Adhyaya 28

Verse 1

अपन बक। ] अति्ऑशाड<ह (पुत्रदर्शनपर्व) एकोनत्रिशो<5 ध्याय: 5300 बान्धवोंके शोकसे दुखी होना तथा गान्धारी और व्यासजीसे अपने मरे हुए पुत्रोंके दर्शन करनेका अनुरोध जनमेजय उवाच वनवासं गते विप्र धृतराष्ट्रे महीपतौ । सभारयें नृपशार्दूल वध्वा कुन्त्या समन्विते

જનમેજય બોલ્યો— હે બ્રાહ્મણ! જ્યારે પૃથ્વીપતિ નૃપશ્રેષ્ઠ ધૃતરાષ્ટ્ર પોતાની પત્ની ગાંધારી અને વહુ કુંતી સાથે વનવાસ માટે ગયા, અને વિદુર સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીને ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરના દેહમાં પ્રવેશ્યા, તથા પાંડુના સર્વ પુત્રો આશ્રમ-પરિસરમાં નિવાસ કરવા લાગ્યા— ત્યારે પરમ તેજસ્વી વ્યાસજીએ ‘હું એક અદ્ભુત ઘટના પ્રગટ કરીશ’ એમ જે કહ્યું હતું, તે કેવી રીતે બન્યું? કૃપા કરીને મને કહો।

Verse 2

विदुरे चापि संसिद्धि धर्मराजं व्यपाश्रिते । वसत्सु पाण्डुपुत्रेषु सर्वेष्वाश्रममण्डले

જનમેજય બોલ્યો— જ્યારે વિદુર સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીને ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરના દેહમાં પ્રવેશ્યા અને પાંડુના સર્વ પુત્રો આશ્રમ-પરિસરમાં નિવાસ કરતા હતા— ત્યારે વ્યાસજીએ ‘હું એક અદ્ભુત ઘટના પ્રગટ કરીશ’ એમ જે કહ્યું હતું, તે કેવી રીતે બન્યું? મને કહો।

Verse 3

यत्‌ तदाश्चर्यमिति वै करिष्यामीत्युवाच ह । व्यास: परमतेजस्वी महर्षिस्तद्‌ वदस्व मे

જનમેજયે કહ્યું—પરમ તેજસ્વી મહર્ષિ વ્યાસે એક વખત કહ્યું હતું, “હું એક અદ્ભુત ઘટના પ્રગટ કરીશ.” હે પૂજ્ય, મને કહો—તે આશ્ચર્યજનક પ્રસંગ કેવી રીતે બન્યો? તે સમયે જ્યારે નૃપશ્રેષ્ઠ પૃથ્વીપતિ ધૃતરાષ્ટ્ર પોતાની ધર્મપત્ની ગાંધારી અને વહુ કુંતી સાથે વનવાસ માટે નીકળી ગયા; જ્યારે વિદુર સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીને ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરના શરીરમાં પ્રવેશ્યા; અને જ્યારે સર્વ પાંડવો આશ્રમ-પરિસરમાં નિવાસ કરવા લાગ્યા.

Verse 4

वनवासे च कौरव्य: कियन्तं कालमच्युत: । युधिष्ठिरो नरपति्यवसत्‌ सजनस्तदा,अपनी मर्यादासे कभी च्युत न होनेवाले कुरुवंशी राजा युधिष्ठिर कितने दिनोंतक सब लोगोंके साथ वनमें रहे थे?

હે કૌરવ્ય, કહો તો—મર્યાદાથી કદી ન ચ્યૂત થનારા નરપતિ યુધિષ્ઠિર તે સમયે પોતાના જન સાથે કેટલો સમય વનમાં રહ્યા હતા?

Verse 5

किमाहाराश्ष ते तत्र ससैन्या न्यवसन्‌ प्रभो | सान्तःपुरा महात्मान इति तद्‌ ब्रूहि मेडनघ,प्रभो! निष्पाप मुने! सैनिकों और अन्तःपुरकी स्त्रियोंके साथ वे महात्मा पाण्डव क्या आहार करके वहाँ निवास करते थे?

પ્રભુ, નિષ્પાપ મુને, સૈન્ય અને અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ સાથે તે મહાત્મા પાંડવો ત્યાં કયો આહાર કરીને નિવાસ કરતા હતા—એ મને કહો.

Verse 6

वैशम्पायन उवाच ते<नुज्ञातास्तदा राजन्‌ कुरुराजेन पाण्डवा: । विविधान्यन्नपानानि विश्राम्यानुभवन्ति ते

વૈશમ્પાયને કહ્યું—રાજન, તે સમયે કુરુરાજ ધૃતરાષ્ટ્રે પાંડવોને અનુમતિ આપી હતી; તેથી તેઓ ત્યાં વિશ્રામ મેળવી વિવિધ પ્રકારના અન્ન-પાનનો ઉપભોગ કરતા હતા.

Verse 7

मासमेकं विजहुस्ते ससैन्यान्तःपुरा वने । अथ तत्रागमद्‌ व्यासो यथोक्त ते मयानघ

તેઓ સૈન્ય અને અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ સાથે વનમાં એક માસ સુધી રહ્યા. હે અનઘ, મેં જેમ કહ્યું હતું તેમ જ તે સમયે ત્યાં વ્યાસજીનું આગમન થયું.

