Adhyaya 78

Verse 1

युधिष्ठिरने कहा--प्रभो! आपने धर्मका उपदेश करके उसमें मेरा दृढ़ विश्वास उत्पन्न कर दिया है। पितामह! अब मैं आपसे एक और संदेह पूछ रहा हूँ, उसके विषयमें मुझे बताइये

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પ્રભુ! તમે ધર્મનો ઉપદેશ આપી ધર્મમાં મારો દૃઢ વિશ્વાસ ઉત્પન્ન કર્યો છે. પિતામહ! હવે હું આપને એક બીજો સંશય પૂછું છું; કૃપા કરીને તેના વિષે જણાવો.

Verse 2

व्रतानां कि फल प्रोक्त कीदृशं वा महाद्युते । नियमानां फलं कि च स्वधीतस्य च कि फलम्‌,महाद्युते! व्रतोंका क्या और कैसा फल बताया गया है? नियमोंके पालन और स्वाध्यायका भी क्या फल है?

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— હે મહાદ્યુતે! વ્રતોના પાલનનું ફળ શું કહેવાયું છે અને તેનું સ્વરૂપ કેવું છે? નિયમોના પાલનનું ફળ શું છે, અને સ્વાધ્યાયનું ફળ શું છે, હે તેજસ્વી?

Verse 3

दत्तस्येह फलं कि च वेदानां धारणे च किम्‌ | अध्यापने फलं॑ कि च सर्वमिच्छामि वेदितुम्‌,दान देने, वेदोंको धारण करने और उन्हें पढ़ानेका क्या फल होता है? यह सब मैं जानना चाहता हूँ

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— અહીં દાન આપવાનું ફળ શું છે? વેદોને ધારણ કરવાનો ફળ શું છે? અને તેમને અધ્યાપન કરવાનો ફળ શું છે? આ બધું હું જાણવા ઇચ્છું છું.

Verse 4

अप्रतिग्राहके कि च फलं लोके पितामह । तस्य किं च फल दृष्टं श्रुतं यस्तु प्रयच्छति,पितामह! संसारमें जो प्रतिग्रह नहीं लेता, उसे क्या फल मिलता है? तथा जो वेदोंका ज्ञान प्रदान करता है, उसके लिये कौन-सा फल देखा गया है

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— હે પિતામહ! જે લોકમાં પ્રતિગ્રહ સ્વીકારતો નથી, તેને શું ફળ મળે છે? અને જે આપે છે—જેનું ફળ દૃષ્ટ અથવા શ્રુત રૂપે કહેવાયું છે—તેને કયું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે?

Verse 5

स्वकर्मनिरतानां च शूराणां चापि कि फलम्‌ । शौचे च कि फल प्रोक्त ब्रह्मचर्यें च कि फलम्‌,अपने कर्तव्यके पालनमें तत्पर रहनेवाले शूरवीरोंको भी किस फलकी प्राप्ति होती है? शौचाचारका तथा ब्रह्मचर्यके पालनका क्या फल बताया गया है?

યુધિષ્ઠિરએ પૂછ્યું— પોતાના કર્મમાં નિરત રહેતા શૂરવીરોને કયું ફળ મળે છે? શૌચ (પવિત્ર આચરણ)નું ફળ શું કહેવાયું છે, અને બ્રહ્મચર્યના પાલનનું ફળ શું છે?

Verse 6

पितृशुश्रूषणे कि च मातृशुश्रूषणे तथा । आचार्यगुरुशुश्रूषास्वनुक्रोशानुकम्पने,पिता और माताकी सेवासे कौन-सा फल प्राप्त होता है? आचार्य एवं गुरुकी सेवासे तथा प्राणियोंपर अनुग्रह एवं दयाभाव बनाये रखनेसे किस फलकी प्राप्ति होती है?

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— પિતૃસેવામાં શું ફળ છે અને માતૃસેવામાં પણ શું ફળ છે? આચાર્ય અને ગુરુની સેવામાં, તેમજ સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે અનુક્રોશ અને અનુકંપા જાળવવામાં કયું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે?

Verse 7

एतत्‌ सर्वमशेषेण पितामह यथातथम्‌ | वेत्तुमिच्छामि धर्मज्ञ परं कौतूहलं हि मे

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પિતામહ, આ બધું જ અશેષરૂપે, યથાતથ્ય રીતે, જેમ સાચું છે તેમ જ હું સંપૂર્ણપણે જાણવા ઇચ્છું છું. હે ધર્મજ્ઞ, મારી જિજ્ઞાસા અત્યંત ઊંડી છે; તેથી મને પૂર્ણ અને ચોક્કસ વર્ણન આપો.

