Adhyaya 131

Verse 1

षड्विशवत्याधेकशततमो< ध्याय: विष्णु, बलदेव, देवगण, धर्म, अग्नि, विश्वामित्र, गोसमुदाय और ब्रद्माजीके द्वारा धर्मके गूढ़ रहस्यका वर्णन भीष्म उवाच केन ते च भवेत्‌ प्रीति: कथं तुष्टिं तु गच्छसि । इति पृष्ट: सुरेन्द्रेण प्रोवाच हरिरी श्वर:,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! प्राचीन कालकी बात है, एक बार देवराज इन्द्रने भगवान्‌ विष्णुसे पूछा--“भगवन्‌! आप किस कर्मसे प्रसन्न होते हैं? किस प्रकार आपको संतुष्ट किया जा सकता है?' सुरेन्द्रके इस प्रकार पूछनेपर जगदीश्वर श्रीहरिने कहा

ભીષ્મે કહ્યું—“કયા કર્મથી આપને પ્રીતિ થાય છે અને કઈ રીતે આપ સંતોષ પામો છો?” દેવરાજ ઇન્દ્રે આમ પૂછતાં જગદીશ્વર શ્રીહરિએ ઉત્તર આપ્યો.

Verse 2

विष्णुरुवाच ब्राह्मणानां परीवादो मम विद्वेषणं महत्‌ । ब्राह्मणै: पूजितैर्नित्यं पूजितो5हं न संशय:,भगवान्‌ विष्णु बोले--इन्द्र! ब्राह्मणोंकी निन्दा करना मेरे साथ महान्‌ द्वेष करनेके समान है तथा ब्राह्मणोंकी पूजा करनेसे सदा मेरी भी पूजा हो जाती हैं--इसमें संशय नहीं है

ભગવાન વિષ્ણુ બોલ્યા—ઇન્દ્ર! બ્રાહ્મણોની નિંદા કરવી એ જાણે મારી સામે મહાન દ્વેષ રાખવો. અને બ્રાહ્મણોની નિત્ય પૂજા કરવાથી મારી પણ પૂજા થાય છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 3

नित्याभिवाद्या विप्रेन्द्रा भुक्‍त्वा पादौ तथात्मन: । तेषां तुष्यामि मर्त्यानां यश्षक्रे च बलिं हरेत्‌,श्रेष्ठ ब्राह्मणोंकोी प्रतिदिन प्रणाम करना चाहिये। भोजनके पश्चात्‌ अपने दोनों पैरोंकी भी सेवा करे अर्थात्‌ पैरोंको भलीभाँति धो ले तथा तीर्थकी मृत्तिकासे सुदर्शन चक्र बनाकर उसपर मेरी पूजा करे और नाना प्रकारकी भेंट चढ़ावे। जो ऐसा करते हैं, उन मनुष्योंपर मैं सन्तुष्ट होता हूँ

શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને દરરોજ ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરવો જોઈએ. ભોજન પછી પોતાના બંને પગની પણ સેવા કરવી—અર્થાત્ તેમને સારી રીતે ધોઈ શુદ્ધ રાખવા. જે મનુષ્ય આ રીતે નિયમબદ્ધ શ્રદ્ધાથી શક્ર (ઇન્દ્ર)ને પણ યથોચિત બલિ અર્પે છે, તેના પર હું પ્રસન્ન થાઉં છું.

Verse 4

वामनं ब्राह्म॒णं दृष्टवा वराहं च जलोत्थितम्‌ । उद्धृतां धरणीं चैव मूर्ध्ना धारयते तु यः

ભીષ્મ બોલ્યા—જે વામન બ્રાહ્મણને અને જળમાંથી ઉદ્ભવેલા વરાહને જુએ છે, તથા ભગવાને ધરતીને ઉદ્ધરી પોતાના મસ્તક પર ધારણ કરી હતી એમ જાણે છે—તે જગતને ધારણ કરનાર રક્ષકનું સ્મરણ કરે છે.

Verse 5

अश्वत्थं रोचनां गां च पूजयेद्‌ यो नर: सदा

ભીષ્મ બોલ્યા—જે મનુષ્ય સદા અશ્વત્થ વૃક્ષ, રોચના અને ગાયની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે.

Verse 6

तेन रूपेण तेषां च पूजां गृह्नामि तत्त्वतः

ભીષ્મ બોલ્યા—એ જ રૂપે હું તેમની પૂજાને તત્ત્વતઃ, યથાર્થ રીતે સ્વીકારું છું.

Verse 7

अन्यथा हि वृथा मर्त्या: पूजयन्त्यल्पबुद्धयः,अल्पबुद्धि मानव अन्य प्रकारसे मेरी व्यर्थ पूजा करते हैं। मैं उसे ग्रहण नहीं करता हूँ। वह पूजा मुझे संतोष प्रदान करनेवाली नहीं हैं

નહિતર અલ્પબુદ્ધિ મર્ત્યોની પૂજા વ્યર્થ થાય છે. એવી ભ્રમિત પૂજા મારી પાસે પહોંચતી નથી; હું તેને સ્વીકારતો નથી, અને તેનાથી મને સંતોષ પણ થતો નથી.