Verse 8

तथा च तेषां सर्वेषां कथाभिन्‌पसंनिधौ । व्यासमन्वास्यतां राजन्नाजम्मुर्मुन॒यो परे

વૈશંપાયન બોલ્યા—રાજન! સૌની હાજરીમાં વાતચીત ચાલતી હતી અને તેઓ વ્યાસજીની પાછળ બેઠા હતા; એ જ સમયે ત્યાં બીજા મুনિઓ પણ આવી પહોંચ્યા.

Verse 9

नारद: पर्वतश्चैव देवलश्न महातपा: । विश्वावसुस्तुम्बुरुश्न चित्रसेनश्व भारत,भारत! उनमें नारद, पर्वत, महातपस्वी देवल, विश्वावसु, तुम्बुरु तथा चित्रसेन भी थे

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભારત! તેમાં નારદ અને પર્વત, મહાતપસ્વી દેવલ, તેમજ ગંધર્વો વિશ્વાવસુ, તુંબુરુ અને ચિત્રસેન પણ હતા.

Verse 10

तेषामपि यथान्यायं पूजां चक्रे महातपा: । धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञात: कुरुराजो युधिष्ठिर:,धृतराष्ट्रकी आज्ञासे महातपस्वी कुरुराज युधिष्ठिरने उन सबकी भी यथोचित पूजा की

વૈશંપાયન બોલ્યા—ધૃતરાષ્ટ્રની અનુમતિ લઈને મહાતપસ્વી કુરુરાજ યુધિષ્ઠિરે તેમનો પણ યથોચિત સન્માન-પૂજન કર્યું.

Verse 11

निषेदुस्ते ततः सर्वे पूजां प्राप्प युधिष्ठिरात्‌ । आसजनेषु च पुण्येषु बर्हिणेषु वरेषु च,युधिष्ठिससे पूजा ग्रहण करके वे सब-के-सब मोरपंखके बने हुए पवित्र एवं श्रेष्ठ आसनोंपर विराजमान हुए

વૈશંપાયન બોલ્યા—યુધિષ્ઠિર પાસેથી પૂજા સ્વીકારીને તેઓ બધા મોરપંખોથી બનેલા પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ આસનો પર બિરાજમાન થયા.

Verse 12

तेषु तत्रोपविष्टेषु स तु राजा महामति: । पाण्डुपुत्रै: परिवृतो निषसाद कुरूद्गह,कुरुश्रेष्ठ! उन सबके बैठ जानेपर पाण्डवोंसे घिरे हुए परम बुद्धिमान्‌ राजा धुृतराष्ट्र बैठे

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે કુરુશ્રેષ્ઠ! તેઓ ત્યાં બેસી ગયા પછી, પાંડુપુત્રોથી ઘેરાયેલા મહામતિ રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર પણ ત્યાં બિરાજમાન થયા.

Verse 13

गान्धारी चैव कुन्ती च द्रौपदी सात्वती तथा । स्त्रियश्लान्यास्तथान्याभि: सहोपविविशुस्तत:,गान्धारी, कुन्ती, द्रौपदी, सुभद्रा तथा दूसरी स्त्रियाँ अन्य स्त्रियोंके साथ आस-पास ही एक साथ बैठ गयीं

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ગાંધારી, કુંતી, દ્રૌપદી અને સાત્વતી (સુભદ્રા) તેમજ અન્ય સ્ત્રીઓ પણ, બીજી સ્ત્રીઓ સાથે, ત્યારે નજીકમાં જ એકસાથે બેઠી ગઈं।

Verse 14

तेषां तत्र कथा दिव्या धर्मिष्ठा श्ना भवन्‌ नूप । ऋषीणां च पुराणानां देवासुरविमिश्रिता:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે નૃપ! ત્યાં તેમના વચ્ચે ધર્મનિષ્ઠ દિવ્ય કથાઓ શરૂ થઈ. પ્રાચીન ઋષિઓ અને જૂની પરંપરાઓ વિષે, તેમજ દેવો અને અસુરોના વર્ણનો સાથે મિશ્રિત ચર્ચાઓ પણ ઊઠી।

Verse 15

ततः कथान्ते व्यासस्तं प्रज्ञाचक्षुषमी श्वरम्‌ । प्रोवाच वदतां श्रेष्ठ; पुनरेव स तद्‌ वच:

પછી કથા અંતે, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ વ્યાસે, પ્રજ્ઞા-ચક્ષુ ધરાવતા તે ઈશ્વરને સંબોધીને, ફરી તે જ વચન કહ્યાં।