Verse 8

धर्मज्ञ पितामह! यह सब मैं यथावत्‌ रूपसे जानना चाहता हूँ। इसके लिये मेरे मनमें बड़ी उत्कण्ठा है ।। भीष्म उवाच यो व्रतं वै यथोद्दिष्टं तथा सम्प्रतिपद्यते । अखण्डं सम्यगारभ्य तस्य लोका: सनातना:,भीष्मजीने कहा--युथधिष्ठिर! जो मनुष्य शास्त्रोक्त विधिसे किसी व्रतको आरम्भ करके उसे अखण्डरूपसे निभा देते हैं, उन्हें सनातन लोकोंकी प्राप्ति होती है

ભીષ્મે કહ્યું—યુધિષ્ઠિર, જે મનુષ્ય શાસ્ત્રમાં જેમ નિર્દેશિત છે તેમ જ વ્રત સ્વીકારે છે, અને સમ્યક રીતે આરંભ કરીને તેને અખંડ રીતે નિભાવે છે—તેને સનાતન લોકોની પ્રાપ્તિ થાય છે.

Verse 9

नियमानां फल राजन प्रत्यक्षमिह दृश्यते | नियमानां क्रतूनां च त्वयावाप्तमिदं फलम्‌,राजन! संसारमें नियमोंके पालनका फल तो प्रत्यक्ष देखा जाता है। तुमने भी यह नियमों और यज्ञोंका ही फल प्राप्त किया है

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન, નિયમોના પાલનનું ફળ આ લોકમાં જ પ્રત્યક્ષ દેખાય છે. હે રાજન, તું પણ તારા નિયમો અને યજ્ઞકર્મોના પરિણામરૂપે જ આ ફળ પ્રાપ્ત કર્યું છે.

Verse 10

स्वधीतस्यापि च फल दृश्यतेअमुत्र चेह च । इहलोके<थवा नित्यं ब्रह्मलोके च मोदते,वेदोंके स्वाध्यायका फल भी इहलोक और परलोकमें भी देखा जाता है। स्वाध्यायशील द्विज इहलोक और ब्रह्मलोकमें भी सदा आनन्द भोगता है

ભીષ્મે કહ્યું—વેદોના સ્વાધ્યાયનું ફળ પણ આ લોકમાં અને પરલોકમાં—બન્નેમાં—દેખાય છે. સ્વાધ્યાયમાં નિષ્ઠાવાન દ્વિજ ઇહલોકમાં પણ અને બ્રહ્મલોકમાં પણ સદા આનંદિત રહે છે.

Verse 11

दमस्य तु फलं राजन्‌ शृणु त्वं विस्तरेण मे । दान्ता: सर्वत्र सुखिनो दान्ता: सर्वत्र निर्वुता:,राजन्‌! अब तुम मुझसे विस्तारपूर्वक दम (इन्द्रियसंयम)के फलका वर्णन सुनो। जितेन्द्रिय पुरुष सर्वत्र सुखी और सर्वत्र संतुष्ट रहते हैं

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન, હવે દમ એટલે ઇન્દ્રિયસંયમનું ફળ મારી પાસેથી વિસ્તારે સાંભળ. જિતેન્દ્રિય પુરુષ સર્વત્ર સુખી રહે છે; સંયમી જન દરેક પરિસ્થિતિમાં શાંત અને સંતોષી રહે છે.

Verse 12

यत्रेच्छागामिनो दान्ता: सर्वशत्रुनिषूदना: । प्रार्थयन्ति च यद्‌ दान्ता लभन्ते तन्न संशय:,वे जहाँ चाहते हैं वहीं चले जाते हैं और जिस वस्तुकी इच्छा करते हैं वही उन्हें प्राप्त हो जाती है। वे सम्पूर्ण शत्रुओंका अन्त कर देते हैं। इसमें संशय नहीं है

ભીષ્મે કહ્યું—જિતેન્દ્રિય પુરુષો જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં જઈ શકે છે. તેઓ જે કંઈ ઇચ્છી પ્રાર્થના કરે છે તે નિઃસંદેહ પ્રાપ્ત કરે છે. આવા સંયમબળથી તેઓ સર્વ શત્રુઓના સંહારક બને છે.