Verse 8

नाहं तत्‌ प्रतिगृह्ञामि न सा तुष्टिकरी मम,अल्पबुद्धि मानव अन्य प्रकारसे मेरी व्यर्थ पूजा करते हैं। मैं उसे ग्रहण नहीं करता हूँ। वह पूजा मुझे संतोष प्रदान करनेवाली नहीं हैं

હું તે પ્રકારનું અર્પણ સ્વીકારતો નથી, કારણ કે તે મને સંતોષ આપતું નથી. અલ્પબુદ્ધિ લોકો ભ્રમથી મારી પૂજા કરે છે; તેમની પૂજા નિષ્ફળ બને છે.

Verse 9

इन्द्र उवाच चक्र पादौ वराहं च ब्राह्मणं चापि वामनम्‌ | उद्धृतां धरणीं चैव किमर्थ त्वं प्रशंससि,इन्द्रने पूछा--भगवन्‌! आप चक्र, दोनों पैर, बौने ब्राह्मण, वराह और उनके द्वारा उठायी हुई मिट्टीकी प्रशंसा किसलिये करते हैं?

ઇન્દ્ર બોલ્યો—ભગવન્! તમે ચક્ર, બંને પગ, વરાહ, વામન બ્રાહ્મણ અને ઉદ્ધૃત ધરણી—આ બધાની પ્રશંસા શા માટે કરો છો?

Verse 10

भवान्‌ सृजति भूतानि भवान्‌ संहरति प्रजा: । प्रकृति: सर्वभूतानां समर्त्यानां सनातनी

તમે જ સર્વ ભૂતોની સૃષ્ટિ કરો છો અને તમે જ પ્રજાનો સંહાર કરો છો. મર્ત્યો સહિત સર્વ પ્રાણીઓની તમે સનાતન પ્રકૃતિ છો.

Verse 11

आप ही प्राणियोंकी सृष्टि करते हैं, आप ही समस्त प्रजाका संहार करते हैं और आप ही मनुष्योंसहित सम्पूर्ण प्राणियोंकी सनातन प्रकृति (मूल कारण) हैं ।। भीष्म उवाच सम्प्रहस्य ततो विष्णुरिदं वचनमत्रवीत्‌ । चक्रेण निहता दैत्या: पदभ्यां क्रान्ता वसुन्धरा,भीष्मजी कहते हैं--राजन्‌! तब भगवान्‌ विष्णुने हँसकर इस प्रकार कहा--*देवराज! मैंने चक्रसे दैत्योंको मारा है। दोनों पैरोंसे पृथ्वीको आक्रान्त किया है। वाराहरूप धारण करके हिरण्याक्ष दैत्यको धराशायी किया है और वामन ब्राह्मणका रूप ग्रहण करके मैंने राजा बलिको जीता है

ભીષ્મ બોલ્યા—ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુ હસીને બોલ્યા—દેવરાજ! મેં ચક્રથી દૈત્યોને નિહત કર્યા; મારા બંને પગલાંથી ધરતીને આક્રાંત કરી. વરાહરૂપ ધારણ કરીને મેં હિરણ્યાક્ષને પાતાળ કર્યો, અને વામન બ્રાહ્મણરૂપ લઈને મેં રાજા બલિને વશમાં કર્યો.

Verse 12

वाराहं रूपमास्थाय हिरण्याक्षो निपातित: । वामनं रूपमास्थाय जितो राजा मया बलि:,भीष्मजी कहते हैं--राजन्‌! तब भगवान्‌ विष्णुने हँसकर इस प्रकार कहा--*देवराज! मैंने चक्रसे दैत्योंको मारा है। दोनों पैरोंसे पृथ्वीको आक्रान्त किया है। वाराहरूप धारण करके हिरण्याक्ष दैत्यको धराशायी किया है और वामन ब्राह्मणका रूप ग्रहण करके मैंने राजा बलिको जीता है

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન! વરાહરૂપ ધારણ કરીને મેં હિરણ્યાક્ષ દૈત્યને પાતાળ કર્યો; અને વામન બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરીને મેં રાજા બલિને વશ કર્યો।

Verse 13

परितुष्टो भवाम्येवं मानुषाणां महात्मनाम्‌ | तन्मां ये पूजयिष्यन्ति नास्ति तेषां पराभव:,इन्द्रका भगवान्‌ विष्णुके साथ प्रश्नोत्तर इस तरह इन सबकी पूजा करनेसे मैं महामना मनुष्योंपर संतुष्ट होता हूँ। जो मेरी पूजा करेंगे, उनका कभी पराभव नहीं होगा

આ રીતે હું મહાત્મા મનુષ્યો પર પૂર્ણ સંતોષ પામું છું. જે મારી પૂજા કરશે, તેમનો ક્યારેય પરાભવ નહીં થાય.