Verse 16

विदितं मम राजेन्द्र यत्‌ ते हृदि विवक्षितम्‌

હે રાજેન્દ્ર! તારા હૃદયમાં જે કહેવા તું ઇચ્છે છે, તે મને જાણીતું છે।

Verse 17

गान्धार्याश्वैव यद दुःखं हृदि तिष्ठति नित्यदा

અને ગાંધારીનું જે દુઃખ—તેના હૃદયમાં જે શોક વસે છે—તે સદાય ત્યાં જ રહે છે।

Verse 18

कुन्त्याश्व यन्महाराज द्रौपद्याश्व हृदि स्थितम्‌ “महाराज! गान्धारी, कुन्ती और द्रौपदीके हृदयमें भी जो दुःख सदा बना रहता है, वह भी मुझे ज्ञात है ।। यच्च धारयते तीव्र दु:खं पुत्रविनाशजम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—“મહારાજ! કુંતી અને દ્રૌપદીના હૃદયમાં જે દુઃખ સદા સ્થિત રહે છે, તે મને જાણીતું છે; અને પુત્રવિનાશથી ઉત્પન્ન થયેલો જે તીવ્ર શોક તેઓ ધારણ કરે છે, તે પણ।”

Verse 19

श्रुत्वा समागममिमं सर्वेषां वस्तुतो नूप

હે નૃપ! સૌના આ સમાગમનો જેવો ખરેખર થયો હતો એવો વર્ણન સાંભળી…

Verse 20

इमे च देवगन्धर्वा: सर्वे चेमे महर्षय:

“અહીં દેવગંધર્વો છે, અને અહીં આ બધા મહર્ષિઓ પણ છે.”

Verse 21

तदुच्यतां महाप्राज्ञ कं काम॑ प्रददामि ते

“તો કહો, મહાપ્રાજ્ઞ! તમારી કઈ ઇચ્છા હું પૂર્ણ કરું?”

Verse 22

एवमुक्त: स राजेन्द्रो व्यासेनामितबुद्धिना

અમિત બુદ્ધિવાળા વ્યાસે આમ કહ્યે ત્યારે તે રાજશ્રેષ્ઠ…

Verse 23

धन्यो>स्म्यनुगृहीतश्व सफलं जीवितं च मे

હું ધન્ય છું; મારા પર અનુગ્રહ થયો છે, અને મારું જીવન પણ સફળ થયું છે।

Verse 24

अद्य चाप्यवगच्छामि गतिमिष्टामिहात्मन:

અને આજે પણ હું અહીં મારા આત્માની ઇચ્છિત ગતિ અને નિયતિને સ્પષ્ટ રીતે સમજું છું।

Verse 25

दर्शनादेव भवतां पूतो<हं नात्र संशय:

તમારા દર્શનમાત્રથી હું પવિત્ર થયો છું—એમાં શંકા નથી।

Verse 26

किं तु तस्य सुदुर्बुद्धेर्मन्दस्यापनयैर्भूशम्‌

પરંતુ તે અત્યંત કૂટિલ બુદ્ધિવાળા મંદબુદ્ધિને વારંવારના અપમાન અને નિષ્ફળતાઓએ ભારે પીડિત કર્યો।

Verse 27

अपापा: पाण्डवा येन निकृता: पापबुद्धिना

વૈશંપાયન બોલ્યા: પાપરહિત પાંડવોને પાપબુદ્ધિવાળાએ કપટથી છેતર્યા અને અન્યાય કર્યો।

Verse 28

इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्रमवासिकपर्वके अन्तर्गत आश्रमवासपर्वमें व्यासवाक्यविषयक अद्वाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ,राजानश्न महात्मानो नानाजनपदेश्वरा:

આ રીતે શ્રીમહાભારતના આશ્રમવાસિકપર્વમાં, આશ્રમવાસપર્વ અંતર્ગત વ્યાસવાક્યવિષયક બાવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. અનેક જનપદોના અધિષ્ઠાતા એવા મહાત્મા રાજાઓ (અહીં સ્મરણમાં આવે છે).

Verse 29

ये ते पितृश्च दारांश्व प्राणांक्ष मनसः प्रियान्‌,इति श्रीमहाभारते आश्रमवासिके पर्वणि पुत्रदर्शनपर्वणि धृतराष्ट्रादिकृतप्रार्थने एकोनत्रिंशो5ध्याय:

વૈશંપાયન બોલ્યા—“તમારા તે પિતૃઓ, તે પત્નીઓ, અને તે પ્રાણ—જે મનને અત્યંત પ્રિય છે…”—આ રીતે શ્રીમહાભારતના આશ્રમવાસિકપર્વના પુત્રદર્શનપર્વમાં ધૃતરાષ્ટ્ર આદિ દ્વારા કરાયેલ પ્રાર્થના વિષયક ઓગણત્રીસમો અધ્યાય.

Verse 30

का नु तेषां गतिर्ब्रह्यन्‌ मित्रार्थे ये हता मूृथे

હે બ્રાહ્મણ! મિત્રના હિતાર્થે યુદ્ધમાં જે હણાયા, તેમની ગતિ શું થાય છે?

Verse 31

दूयते मे मनो5भीक्ष्णं घातयित्वा महाबलम्‌

મહાબલવાનને હણાવી દીધાના કારણે મારું મન વારંવાર દુઃખથી દહે છે.