Verse 13

युज्यन्ते सर्वकामैहिं दान्ता: सर्वत्र पाण्डव | स्वर्गे यथा प्रमोदन्‍्ते तपसा विक्रमेण च

ભીષ્મે કહ્યું—હે પાંડવ, જિતેન્દ્રિય પુરુષો સર્વત્ર સર્વ કામ્ય ભોગોથી યુક્ત રહે છે. સ્વર્ગમાં જેમ જીવો આનંદ કરે છે, તેમ તેઓ તપ અને પરાક્રમના બળથી—આત્મસંયમ સિદ્ધ કરીને—આનંદિત થાય છે.

Verse 14

दानैर्यज्ैश्ष विविधैस्तथा दान्ता: क्षमान्विता: | पाण्डुनन्दन! जितेन्द्रिय पुरुष सर्वत्र सम्पूर्ण मनचाही वस्तुएँ प्राप्त कर लेते हैं। वे अपनी तपस्या, पराक्रम, दान तथा नाना प्रकारके यज्ञोंसे स्वर्गलोकमें आनन्द भोगते हैं। इन्द्रियोंका दमन करनेवाले पुरुष क्षमाशील होते हैं ।। १३ $ || दानाद्‌ दमो विशिष्टो हि ददर्त्किंचित्‌ द्विजातये,दानसे दमका स्थान ऊँचा होता है। दानी पुरुष ब्राह्मणको कुछ दान करते समय कभी क्रोध भी कर सकता है; परंतु दमनशील या जितेन्द्रिय पुरुष कभी क्रोध नहीं करता; इसलिये दम (इन्द्रिय-संयम) दानसे श्रेष्ठ है। जो दाता बिना क्रोध किये दान करता है उसे सनातन (नित्य) लोक प्राप्त होते हैं

ભીષ્મે કહ્યું—દાન કરતાં ‘દમ’ (ઇન્દ્રિય-સંયમ) વિશેષ છે; કારણ કે કોઈ માણસ દ્વિજને (બ્રાહ્મણને) થોડું દાન આપતાં પણ ક્રોધમાં આવી શકે છે.

Verse 15

दाता कुप्यति नो दान्तस्तस्माद्‌ दानात्‌ परं दम: । यस्तु दद्यादकुप्यन्‌ हि तस्य लोका: सनातना:,दानसे दमका स्थान ऊँचा होता है। दानी पुरुष ब्राह्मणको कुछ दान करते समय कभी क्रोध भी कर सकता है; परंतु दमनशील या जितेन्द्रिय पुरुष कभी क्रोध नहीं करता; इसलिये दम (इन्द्रिय-संयम) दानसे श्रेष्ठ है। जो दाता बिना क्रोध किये दान करता है उसे सनातन (नित्य) लोक प्राप्त होते हैं

ભીષ્મે કહ્યું—દાતા ક્રોધિત થઈ શકે છે, પરંતુ દાંત (જિતેન્દ્રિય) ક્રોધિત થતો નથી. તેથી દાન કરતાં દમ શ્રેષ્ઠ છે. અને જે ક્રોધ વિના દાન કરે છે તેને સનાતન લોક પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 16

क्रोधो हन्ति हि यद्‌ दानं तस्माद्‌ दानातू परं दम: । अदृश्यानि महाराज स्थानान्ययुतशो दिवि,कामयाना महत्स्थानं तस्माद्‌ दानात्‌ परं दम: | दान करते समय यदि क्रोध आ जाय तो वह दानके फलको नष्ट कर देता है; इसलिये उस क्रोधको दबानेवाला जो दमनामक गुण है, वह दानसे श्रेष्ठ माना गया है। महाराज! नरेश्वर! सम्पूर्ण लोकोंमें निवास करनेवाले ऋषियोंके स्वर्गमें सहस्नरों अदृश्य स्थान हैं, जिनमें दमके पालनद्वारा महान्‌ लोककी इच्छा रखनेवाले महर्षि और देवता इस लोकसे जाते हैं; अतः “दम' दानसे श्रेष्ठ है

ભીષ્મે કહ્યું—દાન કરતી વેળા જો ક્રોધ આવી જાય તો તે દાનનું ફળ નષ્ટ કરે છે; તેથી દાન કરતાં દમ શ્રેષ્ઠ છે. હે મહારાજ, સ્વર્ગમાં અસંખ્ય અદૃશ્ય નિવાસસ્થાનો છે; મહત્તમ પદની ઇચ્છા ધરાવતા ઋષિ અને દેવગણ દમના પાલનથી આ લોકમાંથી તે લોકોમાં જાય છે. તેથી દાન કરતાં દમ શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 17

ऋषीणां सर्वलोकेषु यानि ते यान्ति देवता: । दमेन यानि नृपते गच्छन्ति परमर्षय:

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન, સર્વ લોકોમાં દેવતાઓ જે દિવ્ય પદોને પ્રાપ્ત કરે છે, એ જ પદોને પરમર્ષિઓ દમ (ઇન્દ્રિય-સંયમ) દ્વારા પ્રાપ્ત કરે છે. તેથી ઇન્દ્રિયજય અને શિસ્તબદ્ધ આચરણને પરમ ગતિનું પ્રત્યક્ષ સાધન કહેવાયું છે.