Verse 14

अपि वा ब्राह्माणं दृष्टवा ब्रह्मचारिणमागतम्‌ । ब्राह्मणाग्रयाहुतिं दत्त्वा अमृतं तस्य भोजनम्‌,“ब्रह्मचारी ब्राह्मगको घरपर आया देख गृहस्थ पुरुष ब्राह्मणको प्रथम भोजन कराये, तत्पश्चात्‌ स्वयं अवशिष्ट अन्नको ग्रहण करे तो उसका वह भोजन अमृतके समान माना गया है

આવેલા બ્રહ્મચારી બ્રાહ્મણને જોઈ ગૃહસ્થે પહેલાં બ્રાહ્મણને શ્રેષ્ઠ ભોજન અર્પણ કરવું અને પછી પોતે અવશેષ ગ્રહણ કરવું; તો તેનું તે ભોજન અમૃત સમાન ગણાય છે.

Verse 15

ऐन्द्रीं संध्यामुपासित्वा आदित्याभिमुख: स्थित: । सर्वतीर्थेषु स स्नातो मुच्यते सर्वकिल्बिषै:,'जो प्रातःकालकी संध्या करके सूर्यके सम्मुख खड़ा होता है, उसे समस्त तीथोमें स्नानका फल मिलता है और वह सब पापोंसे छुटकारा पा जाता है

જે ઐન્દ્રી (પ્રાતઃ) સંધ્યાની ઉપાસના કરીને સૂર્યાભિમુખ ઊભો રહે છે, તેને સર્વ તીર્થોમાં સ્નાનનું ફળ મળે છે અને તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 16

एतद्‌ व: कथितं गुह्ममखिलेन तपोधना: । संशयं पृच्छमानानां कि भूय: कथयाम्यहम्‌,“तपोधनो! तुमलोगोंने जो संशय पूछा है, उसके समाधानके लिये मैंने यह सारा गूढ़ रहस्य तुम्हें बताया है। बताओ और क्या कहूँ”

હે તપોધનો! તમે પૂછેલા સંશયના નિવારણ માટે મેં આ સમગ્ર ગુહ્ય રહસ્ય સંપૂર્ણ રીતે કહી દીધું છે. હવે હું વધુ શું કહું?

Verse 17

बलदेव उवाच श्रूयतां परमं गुहां मानुषाणां सुखावहम्‌ । अजानन्तो यदबुधा: क्लिश्यन्ते भूतपीडिता:,बलदेवजीने कहा--जो मनुष्योंको सुख देनेवाला है तथा मूर्ख मानव जिसे न जाननेके कारण भूतोंसे पीड़ित हो नाना प्रकारके कष्ट उठाते रहते हैं, वह परम गोपनीय विषय मैं बता रहा हूँ; उसे सुनो

બલદેવ બોલ્યા—સાંભળો, મનુષ્યોને સુખ આપનારું આ પરમ ગુહ્ય વિષય. જેને ન જાણવાથી મૂઢ મનુષ્યો ભૂતપીડિત થઈ અનેક પ્રકારના કષ્ટ ભોગવે છે—એ જ હું કહું છું.

Verse 18

कल्य उत्थाय यो मर्त्य: स्पृशेद्‌ गां वै घृतं दधि । सर्षपं च प्रियज्ूं च कल्मषात्‌ प्रतिमुच्यते,जो मनुष्य प्रतिदिन प्रातः:काल उठकर गाय, घी, दही, सरसों और राईका स्पर्श करता है, वह पापसे मुक्त हो जाता है

જે મનુષ્ય દરરોજ પ્રાતઃકાળે ઊઠીને ગાય, ઘી, દહીં, સરસવ અને પ્રિયજૂનો સ્પર્શ કરે છે, તે કલ્મષ—પાપથી મુક્ત થાય છે.

Verse 19

भूतानि चैव सर्वाणि अग्रत: पृष्ठतोडपि वा । उच्छिष्ट वापि चि्छिद्रेषु वर्जयन्ति तपोधना:,तपस्वी पुरुष आगे या पीछेसे आनेवाले सभी हिंसक जन्‍्तुओंको त्याग देते--उन्हें छोड़कर दूर हट जाते हैं। इसी प्रकार संकटके समय भी वे उच्छिष्ट वस्तुका सदा परित्याग ही करते हैं

તપોધન પુરુષો આગળથી કે પાછળથી આવતાં સર્વ ભૂત-પ્રાણીઓને વર્જે છે—દૂર હટી જાય છે. તેમ જ સંકટકાળે પણ તેઓ ઉચ્છિષ્ટ વસ્તુ અને છિદ્રયુક્ત (અશુદ્ધ) સ્થાનોમાં રહેલું સદા ત્યજે છે.