Verse 32

मम पुत्रेण मूढेन पापेनाकृतबुद्धिना

મારા પુત્ર દ્વારા—જે મૂઢ, પાપી અને સદ્‌બુદ્ધિ વિનાનો છે—…

Verse 33

एतत्‌ सर्वमनुस्मृत्य दहमानो दिवानिशम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—આ બધું સ્મરીને હું દિવસ-રાત દહું છું. દુઃખ અને શોકથી પીડિત હોવાથી મને જરાય શાંતિ મળતી નથી. પિતાજી! આ જ ચિંતાઓમાં પડેલો હું કદી પણ શમ પામતો નથી.

Verse 34

न शान्तिमधिगच्छामि दुःखशोकसमाहत: । इति मे चिन्तयानस्य पित: शान्तिर्न विद्यते

દુઃખ અને શોકથી આઘાત પામીને હું શાંતિ પ્રાપ્ત કરતો નથી. પિતાજી! આ વાતોનું જ ચિંતન કરતો રહું છું, તેથી મને શાંતિ મળતી જ નથી.

Verse 35

वैशम्पायन उवाच तच्छुत्वा विविध तस्य राजर्षे: परिदेवितम्‌ । पुनर्नवीकृत: शोको गान्धार्या जनमेजय

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! તે રાજર્ષિ ધૃતરાષ્ટ્રના વિવિધ વિલાપ સાંભળીને ગાંધારીનો શોક ફરી નવેસરથી જાગી ઊઠ્યો.

Verse 36

कुन्त्या द्रुपदपुत्र्या श्न सुभद्रायास्तथैव च । तासां च वरनारीणां वधूनां कौरवस्य ह,कुन्ती, दौपदी, सुभद्रा तथा कुरुरगाजकी उन सुन्दरी बहुओंका शोक भी फिरसे उमड़ आया

કુંતી, દ્રુપદપુત્રી દ્રૌપદી અને સुभદ્રા—કૌરવ વંશની તે શ્રેષ્ઠ વહુઓનો શોક પણ ફરીથી ઉમટી આવ્યો.

Verse 37

पुत्रशोकसमाविष्टा गान्धारी त्विदमब्रवीत्‌ । श्वशुरं बद्धनयना देवी प्राज्जलिरुत्थिता,आँखोंपर पट्टी बाँधे गान्धारी देवी श्वशुरके सामने हाथ जोड़कर खड़ी हो गयीं और पुत्रशोकसे संतप्त होकर इस प्रकार बोलीं

પુત્રશોકથી વ્યાકુળ ગાંધારીએ આ રીતે કહ્યું. આંખો પર પટ્ટી બાંધેલી દેવી હાથ જોડીને ઊભી થઈ અને શ્વશુરની સામે ઊભી રહી.

Verse 38

षोडशेमानि वर्षाणि गतानि मुनिपुज्भव । अस्य राज्ञो हतान्‌ पुत्रान शोचतो न शमो विभो,मुनिवर! प्रभो! इन महाराजको अपने मरे हुए पुत्रोंक लिये शोक करते आज सोलह वर्ष बीत गये; किंतु अबतक इन्हें शान्ति नहीं मिली

વૈશંપાયન બોલ્યા— હે મુનિવર, હે વિભો! આ રાજા પોતાના હત થયેલા પુત્રો માટે શોક કરતાં સોળ વર્ષ વીતી ગયા; છતાં તેને હજી શાંતિ મળી નથી.

Verse 39

पुत्रशोकसमाविष्टो नि:श्वसन्‌ होष भूमिप: । न शेते वसती: सर्वा धृतराष्ट्रो महामुने

વૈશંપાયન બોલ્યા— હે મહામુને! પુત્રશોકમાં ડૂબેલો ધૃતરાષ્ટ્ર રાજા દીર્ઘ નિશ્વાસો નાખી કરુણ વિલાપ કરતો રહે છે; આખી રાત તેને નિદ્રા આવતી નથી.

Verse 40

लोकानन्यान्‌ समर्थो5सि स्रष्टं सर्वास्तपोबलात्‌ | किमु लोकान्तरगतान्‌ राज्ञो दर्शयितुं सुतान्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— તમે તમારા તપોબળથી અન્ય લોકોની પણ સૃષ્ટિ કરવા સમર્થ છો; તો લોકાંતરે ગયેલા પુત્રોને એક વાર રાજાને દર્શાવી દેવું તમારા માટે કઈ મોટી વાત છે?

Verse 41

इयं च द्रौपदी कृष्णा हतज्ञातिसुता भृशम्‌ । शोचत्यतीव सर्वासां स्नुषाणां दयिता स्नुषा

વૈશંપાયન બોલ્યા— આ દ્રૌપદી કૃષ્ણા, જેના સ્વજન અને પુત્રો હત થયા છે, અત્યંત શોક કરે છે. સર્વ પુત્રવધુઓમાં એ સૌથી વધુ પ્રિય પુત્રવધુ છે.

Verse 42

तथा कृष्णस्य भगिनी सुभद्रा भद्रभाषिणी । सौभद्रवधसंतप्ता भृशं॑ शोचति भाविनी

વૈશંપાયન બોલ્યા— તેમજ કૃષ્ણની ભગિની, મધુર વાણીવાળી સુભદ્રા, સૌભદ્ર (અભિમન્યુ)ના વધથી સંતપ્ત થઈ અત્યંત શોક કરે છે.