Verse 18

अध्यापक: परिक्‍क्लेशादक्षयं फलमश्लुते

ભીષ્મે કહ્યું—અધ્યાપક શિક્ષણના પરિશ્રમ અને કષ્ટથી અક્ષય ફળ પ્રાપ્ત કરે છે; શિક્ષણ આપવું જ તેના માટે સ્થાયી પુણ્યનું કારણ બને છે.

Verse 19

विधिवत पावकं हुत्वा ब्रह्मलोके नराधिप । नरेन्द्र! शिष्योंको वेद पढ़ानेवाला अध्यापक क्लेश सहन करनेके कारण अक्षय फलका भागी होता है। अग्निमें विधिपूर्वक हवन करके ब्राह्मण ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठित होता है ।। १८ || अधीत्यापि हि यो वेदान्‌ न्यायविद्भ्य: प्रयच्छति

હે નરાધિપ, જે વિધિપૂર્વક અગ્નિમાં હવન કરે છે તે બ્રહ્મલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. અને જે વેદોનું અધ્યયન કરીને ન્યાયપરાયણ શિષ્યોને વેદવિદ્યા આપે છે, તે પણ અક્ષય ફળનો ભાગી બને છે.

Verse 20

गुरुकर्मप्रशंसी तु सो5पि स्वर्गे महीयते । जो वेदोंका अध्ययन करके न्यायपरायण शिष्योंको विद्यादान करता है तथा गुरुके कर्मोकी प्रशंसा करनेवाला है, वह भी स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है ।। क्षत्रियोडध्ययने युक्तो यजने दानकर्मणि । युद्धे यश्न परित्राता सोडपि स्वर्ग महीयते,वेदाध्ययन, यज्ञ और दानकर्ममें तत्पर रहनेवाला तथा युद्धमें टूसरोंकी रक्षा करनेवाला क्षत्रिय भी स्वर्गलोकमें पूजित होता है

ગુરુના કર્મોની પ્રશંસા કરનાર પણ સ્વર્ગમાં માન પામે છે. તેમજ જે ક્ષત્રિય અધ્યયન, યજ્ઞ અને દાનકર્મમાં તત્પર રહે છે અને યુદ્ધમાં અન્યની રક્ષા કરે છે, તે પણ સ્વર્ગલોકમાં પૂજિત થાય છે.

Verse 21

वैश्य: स्वकर्मनिरत: प्रदानाल्‍लभते महत्‌ । शूद्र: स्वकर्मनिरत: स्वर्ग शुश्रूषयारच्छति,अपने कर्ममें लगा हुआ वैश्य दान देनेसे महत्‌-पदको प्राप्त होता है। अपने कर्ममें तत्पर रहनेवाला शूद्र सेवा करनेसे स्वर्गलोकमें जाता है

સ્વકર્મમાં નિરત વૈશ્ય દાનથી મહાન પદ પ્રાપ્ત કરે છે. સ્વકર્મમાં તત્પર શૂદ્ર શুশ્રૂષા (નિષ્ઠાપૂર્વક સેવા) દ્વારા સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 22

शूरा बहुविधा: प्रोक्तास्तेषामर्थास्तु मे शृणु । शूरान्वयानां निर्दिष्ट फलं शूरस्य चैव हि,शूरवीरोंके अनेक भेद बताये गये हैं। उन सबके तात्पर्य मुझसे सुनो। उन शूरोंके वंशजों तथा शूरोंके लिये जो फल बताया गया है, उसे बता रहा हूँ

ભીષ્મે કહ્યું—શૂરના અનેક પ્રકાર વર્ણવાયા છે; હવે તેમના અભિપ્રાય મને સાંભળો. એવા શૂરના વંશજો માટે અને સ્વયં શૂર માટે જે ફળ નિર્ધારિત છે, તે હું કહું છું.