Verse 20

देवा ऊचु प्रगृह्मौदुम्बरं पात्र तोयपूर्णमुदड्मुख: । उपवासं तु गृह्नीयाद्‌ यद्‌ वा संकल्पयेद्‌ व्रतम्‌,देवता बोले--मनुष्य जलसे भरा हुआ ताँबेका पात्र लेकर उत्तराभिमुख हो उपवासका नियम ले अथवा और किसी व्रतका संकल्प करे

દેવતાઓએ કહ્યું—જળથી ભરેલું ઔદુમ્બર (ગૂલર-કાષ્ઠ)નું પાત્ર હાથમાં લઈને ઉત્તરાભિમુખ થઈ ઉપવાસનો નિયમ ગ્રહણ કરવો; અથવા અન્ય કોઈ વ્રતનો સંકલ્પ કરવો.

Verse 21

देवतास्तस्य तुष्यन्ति कामिकं चापि सिध्यति । अन्यथा हि वृथा मर्त्याः कुर्वते स्वल्पबुद्धयः,जो ऐसा करता है, उसके ऊपर देवता संतुष्ट होते हैं और उसकी सारी मनोवांछा सिद्ध हो जाती है; परन्तु मंदबुद्धि मानव ऐसा न करके व्यर्थ दूसरे-दूसरे कार्य किया करते हैं

જે આ રીતે કરે છે, તેના પર દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે અને તેની યોગ્ય કામના પણ સિદ્ધ થાય છે. પરંતુ અલ્પબુદ્ધિ મનુષ્યો એવું ન કરીને વ્યર્થ બીજા-બીજા કાર્યોમાં લાગી રહે છે.

Verse 22

उपवासे बलौ चापि ताम्रपात्रं विशिष्यते । बलिकभभिक्षा तथार्घ्य च पितृणां च तिलोदकम्‌,उपवासका संकल्प लेने और पूजाका उपचार समर्पित करनेमें ताम्रपात्रको उत्तम माना गया है। पूजन-सामग्री, भिक्षा, अर्घ्य तथा पितरोंके लिये तिल-मिश्रित जल ताम्रपात्रके द्वारा देने चाहिये अन्यथा उनका फल बहुत थोड़ा होता है। यह अत्यन्त गोपनीय बात बतायी गयी है। इसके अनुसार कार्य करनेसे देवता संतुष्ट होते हैं

બલદેવે કહ્યું—ઉપવાસના સંકલ્પ અને બલિ-અર્પણમાં તામ્રપાત્ર વિશેષ ઉત્તમ માનવામાં આવે છે. પૂજાની સામગ્રી, ભિક્ષા, અર્ઘ્ય તથા પિતૃઓ માટે તિલમિશ્રિત જળ તામ્રપાત્ર દ્વારા જ આપવું જોઈએ; નહિંતર તેનું ફળ અત્યંત અલ્પ રહે છે. આ અત્યંત ગુપ્ત ઉપદેશ કહેવાયો છે. આ પ્રમાણે કરવાથી દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 23

ताम्रपात्रेण दातव्यमन्यथाल्पफलं भवेत्‌ | गुहामेतत्‌ समुद्दिष्टं यथा तुष्यन्ति देवता:,उपवासका संकल्प लेने और पूजाका उपचार समर्पित करनेमें ताम्रपात्रको उत्तम माना गया है। पूजन-सामग्री, भिक्षा, अर्घ्य तथा पितरोंके लिये तिल-मिश्रित जल ताम्रपात्रके द्वारा देने चाहिये अन्यथा उनका फल बहुत थोड़ा होता है। यह अत्यन्त गोपनीय बात बतायी गयी है। इसके अनुसार कार्य करनेसे देवता संतुष्ट होते हैं

તામ્રપાત્ર દ્વારા જ દાન-અર્પણ કરવું જોઈએ; નહિંતર ફળ અલ્પ થાય. આ વાત ગુપ્ત ઉપદેશરૂપે જણાવાઈ છે—આ રીતે કરવાથી દેવતાઓ સંતોષ પામે છે.

Verse 24

धर्म उवाच राजपौरुषिके विप्रे घाण्टिके परिचारिके । गोरक्षके वाणिजके तथा कारुकुशीलवे,पिण्डदास्तस्य हीयन्ते न च प्रीणाति वै पितृन्‌ । धर्मने कहा--ब्राह्मण यदि राजाका कर्मचारी हो, वेतन लेकर घण्टा बजानेका काम करता हो, दूसरोंका सेवक हो, गोरक्षा एवं वाणिज्यका व्यवसाय करता हो, शिल्पी या नट हो, मित्रद्रोही हो, वेद न पढ़ा हो अथवा शूद्र जातिकी स्त्रीका पति हो, ऐसे लोगोंको किसी तरह भी देवकार्य (यज्ञ) और पितृकार्य (श्राद्ध) का अन्न आदि नहीं देना चाहिये। जो इन्हें पिण्ड या अन्न देते हैं, उनकी अवनति होती है तथा उनके पितरोंको भी तृप्ति नहीं होती

ધર્મે કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ! જે રાજસેવા કરીને જીવે, પગાર લઈને ઘંટ વગાડે, પરસેવક હોય, ગોરક્ષા, વાણિજ્ય, શિલ્પ અથવા નટવિદ્યાથી જીવનયાપન કરે—એવા વ્યક્તિને પિંડ આપનારનું પુણ્ય ક્ષીણ થાય છે અને પિતૃઓ પણ તૃપ્ત થતા નથી.

