Adhyaya 164

Verse 1

अष्टपञ्चाशर्दाधिकशततमो« ध्याय: भीष्मजीके द्वारा भगवान्‌ श्रीकृष्णकी महिमाका वर्णन युधिछिर उवाच ब्राह्मणानर्चसे राजन्‌ सततं संशितव्रतान्‌ । कं तु कर्मोदयं दृष्टवा तानर्चसि जनाधिप,युधिष्ठिरने पूछा--राजन्‌! आप सदा उत्तम व्रतका पालन करनेवाले ब्राह्मणोंकी पूजा किया करते थे। अतः जनेश्वर! मैं यह जानना चाहता हूँ कि आप कौन-सा लाभ देखकर उनका पूजन करते थे?

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—રાજન! તમે સદા સંયમિત વ્રતોમાં સ્થિર એવા બ્રાહ્મણોની પૂજા કરતા હતા. હે જનાધિપ! કયા કર્મફળને જોઈને તમે તેમનું અર્ચન કરો છો, તે કહો.

Verse 2

कां वा ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं दृष्टवा महाव्रत । तानर्चसि महाबाहो सर्वमेतद्‌ वदस्व मे,महान्‌ व्रतधारी महाबाहो! ब्राह्मणोंकी पूजासे भविष्यमें मिलनेवाले किस फलकी ओर दृष्टि रखकर आप उनकी आराधना करते थे? यह सब मुझे बताइये

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— “હે મહાવ્રતધારી, હે મહાબાહો! બ્રાહ્મણોની પૂજાથી ભવિષ્યમાં મળનારા કયા ફળ તરફ નજર રાખીને તમે તેમની આરાધના કરતા હતા? આ બધું મને કહો.”

Verse 3

भीष्म उवाच एष ते केशव: सर्वमाख्यास्यति महामति: । व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां दृष्टव्युष्टिमहाव्रत:,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! ये महान्‌ व्रतधारी परम बुद्धिमान्‌ भगवान्‌ श्रीकृष्ण ब्राह्मण-पूजासे होनेवाले लाभका प्रत्यक्ष अनुभव कर चुके हैं; अतः वही तुमसे इस विषयकी सारी बातें बतायेंगे

ભીષ્મે કહ્યું— “હે મહામતિ યુધિષ્ઠિર! આ કેશવ તને બધું સમજાવશે. તે મહાવ્રતધારી છે અને બ્રાહ્મણપૂજાથી થતો સાચો લાભ તેણે પ્રત્યક્ષ અનુભવ્યો છે; તેથી આ વિષયની સર્વ વાતો તે જ તને કહેશે.”

Verse 4

बलं श्रोत्रे वाड्मनश्चक्षुषी च ज्ञानं तथा सविशुद्ध॑ ममाद्य । देहन्यासो नातिचिरान्मतो मे न चाति तूर्ण सविताद्य याति,आज मेरा बल, मेरे कान, मेरी वाणी, मेरा मन और मेरे दोनों नेत्र तथा मेरा विशुद्ध ज्ञान भी सब एकत्रित हो गये हैं। अतः जान पड़ता है कि अब मेरा शरीर छूटनेमें अधिक विलम्ब नहीं है। आज सूर्यदेव अधिक तेजीसे नहीं चलते हैं

ભીષ્મે કહ્યું— “આજે મારું બળ પાછું આવ્યું છે; મારી શ્રવણશક્તિ, વાણી, મન અને બંને નેત્ર સ્થિર છે, અને મારી બુદ્ધિ પણ નિર્મળ તથા વિશુદ્ધ છે. તેથી મને લાગે છે કે દેહત્યાગનો સમય હવે દૂર નથી. છતાં આજે સવિતા (સૂર્ય) પણ અતિશય ત્વરાથી ગતિ કરતો નથી.”

Verse 5

उक्ता धर्मा ये पुराणे महान्तो राजन विप्राणां क्षत्रियाणां विशां च । तथा शूद्राणां धर्ममुपासते च शेषं कृष्णादुपशिक्षस्व पार्थ,पार्थ! पुराणोंमें जो ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्रोंक (अलग-अलग) धर्म बतलाये गये हैं तथा सब वर्णोके लोग जिस-जिस धर्मकी उपासना करते हैं, वह सब मैंने तुम्हें सुना दिया है। अब जो कुछ बाकी रह गया हो, उसकी भगवान्‌ श्रीकृष्णसे शिक्षा लो

ભીષ્મે કહ્યું— “હે રાજન! પ્રાચીન પરંપરામાં જણાવાયેલા બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિયો, વૈશ્યો અને શૂદ્રોના મહાન ધર્મો, તેમજ સર્વ વર્ણોના લોકો જે જે ધર્મનું આચરણ અને ઉપાસના કરે છે—તે બધું મેં તને કહી દીધું છે. હે પાર્થ! હવે જે કંઈ બાકી રહે, તે કૃષ્ણ પાસેથી શીખ.”

Verse 6

अहं होन॑ वेझि तत्त्वेन कृष्णं यो<यं हि यच्चास्य बल॑ पुराणम्‌ | अमेयात्मा केशव: कौरवेन्द्र सो<यं धर्म वक्ष्यति संशयेषु,इन श्रीकृष्णका जो स्वरूप है और जो इनका पुरातन बल है, उसे ठीक-ठीक मैं जानता हूँ। कौरवराज! भगवान्‌ श्रीकृष्ण अप्रमेय हैं; अतः तुम्हारे मनमें संदेह होनेपर यही तुम्हें धर्मका उपदेश करेंगे

ભીષ્મે કહ્યું— “હું કૃષ્ણને તત્ત્વતઃ જાણું છું—તે કોણ છે અને તેનું પ્રાચીન, આદ્ય બળ શું છે. હે કૌરવેન્દ્ર! કેશવનું સ્વરૂપ અપાર અને અપ્રમેય છે; તેથી તારા મનમાં જ્યારે જ્યારે સંશય ઊભો થશે, ત્યારે ત્યારે એ જ તને ધર્મનો નિર્ણય કહેશે.”

Verse 7

कृष्ण: पृथ्वीमसृजत्‌ खं दिवं च कृष्णस्य देहान्मेदिनी सम्बभूव । वराहो5यं भीमबल: पुराण: स पर्वतान्‌ व्यसृजद्‌ वै दिशश्चल॒,श्रीकृष्णने ही इस पृथ्वी, आकाश और स्वर्गकी सृष्टि की है। इन्हींके शरीरसे पृथ्वीका प्रादर्भाव हुआ है। यही भयंकर बलवाले वराहके रूपमें प्रकट हुए थे तथा इन्हीं पुराण- पुरुषने पर्वतों और दिशाओंको उत्पन्न किया है

ભીષ્મે કહ્યું—શ્રીકૃષ્ણે જ પૃથ્વી, આકાશ અને સ્વર્ગની સૃષ્ટિ કરી. કૃષ્ણના પોતાના દેહમાંથી જ ધરણીરૂપ પૃથ્વી પ્રગટ થઈ. એ જ ભયંકર બળવાળા આદિપુરુષ વરાહરૂપે પ્રાદુર્ભૂત થયા; એમણે પર્વતો ઉત્પન્ન કર્યા અને દિશાઓની વ્યવસ્થા સ્થાપી.