Verse 23

यज्ञशूरा दमे शूरा: सत्यशूरास्तथापरे । युद्धशूरास्तथैवोक्ता दानशूराश्ष मानवा:,(बुद्धिशूरास्तथा चान्ये क्षमाशूरास्तथा परे ।) कुछ लोग यज्ञशूर हैं। कुछ इन्द्रियसंयममें शूर होनेके कारण दमशूर कहलाते हैं। इसी प्रकार कितने ही मानव सत्यशूर, युद्धशूर, दानशूर, बुद्धिशूर तथा क्षमाशूर कहे गये हैं

ભીષ્મે કહ્યું—માનવોમાં કેટલાક યજ્ઞશૂર છે; કેટલાક ઇન્દ્રિય-સંયમમાં શૂર હોવાથી દમશૂર કહેવાય છે. તેમ જ કેટલાક સત્યશૂર, કેટલાક યુદ્ધશૂર, કેટલાક દાનશૂર; અને કેટલાક બુદ્ધિશૂર તથા કેટલાક ક્ષમાશૂર કહેવાય છે.

Verse 24

सांख्यशूराश्व॒ बहवो योगशूरास्तथापरे । अरण्ये गृहवासे च त्यागे शूरास्तथापरे,बहुत-से मनुष्य सांख्यशूर, योगशूर, वनवासशूर, गृहवासशूर तथा त्यागशूर हैं

ભીષ્મે કહ્યું—ઘણા લોકો સાંખ્યના માર્ગમાં શૂર છે અને કેટલાક યોગમાં શૂર છે. કોઈ અરણ્યવાસમાં, કોઈ ગૃહસ્થધર્મમાં, અને કોઈ ત્યાગ (સંન્યાસ)માં પોતાનું શૌર્ય દર્શાવે છે.

Verse 25

आर्जवे च तथा शूरा: शमे वर्तन्ति मानवा: । तैस्तैश्न नियमै: शूरा बहव: सन्ति चापरे । वेदाध्ययनशूराश्व शूराश्षाध्यापने रता:,कितने मानव सरलता दिखानेमें शूरवीर हैं। बहुत-से शम (मनोनिग्रह) में ही शूरता प्रकट करते हैं। विभिन्न नियमोंद्वारा अपना शौर्य सूचित करनेवाले और भी बहुत-से शूरवीर हैं। कितने ही वेदाध्ययनशूर, अध्यापनशूर, गुरुशुश्रूषाशूर, पितृसेवाशूर, मातृसेवाशूर तथा भिक्षाशूर हैं

ભીષ્મે કહ્યું—કેટલાક માનવો આર્જવ (સરળતા)માં શૂર છે અને કેટલાક શમ (મનોનિગ્રહ)માં શૂર છે. વિવિધ નિયમોના પાલનથી પણ ઘણા શૂર કહેવાય છે. કેટલાક વેદાધ્યયનમાં શૂર છે અને કેટલાક અધ્યાપનમાં રત રહી શૂર છે.

Verse 26

गुरुशुश्रूषया शूरा: पितृशुश्रूषयापरे | मातृशुश्रूषया शूरा भैक्ष्यशूरास्तथापरे,कितने मानव सरलता दिखानेमें शूरवीर हैं। बहुत-से शम (मनोनिग्रह) में ही शूरता प्रकट करते हैं। विभिन्न नियमोंद्वारा अपना शौर्य सूचित करनेवाले और भी बहुत-से शूरवीर हैं। कितने ही वेदाध्ययनशूर, अध्यापनशूर, गुरुशुश्रूषाशूर, पितृसेवाशूर, मातृसेवाशूर तथा भिक्षाशूर हैं

ભીષ્મે કહ્યું—કેટલાક ગુરુશુશ્રૂષામાં શૂર છે, કેટલાક પિતૃસેવામાં. કેટલાક માતૃસેવામાં શૂર છે અને કેટલાક ભિક્ષાવૃત્તિથી જીવન નિર્વાહમાં ‘ભૈક્ષ્યશૂર’ કહેવાય છે.