Verse 25

मित्रद्रुह्नन धीयाने यश्व स्वाद्‌ वृषलीपति: । एतेषु दैवं पित्रयं वा न देयं स्थात्‌ कथंचन

ધર્મે કહ્યું—મિત્રદ્રોહી, અધર્મબુદ્ધિ/દુષ્ચરિત્ર, અથવા ‘વૃષલીપતિ’ (નિંદિત આચરણમાં રત)—એવા લોકોને દેવકાર્ય કે પિતૃકાર્યનું દ્રવ્ય ક્યારેય, કોઈ રીતે પણ આપવું નહીં.

Verse 26

अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्‌ प्रतिनिवर्तते,जिसके घरसे अतिथि निराश लौट जाता है, उसके यहाँसे अतिथिका सत्कार न होनेके कारण देवता, पितर तथा अग्नि भी निराश लौट जाते हैं

ધર્મે કહ્યું—જેના ઘરેથી અતિથિ નિરાશ થઈ પાછો ફરે છે, અતિથિ-સત્કાર ન થવાને કારણે એ જ ઘરેથી દેવતાઓ, પિતૃઓ અને અગ્નિ પણ નિરાશ થઈ પાછા ફરે છે.

Verse 27

पितरस्तस्य देवाक्ष॒ अग्नयश्ष तथैव हि । निराशा: प्रतिगच्छन्ति अतिथेरप्रतिग्रहात्‌,जिसके घरसे अतिथि निराश लौट जाता है, उसके यहाँसे अतिथिका सत्कार न होनेके कारण देवता, पितर तथा अग्नि भी निराश लौट जाते हैं

જેના ઘરમાંથી અતિથિ યોગ્ય સ્વીકાર અને સન્માન ન મળવાથી નિરાશ થઈ પાછો જાય છે, તેના ઘરેથી દેવો, પિતૃઓ અને અગ્નિ પણ એ જ રીતે નિરાશ થઈ પરત ફરે છે।

Verse 28

स्त्रीघ्नैगोघ्नै: कृतध्नैश्ष ब्रह्मघ्नैर्गुरुतल्पगै: । तुल्यदोषो भवत्येभिययस्यातिथिरनर्चित:,जिसके यहाँ अतिथिका सत्कार नहीं होता, उस पुरुषको स्त्रीहत्यारों, गोघातकों, कृतघ्नों, ब्रह्मघातियों और गुरुपत्नीगामियोंके समान पाप लगता है

જેના ઘરમાં અતિથિનું પૂજન-સત્કાર થતું નથી, તે પુરુષ સ્ત્રીહંતક, ગોહંતક, કૃતઘ્ન, બ્રહ્મહંતક અને ગુરુતલ્પગામી જેટલો જ દોષ ભોગવે છે।

Verse 29

अग्निरुवाच पादमुद्यम्य यो मर्त्य: स्पृशेद्‌ गाश्न सुदुर्मति: । ब्राह्मणं वा महाभागं दीप्यमानं तथानलम्‌

અગ્નિ બોલ્યા—જે દુષ્ટબુદ્ધિ મનુષ્ય પગ ઉંચકીને ગાયને આઘાત કરે છે, અથવા અગ્નિ સમાન તેજસ્વી મહાભાગ બ્રાહ્મણ પર હાથ ઉઠાવે છે, તે ઘોર અપરાધ કરે છે।

Verse 30

दिवं स्पृशत्यशब्दो<स्य त्रस्यन्ति पितरश्न॒ वै,ऐसे मनुष्यकी अपकीर्ति स्वर्गतक फैल जाती है। उसके पितर भयभीत हो उठते हैं। देवताओंमें भी उसके प्रति भारी वैमनस्य हो जाता है तथा महातेजस्वी पावक उसके दिये हुए हविष्यको नहीं ग्रहण करते हैं

એવા મનુષ્યની અપકીર્તિ સ્વર્ગ સુધી પહોંચે છે અને તેના પિતૃઓ પણ ભયભીત થાય છે।

Verse 31

वैमनस्यं च देवानां कृतं भवति पुष्कलम्‌ | पावकश्च महातेजा हव्यं न प्रतिगृह्नति,ऐसे मनुष्यकी अपकीर्ति स्वर्गतक फैल जाती है। उसके पितर भयभीत हो उठते हैं। देवताओंमें भी उसके प्रति भारी वैमनस्य हो जाता है तथा महातेजस्वी पावक उसके दिये हुए हविष्यको नहीं ग्रहण करते हैं

દેવતાઓમાં તેના પ્રત્યે ભારે વૈમનસ્ય ઊભું થાય છે અને મહાતેજસ્વી પાવક પણ તેના અર્પિત હવિષ્યને સ્વીકારતો નથી।

Verse 32

आजन्मनां शतं चैव नरके पच्यते तु सः । निष्कृतिं च न तस्यापि अनुमन्यन्ति कहिचित्‌

ધર્મે કહ્યું— તે પુરુષ નિશ્ચયે સો જન્મો સુધી નરકમાં પકવાય છે; અને તેના માટે કોઈપણ કાળે કોઈ દ્વારા પણ પ્રાયશ્ચિત્ત મંજૂર થતું નથી.