Verse 8

अस्य चाधो<थान्तरिक्ष॑ दिवं च दिशश्षतस्रो विदिशश्षतस््र: । सृष्टिस्तथैवेयमनुप्रसूता स निर्ममे विश्वमिदं पुराणम्‌,अन्तरिक्ष, स्वर्ग, चारों दिशाएँ तथा चारों कोण--ये सब भगवान्‌ श्रीकृष्णसे नीचे हैं। इन्हींसे सृष्टिकी परम्परा प्रचलित हुई है तथा इन्होंने ही इस प्राचीन विश्वका निर्माण किया है

ભીષ્મે કહ્યું—તેમના અધિન અંતરિક્ષ, સ્વર્ગ, અસંખ્ય દિશાઓ અને અસંખ્ય વિદિશાઓ છે. એમનામાંથી જ સૃષ્ટિની આ અવિચ્છિન્ન પરંપરા પ્રવર્તે છે; એ પુરાતન પ્રભુએ જ આ પ્રાચીન વિશ્વનું નિર્માણ કર્યું છે.

Verse 9

अस्य नाभ्यां पुष्करं सम्प्रसूत॑ यत्रोत्पन्न: स्वयमेवामितौजा: । तेनाच्छिन्नं तत्‌ तमः पार्थ घोरं यत्‌ तत्‌ तिष्ठत्यर्णवं तर्जयानम्‌,कुन्तीनन्दन! सृष्टिके आरम्भमें इनकी नाभिसे कमल उत्पन्न हुआ और उसीके भीतर अमित तेजस्वी ब्रह्माजी स्वतः प्रकट हुए। जिन्होंने उस घोर अन्धकारका नाश किया है, जो समुद्रको भी डाँट बताता हुआ सब ओर व्याप्त हो रहा था (अर्थात्‌ जो अगाध और अपार था)

ભીષ્મે કહ્યું—કુંતીનંદન! સૃષ્ટિના આરંભે તેમના નાભિમાંથી કમળ પ્રગટ થયું અને એ કમળમાં જ અપરિમિત તેજવાળા સ્વયંભૂ બ્રહ્મા સ્વતઃ પ્રાદુર્ભૂત થયા. તેમણે જ તે ઘોર તમનો છેદ કર્યો, જે સર્વત્ર વ્યાપીને જાણે સમુદ્રને પણ તર્જના કરતો ઊભો હતો—અગાધ, અપાર અને અનંત.

Verse 10

कृते युगे धर्म आसीत्‌ समग्र- स्त्रेताकाले ज्ञानमनुप्रपन्न: । बल॑ त्वासीद्‌ द्वापरे पार्थ कृष्ण: कलौ त्वधर्म: क्षितिमिवाजगाम,पार्थ! सत्ययुगमें श्रीकृष्ण सम्पूर्ण धर्मरूपसे विराजमान थे, त्रेतामें पूर्णज्ञान या विवेकरूपमें स्थित थे, द्वापरमें बलरूपसे स्थित हुए थे और कलियुगमें अधर्मरूपसे इस पृथ्वीपर आयेंगे (अर्थात्‌ उस समय अधर्म ही बलवान्‌ होगा)

ભીષ્મે કહ્યું—પાર્થ! કૃતયુગમાં ધર્મ સંપૂર્ણ હતો. ત્રેતામાં શ્રીકૃષ્ણ જ્ઞાન અને વિવેકરૂપે પ્રતિષ્ઠિત હતા. દ્વાપરમાં, હે પાર્થ, તેઓ બળરૂપે પ્રગટ હતા; પરંતુ કલિયુગમાં અધર્મ જાણે ઉતરીને પૃથ્વી પર છવાઈ જશે—અને અનીયાય જ પ્રબળ બનશે.

Verse 11

इन्होंने ही प्रचीनकालमें दैत्योंका संहार किया और ये ही दैत्यसम्राट्‌ बलिके रूपमें प्रकट हुए। ये भूतभावन प्रभु ही भूत और भविष्य इनके ही स्वरूप हैं तथा ये ही इस सम्पूर्ण जगतके रक्षा करनेवाले हैं

ભીષ્મે કહ્યું—પ્રાચીન કાળમાં આ જ દિવ્ય શક્તિએ દૈત્યોનો સંહાર કર્યો હતો, અને એ જ પછી દૈત્યસમ્રાટ બલિરૂપે પ્રગટ થઈ. એ જ ભૂતભાવન પ્રભુ ભૂત અને ભવિષ્ય—બન્નેના સ્વરૂપ છે; અને એ જ આ સમગ્ર જગતના એકમાત્ર રક્ષક છે.

Verse 12

यदा धर्मों ग्लाति वंशे सुराणां तदा कृष्णो जायते मानुषेषु । धर्मे स्थित्वा स तु वै भावितात्मा परांक्ष लोकानपरांश्ष पाति,जब धर्मका हास होने लगता है, तब ये शुद्ध अन्त:करणवाले श्रीकृष्ण देवताओं तथा मनुष्योंके कुलमें अवतार लेकर स्वयं धर्ममें स्थित हो उसका आचरण करते हुए उसकी स्थापना तथा पर और अपर लोकोंकी रक्षा करते हैं

જ્યારે દેવતાઓના વંશોમાં ધર્મનો હ્રાસ થવા લાગે છે, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ મનુષ્યોમાં જન્મ લે છે. ધર્મમાં અડગ, શુદ્ધ અને ભાવિત અંતઃકરણવાળા તે સ્વયં ધર્મનું આચરણ કરીને તેની સ્થાપના કરે છે અને પર તથા અપાર—બન્ને લોકોની રક્ષા કરે છે.