Verse 43

“सदा मंगलमय वचन बोलनेवाली श्रीकृष्णकी बहन भाविनी सुभद्रा सर्वदा अपने पुत्र अभिमन्युके वधसे संतप्त हो निरन्तर शोकमें ही डूबी रहती है ।।

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—શ્રીકૃષ્ણની બહેન, સદા મંગલમય વચન બોલનારી, સૌમ્ય સ્વભાવની સુભદ્રા પોતાના પુત્ર અભિમન્યુના વધથી સતત દગ્ધ હૃદય બની, વિરામ વિના શોકમાં ડૂબી રહે છે. અને અહીં ભૂરિશ્રવસની પરમપ્રિય પત્ની બેઠી છે; પતિના મૃત્યુના વિપત્તિથી શોકાકુલ થઈ અત્યંત વિલાપ કરે છે. તેની બુદ્ધિમાન શ્વશુર, કુરુશ્રેષ્ઠ બાહ્લિક પણ માર્યા ગયા; અને ભૂરિશ્રવસના પિતા સોમદત્ત પણ પોતાના પિતાસહિત તે મહાસમરમાં વીરગતિને પામ્યા.

Verse 44

यस्यास्तु श्वशुरो धीमान्‌ बाह्विक: स कुरूद्गवह: । निहतः सोमदत्तश्न पित्रा सह महारणे

જેનો બુદ્ધિમાન શ્વશુર—કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ બાહ્લિક—નિહત થયો; અને સોમદત્ત પણ પોતાના પિતાસહિત તે મહારણે માર્યો ગયો.

Verse 45

श्रीमतो<5स्य महाबुद्धे: संग्रामेष्वपलायिन: । पुत्रस्य ते पुत्रशतं निहतं यद्‌ रणाजिरे

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે મહામુને! તમારા પુત્ર એવા આ શ્રીમાન, મહાબુદ્ધિમાન અને યુદ્ધમાં કદી ન પલાયન કરનાર રાજાના જે સો પુત્રો રણભૂમિમાં નિહત થયા, તે મહાવિપત્તિના આઘાતથી તેમની આ સો પત્નીઓ મારી સેવા કરતાં અહીં રહે છે.

Verse 46

तस्य भार्याशतमिदं दुःखशोकसमाहतम्‌ । पुन: पुनर्वर्धयानं शोकं राज्ञो ममैव च

તેની આ સો પત્નીઓ દુઃખ અને શોકથી આઘાત પામીને વારંવાર રાજાના અને મારા પણ શોકને વધારતી રહે છે.

Verse 47

ये च शूरा महात्मान: श्वशुरा मे महारथा:

અને તે શૂર, મહાત્મા પુરુષો—મારા શ્વશુરો—જે મહારથી હતા…

Verse 48

तव प्रसादाद्‌ भगवन्‌ विशोको<यं महीपति:

વૈશંપાયને કહ્યું—હે ભગવન્! તમારી કૃપાથી આ મહીપતિ શોકમુક્ત થયો છે.

Verse 49

इत्युक्तवत्यां गान्धार्या कुन्ती व्रतकृशानना

ગાંધારીએ આમ કહ્યું પછી, વ્રત-તપથી કૃશ થયેલા મુખવાળી કુંતી (ત્યાં) હાજર રહી.

Verse 50

तामृषिर्वरदो व्यासो दूरश्रवणदर्शन:

ત્યારે વરદાતા, દૂરથી સાંભળવા-જોવાની શક્તિ ધરાવતા ઋષિ વ્યાસ (ત્યાં) હતા.

Verse 51

तामुवाच ततो व्यासो यत्‌ ते कार्य विवक्षितम्‌

પછી વ્યાસે તેણીને કહ્યું—“તને જે કાર્ય કરાવવું છે, જે હેતુ તું વ્યક્ત કરવા ઇચ્છે છે, તે કહો.”

Verse 52

श्वशुराय तत: कुन्ती प्रणम्य शिरसा तदा,तब कुन्तीने मस्तक झुकाकर श्वशुरको प्रणाम किया और लज्जित हो प्राचीन गुप्त रहस्यको प्रकट करते हुए कहा

ત્યારે કુંતીએ મસ્તક નમાવી પોતાના શ્વશુરને પ્રણામ કર્યો; અને લજ્જા-સંયમ સાથે તેણે એક પ્રાચીન, દીર્ઘકાળથી ગુપ્ત રહેલું રહસ્ય પ્રગટ કર્યું.