Verse 27

अरण्ये गृहवासे च शूराश्वातिथिपूजने । सर्वे यान्ति पराललोंकान्‌ स्वकर्मफलनिर्जितान्‌,कुछ लोग वनवासमें, कुछ गृहवासमें और कुछ लोग अतिथियोंकी सेवा-पूजामें शूरवीर होते हैं। ये सब-के-सब अपने कर्मफलोंद्वारा उपार्जित उत्तम लोकोंमें जाते हैं

કેટલાક અરણ્યવાસ અને તપમાં શૂર હોય છે, કેટલાક ગૃહસ્થધર્મના પાલનમાં, અને કેટલાક અતિથિ-સેવા તથા પૂજામાં શૂર હોય છે. એ બધા પોતપોતાના કર્મફળથી ઉપાર્જિત ઉત્તમ લોકોને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 28

धारणं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम्‌ | सत्यं च ब्रुवतो नित्यं सम॑ वा स्यान्न वा समम्‌,सम्पूर्ण वेदोंको धारण करना और समस्त तीर्थोमें स्नान करना--इन सत्करममोंका पुण्य सदा सत्य बोलनेवाले पुरुषके पुण्यके बराबर हो सकता है या नहीं; इसमें सन्देह है। अर्थात्‌ इनसे सत्य श्रेष्ठ है

સમસ્ત વેદોનું ધારણ કરવું અને સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરવું—આ કર્મોનું પુણ્ય સદા સત્ય બોલનાર પુરુષના પુણ્ય જેટલું થાય કે ન થાય, એમાં જ સંશય છે. અર્થાત્, આ બધાથી સત્ય શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 29

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्‌ । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते,यदि तराजूके एक पलड़ेपर एक हजार अभश्वमेध यज्ञोंका पुण्य और दूसरे पलड़ेपर केवल सत्य रखा जाय तो एक सहसख्र अश्वमेध यज्ञोंकी अपेक्षा सत्यका ही पलड़ा भारी होगा

જો તુલાના એક પલ્લે પર હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞોનું પુણ્ય અને બીજા પલ્લે પર માત્ર સત્ય મૂકવામાં આવે, તો હજાર અશ્વમેધોથી પણ સત્યનું પલ્લું ભારે પડશે; કારણ કે સત્ય જ શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 30

सत्येन सूर्यस्तपति सत्येनाग्नि: प्रदीप्यते । सत्येन मरुतो वान्ति सर्व सत्ये प्रतिेष्ठितम्‌

સત્યથી સૂર્ય તપે છે, સત્યથી અગ્નિ પ્રદીપ્ત થાય છે. સત્યથી જ પવન વહે છે; ખરેખર સર્વ કંઈ સત્ય પર પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 31

सत्यके प्रभावसे सूर्य तपते हैं, सत्यसे अग्नि प्रजजलित होती है और सत्यसे ही वायुका सर्वत्र संचार होता है; क्योंकि सब कुछ सत्यपर ही टिका हुआ है ।। सत्येन देवा: प्रीयन्ते पितरो ब्राह्मणास्तथा । सत्यमाहु: परो धर्मस्तस्मात्‌ सत्यं न लड्घयेत्‌,देवता, पितर और ब्राह्मण सत्यसे ही प्रसन्न होते हैं। सत्यको ही परम धर्म बताया गया है; अतः सत्यका कभी उल्लंघन नहीं करना चाहिये

સત્યથી દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે, પિતરો અને બ્રાહ્મણો પણ તેમ જ. સત્યને પરમ ધર્મ કહેવામાં આવ્યું છે; તેથી સત્યનું કદી ઉલ્લંઘન ન કરવું જોઈએ.

Verse 32

मुनयः सत्यनिरता मुनयः सत्यविक्रमा: । मुनय: सत्यशपथास्तस्मात्‌ सत्यं विशिष्यते,ऋषि-मुनि सत्यपरायण, सत्यपराक्रमी और सत्यप्रतिज्ञ होते हैं। इसलिये सत्य सबसे श्रेष्ठ है

ઋષિ-મુનિઓ સત્યનિષ્ઠ, સત્યથી પરાક્રમી અને સત્યવ્રતબંધ હોય છે; તેથી સત્ય સર્વોત્કૃષ્ટ છે.

Verse 33

सत्यवन्तः स्वर्गलोके मोदन्ते भरतर्षभ । दम: सत्यफलावाप्तिरुक्ता सर्वात्मना मया,भरतश्रेष्ठ! सत्य बोलनेवाले मनुष्य स्वर्गलोकमें आनन्द भोगते हैं। किंतु इन्द्रियसंयम-- दम उस सत्यके फलकी प्राप्तिमें कारण है। यह बात मैंने सम्पूर्ण हृदयसे कही है

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! સત્યવંતો સ્વર્ગલોકમાં આનંદ કરે છે; પરંતુ ઇન્દ્રિયસંયમ—દમ—જ સત્યના ફળની પ્રાપ્તિનું સાધન છે—આ મેં સંપૂર્ણ હૃદયથી કહ્યું છે.