Verse 13

त्याज्यं त्यक्त्वा चासुराणां वधाय कार्याकार्ये कारणं चैव पार्थ | कृतं करिष्यत्‌ क्रियते च देवो राहुं सोम॑ विद्धि च शक्रमेनम्‌,कुन्तीनन्दन! ये त्याज्य वस्तुका त्याग करके असुरोंका वध करनेके लिये स्वयं कारण बनते हैं। कार्य, अकार्य और कारण सब इन्हींके स्वरूप हैं। ये नारायणदेव ही भूत, भविष्य और वर्तमान कालमें किये जानेवाले कर्मरूप हैं। तुम इन्हींको राहु, चन्द्रमा और इन्द्र समझो

હે પાર્થ! જે ત્યાજ્ય છે તેને ત્યજીને એ જ સ્વયં અસુરોના વધ માટે કારણ બને છે. કાર્ય, અકાર્ય અને તેમનું કારણ—આ બધું જ તેમના સ્વરૂપ છે. એ દેવ કૃત, ક્રિયમાણ અને કરિષ્યત—ત્રણે કાળના કર્મરૂપ છે. હે કુન્તીનન્દન! તેમને જ રાહુ, સોમ (ચંદ્ર) અને શક્ર (ઇન્દ્ર) તરીકે જાણ.

Verse 14

स विश्वकर्मा स हि विश्वरूप: स विश्वभुग्‌ विश्वसृग्‌ विश्वजिच्च । स शूलभृच्छोणित भृत्‌ कराल- स्‍्तं कर्मभिविंदितं वै स्तुवन्ति,श्रीकृष्ण ही विश्वकर्मा, विश्वरूप, विश्वभोक्ता, विश्वविधाता और विश्वविजेता हैं। वे ही एक हाथमें त्रिशूल और दूसरे हाथमें रक्तसे भरा खप्पर लिये विकरालरूप धारण करते हैं। अपने नाना प्रकारके कर्मोंसे जगत्‌में विख्यात हुए श्रीकृष्णकी ही सब लोग स्तुति करते हैं

શ્રીકૃષ્ણ જ વિશ્વકર્મા છે, એ જ વિશ્વરૂપ છે; એ જ વિશ્વભોક્તા, વિશ્વસૃષ્ટા અને વિશ્વવિજેતા છે. એ જ ત્રિશૂલ ધારણ કરે છે અને રક્તથી ભરેલું ખપ્પર લઈને ભયાનક રૂપ પણ ધારણ કરે છે. અનેક પ્રકારના કર્મોથી જગતમાં વિખ્યાત એવા એ શ્રીકૃષ્ણની જ સૌ સ્તુતિ કરે છે.

Verse 15

त॑ं गन्धर्वाणामप्सरसां च नित्य- मुपतिष्ठन्ते विबुधानां शतानि | त॑ राक्षसाक्ष परिसंवदन्ति रायस्पोष: स विजिगीषुरेक:,सैकड़ों गन्धर्व, अप्सराएँ तथा देवता सदा इनकी सेवामें उपस्थित रहते हैं। राक्षस भी इनसे सम्मति लिया करते हैं। एकमात्र ये ही धनके रक्षक और विजयके अभिलाषी हैं

સૈકડો ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને દેવતાઓ નિત્ય તેમની સેવામાં હાજર રહે છે. રાક્ષસો પણ તેમની સાથે પરામર્શ કરીને તેમની સંમતિ ઈચ્છે છે. એ જ એકમાત્ર ધનના રક્ષક અને વૃદ્ધિકર્તા છે તથા વિજયના એકાગ્ર અભિલાષી છે.

Verse 16

तमध्वरे शंसितार: स्तुवन्ति रथन्तरे सामगाश्र स्तुवन्ति । त॑ ब्राह्मणा ब्रद्ममन्त्रै: स्तुवन्ति तस्मै हविरध्वर्यव: कल्पयन्ति,यज्ञमें स्तोतालोग इन्हींकी स्तुति करते हैं। सामगान करनेवाले विद्वान्‌ रथन्तर साममें इन्हींके गुण गाते हैं। वेदवेत्ता ब्राह्मण वेदके मन्त्रोंसे इन्हींका स्तवन करते हैं और यजुर्वेदी अध्वर्यु यजञ्ञमें इन्हींको हविष्यका भाग देते हैं

યજ્ઞમાં શંસિતા (સ્તોતાઓ) તેમની જ સ્તુતિ કરે છે; સામગાન કરનારા વિદ્વાનો રથંતર સામથી તેમની જ કીર્તિ ગાય છે. વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણો બ્રહ્મમંત્રોથી તેમની જ સ્તવના કરે છે અને અધ્વર્યુ યજ્ઞમાં તેમના માટે હવિનો ભાગ નિર્ધારિત કરે છે.

Verse 17

स पौराणी ब्रह्मागुहां प्रविष्टो महीसत्र भारताग्रे ददर्श । स चैव गामुद्दधाराग्रयकर्मा विक्षोभ्य दैत्यानुरगान्‌ दानवांश्ष॒,भारत! इन्होंने ही पूर्वकालमें ब्रह्मरूप पुरातन गुहामें प्रवेश करके इस पृथ्वीका जलमें प्रलय होना देखा है। इन सृष्टिकर्म करनेवाले श्रीकृष्णने दैत्यों, दानवों तथा नागोंको विक्षुब्ध करके इस पृथ्वीका रसातलसे उद्धार किया है

ભીષ્મે કહ્યું—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તેમણે બ્રહ્માની પ્રાચીન ગુફામાં પ્રવેશ કરીને પૃથ્વીનું જળમાં પ્રલય થવું જોયું. અને એ જ સૃષ્ટિકર્મના પરમ કર્તા શ્રીકૃષ્ણે દૈત્ય, દાનવ અને નાગવંશને ક્ષુબ્ધ કરીને રસાતળમાંથી પૃથ્વીનો ઉદ્ધાર કર્યો.

Verse 18

त॑ घोषार्थे गीर्भिरिन्द्रा: स्तुवन्ति स चापीशो भारतैक: पशूनाम्‌ | तस्य भक्षान्‌ विविधान्‌ वेदयन्ति तमेवाजौ वाहनं वेदयन्ति,व्रजकी रक्षाके लिये गोवर्द्धन पर्वत उठानेके समय इन्द्र आदि देवताओंने इनकी स्तुति की थी। भरतनन्दन! ये एकमात्र श्रीकृष्ण ही समस्त पशुओं (जीवों)-के अधिपति हैं। इनको नाना प्रकारके भोजन अर्पित किये जाते हैं। युद्धमें ये ही विजय दिलानेवाले माने जाते हैं

ભીષ્મે કહ્યું—ગોપવ્રજના કલ્યાણ માટે ગોવર્ધન ઉઠાવતાં સમયે ઇન્દ્ર વગેરે દેવતાઓ સ્તુતિગીતોથી તેમની પ્રશંસા કરતા. હે ભરતનંદન! સર્વ પ્રાણીઓના એકમાત્ર અધિપતિ શ્રીકૃષ્ણ જ છે. તેમને નાનાપ્રકારના ભોગ અર્પણ થાય છે; અને યુદ્ધમાં વિજય અપાવનાર શક્તિ તરીકે પણ તેમને જ માનવામાં આવે છે.