Verse 53

उवाच वाक्‍्यं सत्रीडा विवृण्वाना पुरातनम्‌,तब कुन्तीने मस्तक झुकाकर श्वशुरको प्रणाम किया और लज्जित हो प्राचीन गुप्त रहस्यको प्रकट करते हुए कहा

વૈશંપાયન બોલ્યા—તે લજ્જા અને સંકોચ સાથે એક પ્રાચીન વાત પ્રગટ કરવા લાગી. ત્યારે કુંતીએ મસ્તક નમાવી પોતાના શ્વશુરને પ્રણામ કર્યો; અને લજ્જિત હોવા છતાં દૃઢ થઈ, લાંબા સમયથી ગુપ્ત રાખેલું જૂનું રહસ્ય ખુલ્લું કરીને બોલી।

Verse 153

प्रीयमाणो महातेजा: सर्ववेदविदां वर: । बातचीतके अनन्‍्तमें सम्पूर्ण वेदवेत्ताओं और वक्ताओंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी महर्षि व्यासजीने प्रसन्न होकर प्रज्ञाचक्षु राजा धृतराष्ट्रसे पुन: वही बात कही

વૈશંપાયન બોલ્યા—સર્વ વેદવેત્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, મહાતેજસ્વી મહર્ષિ વ્યાસ હૃદયથી પ્રસન્ન થઈ, પ્રજ્ઞાચક્ષુ રાજા ધૃતરાષ્ટ્રને એ જ વચન ફરીથી કહ્યા।

Verse 186

सुभद्रा कृष्णभगिनी तच्चापि विदितं मम | “श्रीकृष्णकी बहन सुभद्रा अपने पुत्र अभिमन्युके मारे जानेका जो दुःसह दुःख हृदयमें धारण करती है, वह भी मुझसे अज्ञात नहीं है

શ્રીકૃષ્ણની બહેન સુભદ્રા—આ પણ મને જાણીતું છે. પોતાના પુત્ર અભિમન્યુના વધથી જે અસહ્ય શોક તે હૃદયમાં ધારણ કરે છે, તે પણ મને અજાણ નથી।

Verse 193

संशयच्छेदनार्थाय प्राप्त: कौरवनन्दन । “कौरवनन्दन! नरेश्वर! वास्तवमें तुम सब लोगोंका यह समागम सुनकर तुम्हारे मानसिक संदेहोंका निवारण करनेके लिये मैं यहाँ आया हूँ

કૌરવનંદન, નરેશ્વર! તમારા મનના સંશયો છેદવા માટે જ હું અહીં આવ્યો છું. આ સમાગમની વાત સાંભળી, તમારી આંતરિક શંકાઓ દૂર કરવા હું ઉપસ્થિત થયો છું।

Verse 203

पश्यन्तु तपसो वीर्यमद्य मे चिरसम्भूतम्‌ । 'ये देवता, गन्धर्व और महर्षि सब लोग आज मेरी चिरसंचित तपस्याका प्रभाव देखें

આજે મારી દીર્ઘકાળથી સંચિત તપસ્યાનું વીર્ય તેઓ જુએ. દેવતાઓ, ગંધર્વો અને મહર્ષિઓ—બધા આજે મારા તપનો પ્રભાવ નિહાળે।

Verse 213

प्रवणो5स्मि वरं दातुं पश्य मे तपस: फलम्‌ । “महाप्राज्ञ नरेश! बोलो, मैं तुम्हें कौन-सा अभीष्ट मनोरथ प्रदान करूँ? आज मैं तुम्हें मनोवाञ्छित वर देनेको तैयार हूँ। तुम मेरी तपस्याका फल देखो”

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હું વર આપવા તૈયાર છું; મારી તપસ્યાનું ફળ જુઓ. મહાપ્રાજ્ઞ નરેશ! કહો—તમારી કઈ અભીષ્ટ ઇચ્છા હું પૂર્ણ કરું?

Verse 233

यन्मे समागमोउद्येह भवद्धिः सह साधुभि: । 'भगवन्‌! आज मैं धन्य हूँ, आपलोगोंकी कृपाका पात्र हूँ तथा मेरा यह जीवन भी सफल है; क्योंकि आज यहाँ आप-जैसे साधु-महात्माओंका समागम मुझे प्राप्त हुआ है

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—આજે હું ધન્ય છું, આપની કૃપાનો પાત્ર છું, અને મારું જીવન સફળ થયું; કારણ કે આજે અહીં આપ જેવા સાધુ-મહાત્માઓનો સમાગમ મને પ્રાપ્ત થયો છે।

Verse 246

ब्रह्मकल्पैर्भवद्धिर्यत्‌ समेतो5हं तपोधना: । “तपोधनो! आप ब्रह्मतुल्य महात्माओंका जो संग मुझे प्राप्त हुआ उससे मैं समझता हूँ कि यहाँ अपने लिये अभीष्ट गति मुझे प्राप्त हो गयी

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે તપોધનો! બ્રહ્મતુલ્ય મહાત્મા આપ સૌનો સંગ મને પ્રાપ્ત થયો છે; તેથી હું માનું છું કે આજે જ અહીં મને મારી અભીષ્ટ ગતિ મળી ગઈ. આવા બ્રહ્મસમાન મહાપુરુષોનો સમાગમ જ માર્ગ પણ છે અને પરમ ગંતવ્ય પણ—જે પવિત્ર કરે, ઉન્નત કરે અને પરમ કલ્યાણને નિશ્ચિત કરે છે।

Verse 256

विद्यते न भयं चापि परलोकान्ममानघा: । “इसमें संदेह नहीं कि मैं आपलोगोंके दर्शनमात्रसे पवित्र हो गया। निष्पाप महर्षियो! अब मुझे परलोकसे कोई भय नहीं है