Verse 33

वह सौ जन्मोंतक नरकमें पकाया जाता है। ऋषिगण कभी उसके उद्धारका अनुमोदन नहीं करते हैं ।। तस्माद्‌ गावो न पादेन स्प्रष्टव्या वै कदाचन । ब्राह्मणश्व महातेजा दीप्यमानस्तथानल:,इसलिये अपना हित चाहनेवाले श्रद्धालु पुरुषको गौओंका, महातेजस्वी ब्राह्मणका तथा प्रज्वलित अग्निका भी कभी पैरसे स्पर्श नहीं करना चाहिये। जो इन तीनोंपर पैर उठाता है, उसे प्राप्त होनेवाले इन दोषोंका मैंने वर्णन किया है

ધર્મે કહ્યું— એવો પુરુષ સો જન્મો સુધી નરકમાં પકવાય છે; ઋષિઓ કદી તેના ઉદ્ધારને અનુમોદન આપતા નથી. તેથી જે પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છે અને ધર્મનિષ્ઠ હોય, તેણે ક્યારેય પગથી ગાયો, મહાતેજસ્વી બ્રાહ્મણ અને પ્રજ્વલિત અગ્નિને સ્પર્શ ન કરવો. આ ત્રણ પર પગ ઉઠાવનારને જે દોષો પ્રાપ્ત થાય છે, તે મેં વર્ણવ્યા છે.

Verse 34

श्रद्दधानेन मर्त्येन आत्मनो हितमिच्छता । एते दोषा मया प्रोक्तास्त्रिषु यः पादमुत्सूजेत्‌,इसलिये अपना हित चाहनेवाले श्रद्धालु पुरुषको गौओंका, महातेजस्वी ब्राह्मणका तथा प्रज्वलित अग्निका भी कभी पैरसे स्पर्श नहीं करना चाहिये। जो इन तीनोंपर पैर उठाता है, उसे प्राप्त होनेवाले इन दोषोंका मैंने वर्णन किया है

ધર્મે કહ્યું— શ્રદ્ધાવાન અને પોતાનું સાચું કલ્યાણ ઇચ્છનાર મર્ત્યે આ ત્રણ પવિત્ર વસ્તુઓ પર—ગાયો, મહાતેજસ્વી બ્રાહ્મણ અને પ્રજ્વલિત અગ્નિ—ક્યારેય પગ ન મૂકવો. આ ત્રણ પર પગ ઉઠાવનારને જે દોષો અને પરિણામો ભોગવવા પડે છે, તે મેં પહેલેથી જ કહ્યા છે.

Verse 35

विश्वामित्र उवाच श्रूयतां परम गुह्ां रहस्यं धर्मसंहितम्‌ । परमान्नेन यो दद्यात्‌ पितृणामौपहारिकम्‌,विश्वामित्र बोले--देवताओ! यह धर्मसम्बन्धी परम गोपनीय रहस्य सुनो, जब भाद्रपदमासके कृष्णपक्षमें त्रयोदशी तिथिको मघा नक्षत्रका योग हो, उस समय जो मनुष्य दक्षिणाभिमुख हो कुतप कालमें (मध्याह्नके बाद आठवें मुहूर्तमे) जब कि हाथीकी छाया पूर्व दिशाकी ओर पड़ रही हो, उस छायामें ही स्थित हो पितरोंके निमित्त उपहारके रूपमें उत्तम अन्नका दान करता है, उस दानका जैसा विस्तृत फल बताया गया है, वह सुनो। दान करनेवाले उस पुरुषने इस जगतमें तेरह वर्षोंके लिये पितरोंका महान्‌ श्राद्ध सम्पन्न कर दिया, ऐसा जानना चाहिये

વિશ્વામિત્રે કહ્યું— સાંભળો, ધર્મથી સંયુક્ત આ પરમ ગુપ્ત રહસ્ય. જે મનુષ્ય પિતૃઓના નિમિત્તે ઉપહારરૂપે ઉત્તમ અન્નનું દાન કરે છે, તે દાનનું ફળ અતિ વિશેષ મહાન કહેવાયું છે.