Verse 19

तस्यान्तरिक्षं पृथिवी दिवं च सर्व वशे तिष्ठति शाश्वृतस्य । स कुम्भे रेत: ससृजे सुराणां यत्रोत्पन्नमृषिमाहुर्वसिष्ठम्‌,पृथ्वी, आकाश और स्वर्गलोक सभी इन सनातन पुरुष श्रीकृष्णके वशमें रहते हैं। इन्होंने कुम्भमें देवताओं (मित्र और वरुण)-का वीर्य स्थापित किया था; जिससे महर्षि वसिष्ठकी उत्पत्ति हुई बतायी जाती है

ભીષ્મે કહ્યું—અંતરિક્ષ, પૃથ્વી અને સ્વર્ગ—બધું જ તે શાશ્વત શ્રીકૃષ્ણના વશમાં સ્થિત છે. તેમણે દેવદ્વય (મિત્ર અને વરુણ)નું વીર્ય એક કુંભમાં સ્થાપિત કર્યું; જેમાંથી મહર્ષિ વસિષ્ઠનો જન્મ થયો—એવું કહેવાય છે.

Verse 20

स मातरिश्वा विभुरश्ववाजी स रश्मिवान्‌ सविता चादिदेव: । तेनासुरा विजिता: सर्व एव तद्विक्रान्तैर्विजितानीह त्रीणि,ये ही सर्वत्र विचरनेवाले वायु हैं, तीव्रगामी अश्व हैं, सर्वव्यापी हैं, अंशुमाली सूर्य और आदि देवता हैं। इन्होंने ही समस्त असुरोंपर विजय पायी तथा इन्होंने ही अपने तीन पदोंसे तीनों लोकोंको नाप लिया था

ભીષ્મે કહ્યું—એ જ માતરિશ્વા, સર્વવ્યાપી વાયુ છે; એ જ તીવ્રગામી બળવાન અશ્વ છે; એ જ રશ્મિમાન સવિતા, આદિદેવ છે. તેના દ્વારા સર્વ અસુરો જીતાયા, અને તેની વિકરાળ વિકરાંતીએ અહીં ત્રણેય લોક માપીને વશમાં લીધા.

Verse 21

स देवानां मानुषाणां पितृणां तमेवाहुर्यज्ञविदां वितानम्‌ । स एव काल॑ विभजन्नुदेति तस्योत्तरं दक्षिणं चायने द्वे,ये श्रीकृष्ण सम्पूर्ण देवताओं, पितरों और मनुष्योंके आत्मा हैं। इन्हींको यज्ञवेत्ताओंका यज्ञ कहा गया है। ये ही दिन और रातका विभाग करते हुए सूर्यरूपमें उदित होते हैं। उत्तरायण और दक्षिणायन इन्हींके दो मार्ग हैं

ભીષ્મે કહ્યું—દેવો, મનુષ્યો અને પિતૃઓ—સૌનો આત્મા તે જ શ્રીકૃષ્ણ છે. યજ્ઞવિદો તેમને જ યજ્ઞનો સાચો વિસ્તાર અને વિધાન કહે છે. તેઓ જ કાળનું વિભાજન કરતાં સૂર્યરૂપે ઉદય પામે છે; ઉત્તરાયણ અને દક્ષિણાયણ તેમના બે માર્ગ છે.

Verse 22

तस्यैवोर्ध्व॑ तिर्यगधश्षुरन्ति गभस्तयो मेदिनीं भासयन्त: । त॑ं ब्राह्मणा वेदविदो जुषन्ति तस्यादित्यो भामुपयुज्य भाति,इन्हींके ऊपर-नीचे तथा अगल-बगलनमें पृथ्वीको प्रकाशित करनेवाली किरणें फैलती हैं। वेदवेत्ता ब्राह्मण इन्हींकी सेवा करते हैं और इन्हींके प्रकाशका सहारा लेकर सूर्यदेव प्रकाशित होते हैं

એ જ પરમ તત્ત્વમાંથી ઉપર, આડું અને નીચે તરફ કિરણો વહે છે અને પૃથ્વીને પ્રકાશિત કરે છે. વેદવિદ બ્રાહ્મણો એ જ તત્ત્વની આરાધના કરે છે; અને એની જ કાંતિનો આધાર લઈને સૂર્યદેવ તેજસ્વી બને છે.

Verse 23

स मासि मास्यध्वरकृद्‌ विधत्ते तमध्वरे वेदविद: पठन्ति । स एवोक्तश्नक्रमिदं त्रिनाभि सप्ताश्वयुक्त वहते वै त्रिधाम,ये यज्ञकर्ता श्रीकृष्ण प्रत्येक मासमें यज्ञ करते हैं। प्रत्येक यज्ञमें वेदज्ञ ब्राह्मण इन्हींके गुण गाते हैं। ये ही तीन नाभियों, तीन धामों और सात अश्वोंसे युक्त इस संवत्सर-चक्रको धारण करते हैं

યજ્ઞકર્તા શ્રીકૃષ્ણ માસે માસ યજ્ઞનું વિધાન કરે છે. તે યજ્ઞમાં વેદવિદ બ્રાહ્મણો તેમના ગુણોનું પાઠન કરે છે. ત્રણ નાભિ, ત્રણ ધામ અને સાત અશ્વોથી યુક્ત આ સંવત્સર-ચક્રને એ જ એકલો ધારણ કરે છે.

Verse 24

महातेजा: सर्वग: सर्वसिंह: कृष्णो लोकान्‌ धारयते यथैक: । हंसं तमोघ्नं च तमेव वीर कृष्णं सदा पार्थ कर्तारमेहि,वीर कुन्तीनन्दन! ये महातेजस्वी और सर्वत्र व्याप्त रहनेवाले सर्वसिंह श्रीकृष्ण अकेले ही सम्पूर्ण जगत्‌को धारण करते हैं। तुम इन श्रीकृष्णको ही अन्धकारनाशक सूर्य और समस्त कार्योंका कर्ता समझो

વીર કુંતીનંદન! મહાતેજસ્વી, સર્વવ્યાપી અને સર્વમાં સિંહ સમા શ્રીકૃષ્ણ એકલા જ સર્વ લોકોને ધારણ કરે છે. હે પાર્થ! સદા એ જ શ્રીકૃષ્ણને પવિત્ર હંસરূপ, અંધકારનાશક સૂર્ય સમા અને સર્વ કર્મોના સાચા કર્તા તરીકે જાણો.