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે નિષ્પાપ મહર્ષિઓ! માત્ર આપના દર્શનથી જ હું પવિત્ર થયો છું; તેથી પરલોક વિષે મને કોઈ ભય નથી।

Verse 266

दूयते मे मनो नित्यं स्मरत: पुत्रगृद्धिन: । 'परन्तु अत्यन्त खोटी बुद्धिवाले उस मन्दमति दुर्योधनके अन्यायोंसे जो मेरे सारे पुत्र मारे गये हैं

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—પુત્રોમાં આસક્ત હું તેમને સ્મરતો રહું છું, તેથી મારું મન સદા સંતપ્ત રહે છે; કારણ કે તે મંદમતિ દુર્યોધનના અન્યાયોથી મારા બધા પુત્રો માર્યા ગયા. તેથી મારા હૃદય પર ભારે શોક છવાયેલો છે।

Verse 283

आगम्य मम पुत्रार्थे सर्वे मृत्युवशं गता: । अनेक देशोंके स्वामी महामनस्वी नरेश मेरे पुत्रकी सहायताके लिये आकर सब-के-सब मृत्युके अधीन हो गये

વૈશંપાયન બોલ્યા— મારા પુત્રના હિત માટે આવીને તેઓ બધા મૃત્યુના વશમાં ગયા. અનેક દેશોના સ્વામી, મહામનસ્વી નરેશો મારા પુત્રને સહાય કરવા આવ્યા હતા; પરંતુ એક પણ અપવાદ વિના બધા મર્ત્યધર્મના અધિન થયા.

Verse 296

परित्यज्य गता: शूरा: प्रेतराजनिवेशनम्‌ । वे सब शूरवीर भूपाल अपने पिताओं, पत्नियों, प्राणों और मनको प्रिय लगनेवाले भोगोंका परित्याग करके यमलोकको चले गये

વૈશંપાયન બોલ્યા— સર્વ બંધનો ત્યજી તે શૂરવીરો પ્રેતરાજ યમના નિવાસે ગયા. પિતાઓ, પત્નીઓ, પ્રાણ અને મનને પ્રિય ભોગ—આ બધું પરિત્યજી તે યોદ્ધા-ભૂપાલો યમલોક તરફ ગયા.

Verse 303

तथैव पुत्रपौत्राणां मम ये निहता युधि । “ब्रह्मन्‌! जो मित्रके लिये युद्धमें मारे गये उन राजाओंकी क्‍या गति हुई होगी? तथा जो रणभूमिमें वीरगतिको प्राप्त हुए हैं

વૈશંપાયન બોલ્યા— તેમજ યુદ્ધમાં નિહત થયેલા મારા પુત્રો અને પૌત્રો વિષે— હે બ્રહ્મન! મિત્ર માટે સમરમાં મરેલા તે રાજાઓને કઈ ગતિ પ્રાપ્ત થઈ? અને રણભૂમિમાં વીરગતિ પામેલા મારા પુત્રો-પૌત્રોને કઈ ગતિ મળી?

Verse 313

भीष्मं शान्तनवं वृद्ध द्रोणं च द्विजसत्तमम्‌ । “महाबली शान्तनुनन्दन भीष्म तथा वृद्ध ब्राह्मणप्रवर द्रोणाचार्यका वध कराकर मेरे मनको बारंबार दुःसह संताप प्राप्त होता है

વૈશંપાયન બોલ્યા— વૃદ્ધ શાંતનુનંદન ભીષ્મ તથા દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ દ્રોણાચાર્યનો વધ—આ વાત મારા મનમાં વારંવાર અસહ્ય શોક-સંતાપ જગાવે છે.

Verse 323

क्षयं नीत॑ कुलं दीप्तं पृथिवीराज्यमिच्छता । “अपवित्र बुद्धिवाले मेरे पापी एवं मूर्ख पुत्रने समस्त भूमण्डलके राज्यका लोभ करके अपने दीप्तिमान्‌ कुलका विनाश कर डाला

વૈશંપાયન બોલ્યા— સમગ્ર ભૂમંડળના રાજ્યનો લોભ રાખીને મારા પાપી, મૂઢ અને અપવિત્ર બુદ્ધિવાળા પુત્રે પોતાના દીપ્તિમાન કુળનો વિનાશ કરી નાખ્યો.

Verse 466

तेनारम्भेण महता मामुपास्ते महामुने । “आपके पुत्र

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— હે મહામુને! તે મહાન આરંભથી તે મને ઉપાસે છે અને સેવા કરે છે. ‘મારા પુત્રો—આ શ્રીમાન રાજાઓ—જે યુદ્ધમાં કદી પીઠ ન બતાવતા અને પરમ બુદ્ધિમાન હતા; તેમના સો પુત્રો સમરભૂમિમાં માર્યા ગયા, તેથી તેમની આ સો પત્નીઓ અહીં બેઠી છે. આ મારી વહુઓ દુઃખ અને શોકના આઘાત સહન કરીને મારા અને રાજાના શોકને વારંવાર વધારતી રહે છે. હે મહામુને! શોકના મહાપ્રવાહથી રડતી આ બધી મને જ ઘેરીને બેઠી રહે છે.’