Verse 36

गजच्छायायां पूर्वस्यां कुतपे दक्षिणामुख: । यदा भाद्रपदे मासि भवते बहुले मघा,विश्वामित्र बोले--देवताओ! यह धर्मसम्बन्धी परम गोपनीय रहस्य सुनो, जब भाद्रपदमासके कृष्णपक्षमें त्रयोदशी तिथिको मघा नक्षत्रका योग हो, उस समय जो मनुष्य दक्षिणाभिमुख हो कुतप कालमें (मध्याह्नके बाद आठवें मुहूर्तमे) जब कि हाथीकी छाया पूर्व दिशाकी ओर पड़ रही हो, उस छायामें ही स्थित हो पितरोंके निमित्त उपहारके रूपमें उत्तम अन्नका दान करता है, उस दानका जैसा विस्तृत फल बताया गया है, वह सुनो। दान करनेवाले उस पुरुषने इस जगतमें तेरह वर्षोंके लिये पितरोंका महान्‌ श्राद्ध सम्पन्न कर दिया, ऐसा जानना चाहिये

વિશ્વામિત્રે કહ્યું— હે દેવગણ! ધર્મસંબંધી આ પરમ ગુપ્ત રહસ્ય સાંભળો. ભાદ્રપદ માસના કૃષ્ણપક્ષમાં જ્યારે મઘા નક્ષત્રનો યોગ થાય, ત્યારે જે મનુષ્ય દક્ષિણાભિમુખ થઈ કૂતપ કાળમાં—જ્યારે હાથીની છાયા પૂર્વ દિશામાં પડે—એ જ છાયામાં ઊભો રહી પિતૃઓના નિમિત્તે ઉત્તમ અન્નનું દાન કરે છે, તેના દાનનું વિસ્તૃત ફળ વિદ્વાનો કહે છે: એ એક જ દાનથી આ લોકમાં પિતૃઓ માટે તેર વર્ષનું મહાશ્રાદ્ધ કરેલું માનવું જોઈએ.

Verse 37

श्रूयतां तस्य दानस्य यादृशो गुणविस्तर: । कृतं तेन महच्छाद्धं वर्षाणीह त्रयोदश,विश्वामित्र बोले--देवताओ! यह धर्मसम्बन्धी परम गोपनीय रहस्य सुनो, जब भाद्रपदमासके कृष्णपक्षमें त्रयोदशी तिथिको मघा नक्षत्रका योग हो, उस समय जो मनुष्य दक्षिणाभिमुख हो कुतप कालमें (मध्याह्नके बाद आठवें मुहूर्तमे) जब कि हाथीकी छाया पूर्व दिशाकी ओर पड़ रही हो, उस छायामें ही स्थित हो पितरोंके निमित्त उपहारके रूपमें उत्तम अन्नका दान करता है, उस दानका जैसा विस्तृत फल बताया गया है, वह सुनो। दान करनेवाले उस पुरुषने इस जगतमें तेरह वर्षोंके लिये पितरोंका महान्‌ श्राद्ध सम्पन्न कर दिया, ऐसा जानना चाहिये

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—તે દાનનો ગુણવિસ્તાર અને મહિમા કેવો છે તે સાંભળો. તે દાનથી એ પુરુષે આ જ લોકમાં પિતૃઓ માટે તેર વર્ષનું મહાન્ શ્રાદ્ધ જાણે પૂર્ણ કરી દીધું.

Verse 38

गाव ऊचु: बहुले समंगे हाकुतो5भये च क्षेमे च सख्येव हि भूयसी च । यथा पुरा ब्रह्मपुरे सवत्सा शतक्रतोर्वज्ञधरस्य यज्ञे,गौओंने कहा--पूर्वकालमें ब्रह्मलोकके भीतर वज्रधारी इन्द्रके यज्ञमें “बहुले! समंगे! अकुतोभये! क्षेमे! सखी, भूयसी” इन नामोंका उच्चारण करके बछड़ोंसहित गौओंकी स्तुति की गयी थी, फिर जो-जो गौएँ आकाशमें स्थित थीं और जो सूर्यके मार्गमें विद्यमान थीं, नारदसहित सम्पूर्ण देवताओंने उनका 'सर्वसहा” नाम रख दिया

ગાયો બોલી—હે બહુલા, સમંગા, અકુતોભયા, ક્ષેમા, સખી અને ભૂયસી! જેમ પૂર્વકાળે બ્રહ્મપુરમાં વજ્રધારી શતક્રતુ ઇન્દ્રના યજ્ઞમાં વાછરડાંসহ ગાયોની સ્તુતિ આ જ નામોના ઉચ્ચારથી કરવામાં આવી હતી.

Verse 39

भूयश्व या विष्णुपदे स्थिता या विभावसोभ्षापि पथे स्थिता या । देवाश्व॒ सर्वे सह नारदेन प्रकुर्वते सर्वसहेति नाम,गौओंने कहा--पूर्वकालमें ब्रह्मलोकके भीतर वज्रधारी इन्द्रके यज्ञमें “बहुले! समंगे! अकुतोभये! क्षेमे! सखी, भूयसी” इन नामोंका उच्चारण करके बछड़ोंसहित गौओंकी स्तुति की गयी थी, फिर जो-जो गौएँ आकाशमें स्थित थीं और जो सूर्यके मार्गमें विद्यमान थीं, नारदसहित सम्पूर्ण देवताओंने उनका 'सर्वसहा” नाम रख दिया

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—અને જે ગાયો વિષ્ણુપદમાં સ્થિત છે તથા જે ગાયો વિભાવસુ (સૂર્ય)ના માર્ગમાં સ્થિત છે, તેમને નારદসহ સર્વ દેવોએ ‘સર્વસહા’ નામ આપ્યું.