Verse 25

स एकदा कक्षगतो महात्मा तुष्टो विभु: खाण्डवे धूमकेतु: । स राक्षसानुरगांश्वावजित्य सर्वत्रग: सर्वमग्नौ जुहोति,इन्हीं महात्मा वासुदेवने एक बार अग्निस्वरूप होकर खाण्डव वनकी सूखी लकड़ियोंमें व्याप्त हो पूर्णतः तृप्तिका अनुभव किया था। ये सर्वव्यापी प्रभु ही राक्षमों और नागोंको जीतकर सबको अग्निमें ही होम देते हैं

એક વખત એ મહાત્મા સર્વશક્તિમાન પ્રભુ ધૂમકેતુ-અગ્નિરૂપે ખાંડવ વનમાં ઝાડઝાંખરમાં પ્રવેશ્યા અને સૂકા ઇંધણમાં સર્વત્ર વ્યાપીને પૂર્ણ તૃપ્ત થયા. એ સર્વવ્યાપી સ્વામી ત્યાં આસક્ત રાક્ષસો અને નાગસમૂહોને જીતીને બધું જ અગ્નિમાં આહુતિરૂપે અર્પણ કરે છે.

Verse 26

स एव पार्थाय श्वेतमश्चं प्रायच्छत्‌ स एवाश्वानथ सर्वाश्षकार । स बन्धुरस्तस्य रथस्त्रिचक्र- स्त्रिवच्छिरा क्षतुरश्वस्त्रिनाभि:,इन्होंने ही अर्जुनको श्वेत अश्व प्रदान किया था। इन्होंने ही समस्त अश्वोंकी सृष्टि की थी। ये ही संसाररूपी रथको बाँधनेवाले बन्धन हैं। सत्त्व, रज और तम--ये तीन गुण ही इस रथके चक्र हैं। ऊर्ध्व, मध्य और अध:--जिसकी गति है। काल, अदृष्ट, इच्छा और संकल्प--ये चार जिसके घोड़े हैं। सफेद, काला और लाल रंगका त्रिविध कर्म ही जिसकी नाभि है। वह संसार-रथ इन श्रीकृष्णके ही अधिकारमें है

એ જ પાર્થ (અર્જુન)ને શ્વેત અશ્વ આપનાર છે; એ જ સર્વ અશ્વોની સૃષ્ટિ કરનાર છે. એ જ જગત્-રથને જોડીને રાખનાર બંધન છે. સત્ત્વ, રજ અને તમ—એના ત્રણ ચક્ર છે; ઊર્ધ્વ, મધ્ય અને અધઃ—એની ત્રિવિધ ગતિ છે. કાળ, અદૃષ્ટ, ઇચ્છા અને સંકલ્પ—એના ચાર અશ્વ છે. શ્વેત, કૃષ્ણ અને લોહિત વર્ણથી ચિહ્નિત ત્રિવિધ કર્મ એની નાભિ છે. એ સંસાર-રથ શ્રીકૃષ્ણના અધિકારમાં છે.

Verse 27

स विहायो व्यदधात्‌ पञ्चनाभि: स निर्ममे गां दिवमन्तरिक्षम्‌ सो<रण्यानि व्यसृजत्‌ पर्वतांश्व हृषीकेशो5मितदीप्ताग्नितेजा:,पाँचों भूतोंके आश्रयरूप श्रीकृष्णने ही आकाशकी सृष्टि की है। इन्होंने ही पृथ्वी, स्वर्गलोक और अन्तरिक्षकी रचना की है, अत्यन्त प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी इन हृषीकेशने ही वन और पर्वतोंको उत्पन्न किया है

ભીષ્મે કહ્યું—પંચનાભ પ્રભુએ આકાશ રચ્યું; એ જણે પૃથ્વી, સ્વર્ગલોક અને અંતરિક્ષનું નિર્માણ કર્યું. અપરિમિત પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમાન તેજવાળા એ હૃષીકેશે જ વનો અને પર્વતો ઉત્પન્ન કર્યા.

Verse 28

अलंघयदू वै सरितो जिघांसन्‌ शक्रं वज्ं प्रहरन्तं निरास । स महेन्द्र: स्तूयते वै महाध्वरे विप्रैरैको ऋक्‍्सहस: पुराणै:,इन्हीं वासुदेवने वज्रका प्रहार करनेके लिये उद्यत हुए इन्द्रको मार डालनेकी इच्छासे कितनी ही सरिताओंको लाँघा और उन्हें परास्त किया था। वे ही महेन्द्ररूप हैं। ब्राह्मण बड़े- बड़े यज्ञोंमें सहस्नों पुरानी ऋचाओंद्वारा एकमात्र इन्हींकी स्तुति करते हैं

ભીષ્મે કહ્યું—શક્ર (ઇન્દ્ર)ને મારવાની ઇચ્છાથી તેમણે અનેક નદીઓ લાંઘી અને વજ્ર પ્રહાર કરવા તૈયાર ઇન્દ્રને હંફાવી પરાસ્ત કર્યો. એ જ મહેન્દ્ર છે; મહાયજ્ઞોમાં બ્રાહ્મણો હજારો પ્રાચીન ઋચાઓથી એકમાત્ર તેમની જ સ્તુતિ કરે છે.

Verse 29

दुर्वासा वै तेन नानयेन शक्‍्यो गृहे राजन्‌ वासयितुं महौजा: । तमेवाहुर्ऋषिमेकं पुराणं स विश्वकृद्‌ विदधात्यात्मभावान्‌,राजन! इन श्रीकृष्णके सिवा दूसरा कोई ऐसा नहीं है जो अपने घरमें महातेजस्वी दुर्वासाको ठहरा सके। इनको ही अद्वितीय पुरातन ऋषि कहते हैं। ये ही विश्वनिर्माता हैं और अपने स्वरूपसे ही अनेक पदार्थोंकी सृष्टि करते रहते हैं

ભીષ્મે કહ્યું—રાજન! મહાતેજસ્વી દુર્વાસાને ગૃહમાં વસાવવું તેમના (કૃષ્ણના) સિવાય બીજાથી શક્ય નથી. તેમને જ એકમાત્ર પુરાતન, અદ્વિતીય ઋષિ કહે છે. એ જ વિશ્વકર્તા છે અને પોતાના સ્વરૂપમાંથી જ નાનાવિધ ભાવોને સતત પ્રગટ કરે છે.