Verse 34

असंशयं विनीतात्मा स वै स्वर्गे महीयते । ब्रह्मचर्यस्य च गुणं शृणु त्वं वसुधाधिप,जिसने अपने मनको वशमें करके विनयशील बना दिया है, वह निश्चय ही स्वर्गलोकमें सम्मानित होता है। पृथ्वीनाथ! अब तुम ब्रह्मचर्यके गुणोंका वर्णन सुनो

જેણે મનને વશમાં રાખીને વિનયી સ્વભાવ ધારણ કર્યો છે, તે નિઃસંદેહ સ્વર્ગલોકમાં માન પામે છે. હે વસુધાધિપ! હવે બ્રહ્મચર્યના ગુણો સાંભળો.

Verse 35

आजन्ममरणाद्‌ यस्तु ब्रह्मचारी भवेदिह । न तस्य किंचिदप्राप्यमिति विद्धि नराधिप,नरेश्वर! जो जन्मसे लेकर मृत्युपर्यन्त यहाँ ब्रह्मचारी ही रह जाता है, उसके लिये कुछ भी अलभ्य नहीं है, इस बातको जान लो

હે નરાધિપ! જે અહીં જન્મથી મૃત્યુ સુધી બ્રહ્મચારી જ રહે છે, તેના માટે કશુંય અપ્રાપ્ય નથી—એવું જાણો.

Verse 36

बहूव्य:कोट्यस्त्वृषीणां तु ब्रह्मलोके वसन्त्युत । सत्ये रतानां सतत दान्तानामूर्ध्वरेतसाम्‌,ब्रह्मलोकमें ऐसे करोड़ों ऋषि निवास करते हैं, जो इस लोकमें सदा सत्यवादी, जितेन्द्रिय और ऊर्ध्वरेता (नैप्ठिक ब्रह्मचारी) रहे हैं

બ્રહ્મલોકમાં એવા અનેક કરોડો ઋષિઓ વસે છે, જેઓ આ લોકમાં સદા સત્યનિષ્ઠ, જિતેન્દ્રિય અને ઊર્ધ્વરેતા (નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારી) રહ્યા હતા.

Verse 37

ब्रह्मचर्य दहेद्‌ राजन्‌ सर्वपापान्युपासितम्‌ । ब्राह्मणेन विशेषेण ब्राह्मणो हाग्निरुच्यते,राजन! यदि ब्राह्मण विशेषरूपसे ब्रह्मचर्यका पालन करे तो वह सम्पूर्ण पापोंको भस्म कर डालता है; क्योंकि ब्रह्मचारी ब्राह्मण अग्निस्वरूप कहा जाता है

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન, બ્રહ્મચર્યનું નિયમિત પાલન સંચિત સર્વ પાપોને ભસ્મ કરી દે છે. વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણ માટે; કારણ કે બ્રહ્મચારી બ્રાહ્મણને અગ્નિસ્વરૂપ કહેવાય છે.

Verse 38

प्रत्यक्ष हि तथा होतद्‌ ब्राह्म॒णेषु तपस्विषु । बिभेति हि यथा शक्रो ब्रह्मचारिप्रधर्षित:,तपस्वी ब्राह्मणोंमें यह बात प्रत्यक्ष देखी जाती है; क्‍योंकि ब्रह्मचारीके आक्रमण करनेपर साक्षात्‌ इन्द्र भी डरते हैं। ब्रह्मचर्यका वह फल यहाँ ऋषियों में दृष्टिगोचर होता है। अब तुम माता-पिता आदिके पूजनसे जो धर्म होता है, उसके विषयमें भी मुझसे सुनो

ભીષ્મે કહ્યું—તપસ્વી બ્રાહ્મણોમાં આ વાત પ્રત્યક્ષ દેખાય છે; જેમ દૃઢ બ્રહ્મચારી દ્વારા આક્રમિત થતાં શક્ર (ઇન્દ્ર) પણ ભયભીત થાય છે. ઋષિઓમાં બ્રહ્મચર્યનું આ ફળ અહીં દૃશ્યમાન છે.

