કરતા હતા.
Verse 14
द्वादशैते जनपदा: सर्वे शूरास्तनुत्यज: । महता रथवंशेन ते ररक्षु: पितामहम्
આ બાર જનપદોના સર્વ શૂરવીરો દેહત્યાગ કરવા તૈયાર થઈ, વિશાળ રથસમૂહ રચીને પિતામહ ભીષ્મનું રક્ષણ કરતા ઊભા રહ્યા।
Verse 15
अनीकं दशसाहस्र॑ कुझ्जराणां तरस्विनाम् | मागधो यत्र नृपतिस्तद् रथानीकमन्वयात्
દસ હજાર બળવાન હાથીઓની એક વ્યૂહરચના હતી; અને જ્યાં મગધનો રાજા સ્થિત હતો તે રથદળ તેની પાછળ સહાયરૂપે આગળ વધ્યું।
Verse 16
दस हजार वेगवान् हाथियोंकी सेना साथ लेकर मगधराज उपर्युक्त रथसेनाके पीछे- पीछे चल रहे थे ।।
દસ હજાર વેગવાન હાથીઓની સેના સાથે લઈને મગધરાજ ઉપરોક્ત રથસેનાની પાછળ પાછળ ચાલ્યા। તે વિશાળ વાહિનીમાં રથોના ચક્રો અને હાથીઓના પગની રક્ષા કરનારા સૈનિકો સાઠ લાખ હતા।
Verse 17
पादाताश्षाग्रतो5गच्छन् धनुश्चर्मासिपाणय: । अनेकशतसाहस्रा नखरप्रासयोधिन:
આગળ આગળ અનેક લાખ પગદળ સૈનિકો ચાલ્યા; તેમના હાથમાં ધનુષ, ઢાલ અને તલવાર હતી. તેઓ નખર (બાઘનખ) અને પ્રાસ (ભાલા) વડે પણ યુદ્ધમાં નિપુણ હતા।
Verse 18
अक्षौहिण्यो दशैका च तव पुत्रस्य भारत । अदृश्यन्त महाराज गड़ेव यमुनान्तरा
હે ભારત! હે મહારાજ! તમારા પુત્રની આ અગિયાર અક્ષૌહિણી સેનાઓ યમુનામાં મળી ગયેલી ગંગા જેવી દેખાતી હતી।
Verse 116
रथा विंशतिसाहस्रास्तथैषामनुयायिन: । सेनाके मुहानेपर खड़े हुए
વીસ હજાર રથો અને તેમના અનુયાયીઓ હતા. સેનાના અગ્રભાગે ઊભેલા તે મહાધનુર્ધર વીરો—વૃષભ સમાન વિશાળ નેત્રવાળા—સેનાને વિશેષ શોભા આપતા હતા. હે નરેશ! ભીષ્મજીના પૃષ્ઠભાગની રક્ષા તમારા પુત્રો અને તેમના સહાયકો કરતા હતા—દુઃશાસન, દુર્વિષહ, દુર્મુખ, દુઃસહ, વિવિંશતિ, ચિત્રસેન, મહારથી વિકર્ણ, સત્યવ્રત, પુરુમિત્ર, જય, ભૂરિશ્રવા, શલ—અને તેમના અનુયાયી એવા વીસ હજાર રથીઓ.
Frequently Asked Questions
The chapter addresses how a listener can comprehend a mass engagement: it converts the chaos of mobilization into intelligible categories—sound, sight, unit structure, named protectors, and quantified strength.
The passage underscores that large-scale action is shaped by organization and perception: the ethical and historical meaning of conflict is mediated through disciplined formations, leadership protection, and narrated evidence rather than isolated feats.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as archival reportage and enumerative framing that prepares the reader to interpret subsequent events within a structured account of forces and command arrangements.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.