Verse 30

वेदांश्व॒ यो वेदयते5धिदेवो विधींश्व यश्चाश्रयते पुराणान्‌ । कामे वेदे लौकिके यत्कलं च विष्वक्सेन: सर्वमेतत्‌ प्रतीहि,ये देवताओंके देवता होकर भी वेदोंका अध्ययन करते और प्राचीन विधियोंका आश्रय लेते हैं। लौकिक और वैदिक कर्मका जो फल है, वह सब श्रीकृष्ण ही हैं ऐसा विश्वास करो

ભીષ્મે કહ્યું—દેવોના દેવ હોવા છતાં જે વેદોનું અધ્યયન કરે છે અને પુરાણોમાં રહેલી પ્રાચીન વિધિઓનો આશ્રય લે છે. દૃઢપણે જાણો—વૈદિક હોય કે લોકિક, કામ્ય કર્મોથી મળતું જે કંઈ ફળ છે તે સર્વ વિષ્વક્સેન શ્રીકૃષ્ણમાં જ નિવાસ કરે છે.

Verse 31

ज्योतींषि शुक्लानि हि सर्वलोके त्रयो लोका लोकपालास्त्रयश्न । त्रयो5ग्नयो व्याहृतयश्न तिस्र: सर्वे देवा देवकीपुत्र एव,ये ही सम्पूर्ण लोकोंकी शुक्लज्योति हैं तथा तीनों लोक, तीनों लोकपाल, त्रिविध अग्नि, तीनों व्याहृतियाँ और सम्पूर्ण देवता भी ये देवकीनन्दन श्रीकृष्ण ही हैं विश्वावासं निर्गुणं वासुदेवं संकर्षणं जीवभूतं वदन्ति | ततः प्रद्युम्नमनिरुद्ध॑ चतुर्थ- माज्ञापयत्यात्मयोनिर्महात्मा

ભીષ્મે કહ્યું—સમસ્ત લોકોની શુદ્ધ શ્વેત જ્યોતિઓ એ જ છે; ત્રણેય લોક એ જ, ત્રણેય લોકપાલ પણ એ જ. ત્રિવિધ અગ્નિ એ જ, ત્રણ વ્યાહૃતિઓ (ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ) એ જ; અને સર્વ દેવતાઓ પણ દેવકીપુત્ર એ જ છે. તેમને વાસુદેવ કહે છે—વિશ્વનો આધાર, નિર્ગુણ; અને સંકર્ષણ—જીવતત્ત્વરૂપ. તેમની પાસેથી પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધ પ્રગટ થાય છે; આત્મયોનિ મહાત્મા સ્વયં આજ્ઞા આપી પોતાને ચતુર્થ રૂપે વિસ્તારે છે.

Verse 32

स वत्सर: स ऋतुः सो<र्धमास: सोडहोरात्र: स कला वै स काष्ठा: । मात्रा मुहूर्ताश्च लवा: क्षणाश्र विष्वक्सेन: सर्वमेतत्‌ प्रतीहि,संवत्सर, ऋतु, पक्ष, दिन-रात, कला, काष्ठा, मात्रा, मुहूर्त, लव और क्षण--इन सबको श्रीकृष्णका ही स्वरूप समझो

ભીષ્મે કહ્યું— જાણો કે પ્રભુ વિષ્વક્સેન પોતે જ સંવત્સર અને ઋતુઓ છે; તે જ પક્ષ (અર્ધમાસ) અને દિવસ-રાતનો ચક્ર છે. તે જ કલા અને કાષ્ઠા છે; તેમજ માત્રા, મુહૂર્ત, લવ અને ક્ષણ પણ તે જ છે. સમયના સર્વ માપોને તેની જ પ્રકટતા સમજો.

Verse 33

चन्द्रादित्यौ ग्रहनक्षत्रतारा: सर्वाणि दर्शान्यथ पौर्णमासम्‌ | नक्षत्रयोगा ऋतवकश्च पार्थ विष्वक्सेनात्‌ सर्वमेतत्‌ प्रसूतम्‌,पार्थ! चन्द्रमा, सूर्य, ग्रह, नक्षत्र, तारा, अमावास्या, पौर्णमासी, नक्षत्रयोग तथा ऋतु-- इन सबकी उत्पत्ति श्रीकृष्णसे ही हुई है

ભીષ્મે કહ્યું— હે પાર્થ! ચંદ્ર અને સૂર્ય, ગ્રહો, નક્ષત્રો અને તારાઓ; અમાવાસ્યાના અનુષ્ઠાન અને પૌર્ણિમાનું વ્રત; નક્ષત્રયોગો અને ઋતુઓ—આ બધું વિષ્વક્સેન (શ્રીકૃષ્ણ)માંથી જ પ્રસૂત થયું છે.

Verse 34

रुद्रादित्या वसवो<थाश्रिनौ च साध्याक्षु विश्वे मरुतां गणाश्ष । प्रजापतिर्देवमातादितिश्न सर्वे कृष्णादृषयश्चैव सप्त,रुद्र, आदित्य, वसु अश्विनीकुमार, साध्य, विश्वेदेव, मरुद्गण, प्रजापति, देवमाता अदिति और सप्तर्षि--ये सब-के-सब श्रीकृष्णसे ही प्रकट हुए हैं

રુદ્રો, આદિત્યો, વસુઓ, અશ્વિનીકુમારો, સાધ્યો, વિશ્વેદેવો, મરુદ્ગણ, પ્રજાપતિ, દેવમાતા અદિતિ અને સપ્તર્ષિ—આ બધાં શ્રીકૃષ્ણમાંથી જ પ્રગટ થયાં છે.

Verse 35

वायुर्भूत्वा विक्षिपते च विश्व- मनग्निर्भूत्वा दहते विश्वरूप: । आपो भूत्वा मज्जयते च सर्व ब्रह्मा भूत्वा सृजते विश्वसंघान्‌,ये विश्वरूप श्रीकृष्ण ही वायुरूप धारण करके संसारको चेष्टा प्रदान करते हैं, अग्निरूप होकर सबको भस्म करते हैं, झलका रूप धारण करके जगतको डुबाते हैं और ब्रह्मा होकर सम्पूर्ण विश्वकी सृष्टि करते हैं

વિશ્વરૂપ શ્રીકૃષ્ણ જ વાયુરૂપ ધારણ કરીને જગતને ગતિ આપે છે; અગ્નિરૂપ બની સર્વને દહે છે; જલરૂપ બની બધું જ ડૂબાવે છે; અને બ્રહ્મા બની સમગ્ર વિશ્વસમૂહોની સૃષ્ટિ કરે છે.