Verse 476

सोमदत्तप्रभृतय: का नु तेषां गति: प्रभो | 'प्रभो! जो मेरे महामनस्वी श्वशुर शूरवीर महारथी सोमदत्त आदि मारे गये हैं, उन्हें कौन-सी गति प्राप्त हुई है?

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— પ્રભો! મારા મહામનસ્વી શ્વશુર, શૂરવીર મહારથી સોમદત્ત વગેરે યુદ્ધમાં માર્યા ગયા; તેમને મૃત્યુ પછી કઈ ગતિ—કયો લોક—પ્રાપ્ત થયો છે?

Verse 483

यथा स्याद्‌ भविता चाहं कुन्ती चेयं वधूस्तव । “भगवन्‌! आपके प्रसादसे ये महाराज, मैं और आपकी बहू कुन्ती--ये सब-के-सब जैसे भी शोकरहित हो जाय, ऐसी कृपा कीजिये

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— ‘ભગવન્! તમારા પ્રસાદથી આ મહારાજ, હું અને તમારી વહુ કુંતી—અમે સૌ જેમ પણ શોકરહિત થઈ જઈએ, એવી કૃપા કરો.’

Verse 493

प्रच्छन्नजातं पुत्र तं सस्मारादित्यसंनिभम्‌ | जब गान्धारीने इस प्रकार कहा, तब व्रतसे दुर्बल मुखवाली कुन्तीने गुप्तरूपसे उत्पन्न हुए अपने सूर्यतुल्य तेजस्वी पुत्र कर्णका स्मरण किया

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— ગાંધારીએ આમ કહ્યું ત્યારે, વ્રતોથી મુખ ક્ષીણ થયેલી કુંતીએ ગુપ્ત રીતે જન્મેલા, સૂર્યસમાન તેજસ્વી પોતાના પુત્ર કર્ણનું મનમાં સ્મરણ કર્યું।

Verse 503

अपश्यद्‌ दु:खितां देवीं मातरं सव्यसाचिन: । दूरतककी देखने-सुनने और समझनेवाले वरदायक ऋषि व्यासने अर्जुनकी माता कुन्तीदेवीको दु:खमें डूबी हुई देखा

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— દૂરથી જ વરદાયક, દૂરદર્શી, દૂરશ્રાવી અને દૂરબોધ ઋષિ વ્યાસે સવ્યસાચી અર્જુનની દેવમાતા કુંતીદેવીને અત્યંત દુઃખમાં ડૂબેલી જોઈ।

Verse 516

तद्‌ ब्रूहि त्वं महाभागे यत्‌ ते मनसि वर्तते । तब भगवान्‌ व्यासने उनसे कहा--“महाभागे! तुम्हें किसी कार्यके लिये यदि कुछ कहनेकी इच्छा हो, तुम्हारे मनमें यदि कोई बात उठी हो तो उसे कहो

મહાભાગે! તારા મનમાં જે છે તે કહો. જો કોઈ કાર્યના હેતુથી કંઈ કહેવાની ઇચ્છા હોય, તો તે સ્પષ્ટ રીતે કહો.

Verse 1636

दह्यमानस्य शोकेन तव पुत्रकृतेन वै । राजेन्द्र! तुम्हारे हृदयमें जो कहनेकी इच्छा हो रही है, उसे मैं जानता हूँ। तुम निरन्तर अपने मरे हुए पुत्रोंक शोकसे जलते रहते हो

રાજેન્દ્ર! તારા હૃદયમાં જે કહેવાની ઇચ્છા ઊઠી રહી છે તે હું જાણું છું. કારણ કે પુત્રોના કારણે તું શોકની અગ્નિથી સતત દહાઈ રહ્યો છે—મૃત પુત્રો માટે વિલાપ કરતો.

Verse 2236

मुहूर्तमिव संचिन्त्य वचनायोपचक्रमे । अमित बुद्धिमान्‌ महर्षि व्यासके ऐसा कहनेपर महाराज धृतराष्ट्रने दो घड़ीतक विचार करके इस प्रकार कहना आरम्भ किया

તે થોડો સમય વિચાર કરીને બોલવા લાગ્યો. ત્યારબાદ અમિતબુદ્ધિ મહર્ષિ વ્યાસે પણ પોતાનું વચન પ્રવર્તાવ્યું.

Verse 2736

घातिता पृथिवी येन सहया सनरद्विपा । पापपूर्ण विचार रखनेवाले उस दुर्योधनने निरपराध पाण्डवोंको सताया तथा घोड़ों, मनुष्यों और हाथियोंसहित इस सारी पृथ्वीके वीरोंका विनाश करा डाला

જેણે ઘોડા, મનુષ્ય અને હાથીઓ સહિત આ પૃથ્વીને વધભૂમિ બનાવી દીધી. પાપપૂર્ણ સંકલ્પોથી ભરેલા તે દુર્યોધને નિરપરાધ પાંડવોને સતાવ્યા અને સમગ્ર પૃથ્વીના વીરોનાં વિનાશનું કારણ બન્યો.