Verse 39

तद्‌ ब्रह्म॒चर्यस्य फलमृषीणामिह दृश्यते । मातापित्रो: पूजने यो धर्मस्तमपि मे शृणु,तपस्वी ब्राह्मणोंमें यह बात प्रत्यक्ष देखी जाती है; क्‍योंकि ब्रह्मचारीके आक्रमण करनेपर साक्षात्‌ इन्द्र भी डरते हैं। ब्रह्मचर्यका वह फल यहाँ ऋषियों में दृष्टिगोचर होता है। अब तुम माता-पिता आदिके पूजनसे जो धर्म होता है, उसके विषयमें भी मुझसे सुनो

ભીષ્મે કહ્યું—અહીં ઋષિઓમાં બ્રહ્મચર્યનું ફળ પ્રત્યક્ષ દેખાય છે. હવે માતા-પિતાના પૂજનથી જે ધર્મ થાય છે, તે પણ મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 40

शुश्रूषते यः पितरं न चासूयेत्‌ कदाचन । मातरं भ्रातरं वापि गुरुमाचार्यमेव च,राजन! जो पिता-माता, बड़े भाई, गुरुऔर आचार्यकी सेवा करता है और कभी उनके गुणोंमें दोषदृष्टि नहीं करता है, उसको मिलनेवाले फलको जान लो। उसे स्वर्गलोकमें सर्वसम्मानित स्थान प्राप्त होता है। मनको वशमें रखनेवाला वह पुरुष गुरुशुश्रूषाके प्रभावसे कभी नरकका दर्शन नहीं करता

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન! જે પુરુષ પિતાની સેવા કરે છે અને ક્યારેય તેમાં દોષદૃષ્ટિ કે અસૂયા રાખતો નથી, તેમજ માતા, મોટા ભાઈ, ગુરુ અને આચાર્યની પણ સેવા કરે છે—

Verse 41

तस्य राजन्‌ फल विद्धि स्वलोके स्थानमर्चितम्‌ | न च पश्येत नरकं गुरुशुश्रूषया55त्मवान्‌,राजन! जो पिता-माता, बड़े भाई, गुरुऔर आचार्यकी सेवा करता है और कभी उनके गुणोंमें दोषदृष्टि नहीं करता है, उसको मिलनेवाले फलको जान लो। उसे स्वर्गलोकमें सर्वसम्मानित स्थान प्राप्त होता है। मनको वशमें रखनेवाला वह पुरुष गुरुशुश्रूषाके प्रभावसे कभी नरकका दर्शन नहीं करता

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન, આવા આચરણનું ફળ જાણો: સ્વર્ગલોકમાં તેને પૂજિત અને સન્માનિત સ્થાન પ્રાપ્ત થાય છે. અને આત્મસંયમી પુરુષ ગુરુ-શુશ્રૂષાના પ્રભાવથી ક્યારેય નરકનું દર્શન કરતો નથી.

Verse 75

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञचसप्ततितमो<ध्याय: ॥। ७५ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें पचद्तत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં પંચોત્તરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।

Verse 173

कामयाना महत्स्थानं तस्माद्‌ दानात्‌ परं दम: | दान करते समय यदि क्रोध आ जाय तो वह दानके फलको नष्ट कर देता है; इसलिये उस क्रोधको दबानेवाला जो दमनामक गुण है, वह दानसे श्रेष्ठ माना गया है। महाराज! नरेश्वर! सम्पूर्ण लोकोंमें निवास करनेवाले ऋषियोंके स्वर्गमें सहस्नरों अदृश्य स्थान हैं, जिनमें दमके पालनद्वारा महान्‌ लोककी इच्छा रखनेवाले महर्षि और देवता इस लोकसे जाते हैं; अतः “दम' दानसे श्रेष्ठ है

ભીષ્મે કહ્યું—જે મહાન અને ઉચ્ચ સ્થિતિની ઇચ્છા રાખે છે, તેના માટે દાન કરતાં પણ ‘દમ’ (આત્મસંયમ) શ્રેષ્ઠ છે. દાન કરતી વેળા જો ક્રોધ ઊઠે તો તે દાનનું ફળ નષ્ટ કરી દે છે; તેથી ક્રોધને દબાવી ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ રાખનાર ‘દમ’ દાનથી ઊંચો માનવામાં આવે છે. મહારાજ, નરેશ્વર! ઋષિઓના સ્વર્ગલોકોમાં અસંખ્ય સૂક્ષ્મ અને અદૃશ્ય સ્થાનો છે; દમના પાલનથી જ મહર્ષિઓ અને દેવતાઓ, મહાન લોકોની ઇચ્છા રાખીને, આ લોકમાંથી જઈને તે લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે. તેથી ‘દમ’ દાનથી શ્રેષ્ઠ કહેવાયો છે।