Verse 36

वेद्यं च यद्‌ वेदयते च वेद्यं विधिश्व यश्व श्रयते विधेयम्‌ । धर्मे च वेदे च बले च सर्व चराचरं केशवं त्वं प्रतीहि,ये स्वयं वेद्यस्वरूप होकर भी वेदवेद्य तत्त्वको जाननेका प्रयत्न करते हैं। विधिरूप होकर भी विहित कर्मोका आश्रय लेते हैं। ये ही धर्म, वेद और बलमें स्थित हैं। तुम यह विश्वास करो कि सारा चराचर जगत्‌ श्रीकृष्णका ही स्वरूप है

ભીષ્મે કહ્યું— દૃઢ નિશ્ચયથી જાણો: જે જાણવાનું છે (વેદ્ય) અને જે તેને જાણવાનો પ્રયત્ન કરે છે; જે વિધિ છે અને જે વિધેય (વಿಹિત કર્મ)નો આશ્રય લે છે—આ બધું ધર્મમાં, વેદમાં અને દૈવી બળમાં સ્થિત છે. વિશ્વાસ રાખો કે ચર-અચર સમગ્ર જગત કેશવ (શ્રીકૃષ્ણ)નું જ સ્વરૂપ છે.

Verse 37

ज्योतिर्भूत: परमोडसौ पुरस्तात्‌ प्रकाशते यत्प्रभया विश्वरूप: । अप: सृष्टवा सर्वभूतात्मयोनि: पुराकरोत्‌ सर्वमेवाथ विश्वम्‌,ये विश्वरूपधारी श्रीकृष्ण परम ज्योतिर्मय सूर्यका रूप धारण करके पूर्व दिशामें प्रकट होते हैं। जिनकी प्रभासे सारा जगत्‌ प्रकाशित होता है। ये समस्त प्राणियोंकी उत्पत्तिके स्थान हैं। इन्होंने पूर्वकालमें पहले जलकी सृष्टि करके फिर सम्पूर्ण जगत्‌को उत्पन्न किया था

ભીષ્મ બોલ્યા—તે પરમ જ્યોતિ પૂર્વ દિશામાં વિશ્વરૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થાય છે; તેની પ્રભાથી સમગ્ર જગત પ્રકાશિત થાય છે. તે જ સર્વ પ્રાણીઓનો અંતરાત્મા અને ઉત્પત્તિનું ગર્ભસ્થાન છે. પ્રાચીન કાળમાં પ્રથમ જળની સૃષ્ટિ કરીને પછી તેણે સમગ્ર વિશ્વ ઉત્પન્ન કર્યું.

Verse 38

ऋतूनुत्पातान्‌ विविधान्यद्भूतानि मेघान्‌ विद्युत्सर्वमैरावतं च । सर्व कृष्णात्‌ स्थावरं जड़मं च विश्वात्मानं विष्णुमेनं प्रतीहि,ऋतु, नाना प्रकारके उत्पात, अनेकानेक अद्भुत पदार्थ, मेघ, बिजली, ऐरावत और सम्पूर्ण चराचर जगतकी इन्हींसे उत्पत्ति हुई है। तुम इन्हींको समस्त विश्वका आत्मा--विष्णु समझो

ભીષ્મ બોલ્યા—ઋતુઓ, નાનાપ્રકારના ઉત્પાત, અદ્ભુત ઘટનાઓ, મેઘ, વીજળી, ઐરાવત અને સમગ્ર ચરાચર જગત—સ્થાવર અને જડ સુધી—આ બધું કૃષ્ણમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી તેમને જ વિશ્વાત્મા વિષ્ણુ તરીકે ઓળખો.

Verse 39

ये विश्वके निवासस्थान और निर्गुण हैं। इन्हींको वासुदेव, जीवभूत संकर्षण, प्रद्युम्न और चौथा अनिरुद्ध कहते हैं। ये आत्मयोनि परमात्मा सबको अपनी आज्ञाके अधीन रखते हैं

ભીષ્મ બોલ્યા—તે વિશ્વનું નિવાસસ્થાન છે અને ગુણોથી પર છે. જ્ઞાનીજન તેમને વાસુદેવ, જીવભૂત સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન અને ચોથા અનિરુદ્ધ તરીકે કહે છે. આત્મયોનિ પરમાત્મા બની તેઓ સર્વને પોતાની આજ્ઞાના અધિન રાખે છે.

Verse 40

स पञ्चाधा पञ्चजनोपपन्नं संचोदयन्‌ विश्वमिदं सिसुक्षु: । ततश्चलकारावनिमारुतौ च खं ज्योतिरम्भश्ष॒ तथैव पार्थ,कुन्तीकुमार! ये देवता, असुर, मनुष्य, पितर और तिर्यग्‌ रूपसे पाँच प्रकारके संसारकी सृष्टि करनेकी इच्छा रखकर पज्चभूतोंसे युक्त जगतके प्रेरक होकर सबको अपने अधीन रखते हैं। उन्होंने ही क्रमश: पृथ्वी, जल, तेज, वायु और आकाशकी सृष्टि की है

ભીષ્મ બોલ્યા—કુંતીકુમાર! પાંચ પ્રકારના જીવસમૂહોથી યુક્ત આ વિશ્વની સૃષ્ટિ કરવાની ઇચ્છાથી તે પરમ પ્રેરક પંચધા થઈ જગતને પ્રવર્તાવે છે અને સર્વને પોતાના અધિન રાખે છે. ત્યારબાદ તેણે ક્રમશઃ પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ અને આકાશ—આ પંચમહાભૂતોની રચના કરી.

Verse 41

स स्थावरं जड़म॑ चैवमेत- च्चतुर्विधं लोकमिमं च कृत्वा । ततो भूमिं व्यद्धात्‌ पज्चबीजां द्यौ: पृथिव्यां धास्यति भूरि वारि,इन्होंने जरायुज आदि चार प्रकारके प्राणियोंसे युक्त इस चराचर जगत्‌की सृष्टि करके चतुर्विध भूत-समुदाय और कर्म--इन पाँचोंकी बीजरूपा भूमिका निर्माण किया। ये ही आकाशस्वरूप बनकर इस पृथ्वीपर प्रचुर जलकी वर्षा करते हैं

ભીષ્મ બોલ્યા—આ રીતે સ્થાવર અને જડ સહિત ચાર પ્રકારના પ્રાણીઓથી યુક્ત આ જગત રચીને તેણે પૃથ્વીને પાંચ કારણોની બીજરূপ ભૂમિ બનાવી. પછી તે જ આકાશરૂપ બની પૃથ્વી પર પ્રચુર જળવર્ષા કરે છે, જેથી સૃષ્ટિ ટકી રહે અને પ્રાણીઓ પોતાના કર્મમાર્ગે ચાલે.

