Shloka 43
अश्रमवासिनां विषादः — Lament in Hastināpura after the Elders’ Forest Withdrawal
“सदा मंगलमय वचन बोलनेवाली श्रीकृष्णकी बहन भाविनी सुभद्रा सर्वदा अपने पुत्र अभिमन्युके वधसे संतप्त हो निरन्तर शोकमें ही डूबी रहती है ।। इयं च भूरिश्रवसो भार्या परमसम्मता । भर्तृव्यसनशोकार्ता भृशं॑ शोचति भाविनी,'ये भूरिश्रवाकी परम प्यारी पत्नी बैठी है, जो पतिकी मृत्युके शोकसे व्याकुल हो अत्यन्त दुःखमें मग्न रहती है। इसके बुद्धिमान् श्वशुर कुरुश्रेष्ठ बाह्लिक भी मारे गये हैं। भूरिश्रवाके पिता सोमदत्त भी अपने पिताके साथ ही उस महासमरमें वीरगतिको प्राप्त हुए थे
vaiśampāyana uvāca | sadā maṅgalamayaṃ vacanaṃ bolanēvālī śrīkṛṣṇasya bhaginī bhāvinī subhadrā sarvadā sva-putra-abhimanyor vadha-santaptā nirantaraṃ śoke eva dūbī tiṣṭhati || iyaṃ ca bhūriśravaso bhāryā paramasammatā | bhartṛ-vyasana-śokārtā bhṛśaṃ śocati bhāvinī | ye bhūriśravāyāḥ paramapriyā patnī upaviṣṭā, yā pati-mṛtyu-śokena vyākulā atyanta-duḥkhe magnaṃ tiṣṭhati | asyā budhimān śvaśuraḥ kuruśreṣṭhaḥ bāhlikaś ca hataḥ | bhūriśravasaḥ pitā somadattaḥ api sva-pitrā saha tasmin mahāsamare vīragatiṃ prāptaḥ |
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—શ્રીકૃષ્ણની બહેન, સદા મંગલમય વચન બોલનારી, સૌમ્ય સ્વભાવની સુભદ્રા પોતાના પુત્ર અભિમન્યુના વધથી સતત દગ્ધ હૃદય બની, વિરામ વિના શોકમાં ડૂબી રહે છે. અને અહીં ભૂરિશ્રવસની પરમપ્રિય પત્ની બેઠી છે; પતિના મૃત્યુના વિપત્તિથી શોકાકુલ થઈ અત્યંત વિલાપ કરે છે. તેની બુદ્ધિમાન શ્વશુર, કુરુશ્રેષ્ઠ બાહ્લિક પણ માર્યા ગયા; અને ભૂરિશ્રવસના પિતા સોમદત્ત પણ પોતાના પિતાસહિત તે મહાસમરમાં વીરગતિને પામ્યા.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the ethical cost of war: beyond battlefield outcomes, dharma requires acknowledging the enduring suffering of mothers and widows. It invites compassion and restraint by showing how heroic deaths still culminate in relentless human grief.
Vaiśampāyana describes the mourners in the post-war setting: Subhadrā is consumed by sorrow for Abhimanyu, and Bhūriśravas’s wife grieves for her slain husband. The narration also notes the deaths of elders—Bāhlika and Somadatta—who fell in the great battle.