Verse 42

तेन विश्व कृतमेतद्धि राजन्‌ स जीवयत्यात्मनैवात्मयोनि: । ततो देवानसुरान्‌ मानवांश्न 23064 “३६ ९०.३ [ प्रजाश्न । समासेन त् सर्वान्‌ सदा भूतपति: सिसृक्षु:,राजन! इन्होंने ही इस विश्वको उत्पन्न किया है और ये ही आत्मयोनि श्रीकृष्ण अपनी ही शक्तिसे सबको जीवन प्रदान करते हैं। देवता, असुर, मनुष्य, लोक, ऋषि, पितर, प्रजा और संक्षेपतः सम्पूर्ण प्राणियोंको इन्हींसे जीवन मिलता है। ये भगवान्‌ भूतनाथ ही सदा विधिपूर्वक समस्त भूतोंकी सृष्टिकी इच्छा रखते हैं

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન, આ સમગ્ર વિશ્વ એના દ્વારા જ સર્જાયું છે; આત્મયોનિ તે પ્રભુ પોતાની શક્તિથી જ સર્વ પ્રાણીઓને જીવંત રાખે છે. દેવો, અસુરો, મનુષ્યો અને સર્વ જીવોને જીવન અને આધાર એમાંથી જ મળે છે. સંક્ષેપમાં, ભૂતપતિ તે ભગવાન્ વિધિપૂર્વક સર્વ ભૂતોની સૃષ્ટિ અને ધારણાની ઇચ્છા સદા રાખે છે.

Verse 43

शुभाशुभ॑ स्थावरं जड़मं॑ च विष्वक्सेनात्‌ सर्वमेतत्‌ प्रतीहि । यद्‌ वर्तते यच्च भविष्यतीह सर्व होतत्‌ केशवं त्वं प्रतीहि,शुभ-अशुभ और स्थावर-जंगमरूप यह सारा जगत्‌ श्रीकृष्णसे उत्पन्न हुआ है, इस बातपर विश्वास करो। भूत, भविष्य और वर्तमान सब श्रीकृष्णका ही स्वरूप है। यह तुम्हें अच्छी तरह समझ लेना चाहिये

શુભ-અશુભ, સ્થાવર-જંગમ તથા જડ—આ સર્વ જગત્ વિષ્વક્સેન શ્રીકૃષ્ણમાંથી જ ઉત્પન્ન થયું છે, એ નિશ્ચયથી જાણો. અહીં જે વર્તે છે અને જે ભવિષ્યમાં થશે, તે સર્વ કેશવ જ છે—એ વાત દૃઢપણે સમજો.

Verse 44

मृत्युश्वैव प्राणिनामन्तकाले साक्षात्‌ कृष्ण: शाश्वतो धर्मवाह: | भूतं च यच्चेह न विद्या किंचिद्‌ विष्वक्सेनात्‌ सर्वमेतत्‌ प्रतीहि,प्राणियोंका अन्तकाल आनेपर साक्षात्‌ श्रीकृष्ण ही मृत्युरूप बन जाते हैं। ये धर्मके सनातन रक्षक हैं। जो बात बीत चुकी है तथा जिसका अभी कोई पता नहीं है, वे सब श्रीकृष्णसे ही प्रकट होते हैं, यह निश्चितरूपसे जान लो

પ્રાણીઓના અંતકાળે મૃત્યુ સ્વયં સાક્ષાત્ કૃષ્ણ જ પ્રગટ થાય છે; તેઓ ધર્મના શાશ્વત ધારક છે. જે ભૂતકાળમાં થઈ ગયું છે અને જે અહીં હજી અજ્ઞાત છે—તે સર્વ વિષ્વક્સેન શ્રીકૃષ્ણમાંથી જ પ્રાદુર્ભવ થાય છે, એ નિશ્ચય જાણો.

Verse 45

यत्‌ प्रशस्तं च लोकेषु पुण्यं यच्च शुभाशुभम्‌ । तत्सर्व केशवो$चिन्त्यो विपरीतमतः परम्‌,तीनों लोकोंमें जो कुछ भी उत्तम, पवित्र तथा शुभ या अशुभ वस्तु है, वह सब अचिन्त्य भगवान्‌ श्रीकृष्णका ही स्वरूप है, श्रीकृष्णसे भिन्न कोई वस्तु है, ऐसा सोचना अपनी विपरीत बुद्धिका ही परिचय देना है

ત્રણ લોકોમાં જે કંઈ પ્રશસ્ત, પુણ્ય અને જે શુભ કે અશુભ ગણાય છે—તે સર્વ અચિંત્ય કેશવનું જ સ્વરૂપ છે. શ્રીકૃષ્ણથી ભિન્ન કંઈ છે એમ માનવું વિપરીત બુદ્ધિનું લક્ષણ છે.

Verse 46

एतादृश: केशवो5तश्व भूयो नारायण: परमश्चाव्ययश्व । मध्याद्यन्तस्य जगतस्तस्थुषश्न बुभूषतां प्रभवश्वाव्ययश्व,भगवान्‌ श्रीकृष्णकी ऐसी ही महिमा है। बल्कि ये इससे भी अधिक प्रभावशाली हैं। ये ही परम पुरुष अविनाशी नारायण हैं। ये ही स्थावर-जंगमरूप जगत्‌के आदि, मध्य और अन्त हैं तथा संसारमें जन्म लेनेकी इच्छावाले प्राणियोंकी उत्पत्तिके कारण भी ये ही हैं। इन्हींको अविकारी परमात्मा कहते हैं

આવી કેશવની મહિમા છે; અને તેનાથી પણ વધુ તેમની પ્રભાવશાળી સત્તા છે. તેઓ જ પરમ પુરુષ, અવ્યય નારાયણ છે. સ્થાવર-જંગમ આ જગતના આદિ, મધ્ય અને અંત તેઓ જ છે; અને જે પ્રાણીઓ સંસારમાં દેહ ધારણ કરી જન્મ લેવા ઇચ્છે છે, તેમની ઉત્પત્તિનું કારણ પણ તેઓ જ—એથી તેમને અવિકારી, અવ્યય પરમાત્મા કહે છે.

Verse 131

स एव पूर्व निजघान दैत्यान्‌ स पूर्वदेवश्च बभूव सम्राट्‌ । स भूतानां भावनो भूतभव्य: स विश्वस्यास्य जगतश्लाभिगोप्ता

ભીષ્મે કહ્યું—પૂર્વકાળમાં દૈત્યોનો સંહાર કરનાર એ જ હતો અને આદિદેવોમાં સમ્રાટ બન્યો. ભૂત અને ભવ્ય સહિત સર્વ પ્રાણીઓનો પોષક એ જ છે અને આ સમગ્ર વિશ્વ-જગતનો સાવચેત રક્ષક પણ એ જ છે.

Verse 158

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि महापुरुषमाहात्म्ये अष्टपज्चाशदधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें महापुरुषमाहात्म्यविषयक एक सौ जअद्वावनवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં મહાપુરુષમાહાત્મ્ય વિષયક એકસો અઠ્ઠાવનમો અધ્યાય અહીં પૂર્ણ થયો.