Verse 40

मन्त्रेणैतेनाभिवन्देत यो वै विमुच्यते पापकृतेन कर्मणा । लोकानवाप्रोति पुरंदरस्य गवां फलं चन्द्रमसो झ्युतिं च,ये दोनों श्लोक मिलकर एक मन्त्र है। उस मन्त्रसे जो गौओंकी वन्दना करता है, वह पापकर्मसे मुक्त हो जाता है। गोसेवाके फलस्वरूप उसे इन्द्रलोककी प्राप्ति होती है तथा वह चन्द्रमाके समान कान्तिलाभ करता है

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—જે આ મંત્રથી ગાયોને અભિવંદન કરે છે, તે પાપકર્મથી મુક્ત થાય છે. ગોસેવાના ફળરૂપે તે પુરંદર (ઇન્દ્ર)ના લોકોને પામે છે અને ચંદ્ર સમી કાંતિ મેળવે છે.

Verse 41

एतं हि मन्त्र त्रिदशाभिजुष्टं पठेत य: पर्वसु गोष्ठमध्ये । न तस्य पाप॑ न भयं न शोक: सहस्रनेत्रस्य च याति लोकम्‌,जो पर्वके दिन गोशालामें इस देवसेवित मन्त्रका पाठ करता है, उसे न पाप होता है, न भय होता है और न शोक ही प्राप्त होता है। वह सहस्र नेत्रधारी इन्द्रके लोकमें जाता है

જે પર્વદિને ગોષ્ઠના મધ્યમાં દેવતાઓને પ્રિય આ મંત્રનું પાઠ કરે છે, તેને ન પાપ, ન ભય, ન શોક. તે સહસ્રનેત્ર ઇન્દ્રના લોકને પામે છે.

Verse 42

भीष्म उवाच अथ सप्त महाभागा ऋषयो लोकविश्रुता: । वसिष्ठप्रमुखा: सर्वे ब्रह्माणं पच्मसम्भवम्‌

ભીષ્મે કહ્યું—પછી લોકવિખ્યાત એવા સાત મહાભાગ ઋષિઓ—વસિષ્ઠપ્રમુખ—ધર્મમર્યાદા અને સદાચાર વિષે માર્ગદર્શન મેળવવા કમળજ બ્રહ્માને મળવા ગયા।

Verse 43

न तेषामशुभं किंचित्‌ कल्मषं चोपपद्यते । जो मनुष्य बौने ब्राह्मण और पानीसे निकले हुए वराहको देखकर नमस्कार करता और उनकी उठायी मृत्तिकाको मस्तकसे लगाता है, ऐसे लोगोंको कभी कोई अशुभ या पाप नहीं प्राप्त होता,उवाच वचन तेषां वसिष्ठो ब्रह्म॒वित्तम:

ભીષ્મે કહ્યું—એવા લોકોને કદી કોઈ અશુભતા કે પાપકલુષ લાગતું નથી. જે મનુષ્ય વામન બ્રાહ્મણને અને પાણીમાંથી પ્રગટ થયેલા વરાહને જોઈ નમસ્કાર કરે, અને તેમણે ઉઠાવેલી મૃત્તિકાને મસ્તક પર ધરે—તેને કદી અનિષ્ટ કે પાપ પ્રાપ્ત થતું નથી. આ ઉપદેશ બ્રહ્મવેત્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠે આપ્યો।

Verse 44

सर्वप्राणिद्िितं प्रश्न॑ ब्रह्मक्षत्रे विशेषत: | उनमेंसे ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ वसिष्ठ मुनिने समस्त प्राणियोंके लिये हितकर तथा विशेषत: ब्राह्मण और क्षत्रियजातिके लिये लाभदायक प्रश्न उपस्थित किया-- || ४३ $ ।। द्रव्यहीना: कथं मर्त्या दरिद्रा: साधुवर्तिन:,“'भगवन! इस संसारमें सदाचारी मनुष्य प्रायः दरिद्र एवं द्रव्यहीन हैं। वे किस कर्मसे किस तरह यहाँ यज्ञका फल पा सकते हैं? उनकी यह बात सुनकर ब्रह्माजीने कहा

ભીષ્મે કહ્યું—સમસ્ત પ્રાણીઓના હિત માટે અને વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણ તથા ક્ષત્રિય માટે લાભદાયક એવો પ્રશ્ન બ્રહ્મવેત્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠ મુનિએ રજૂ કર્યો. તેમણે પૂછ્યું—“ભગવન્! આ સંસારમાં સદાચારી મનુષ્યો પ્રાયઃ દરિદ્ર અને દ્રવ્યહીન હોય છે; તેઓ કયા કર્મથી અને કેવી રીતે અહીં યજ્ઞનું ફળ મેળવી શકે?”

Verse 45

प्राप्रुवन्तीह यज्ञस्य फलं केन च कर्मणा । एतच्छुत्वा वचस्तेषां ब्रह्मा वचनमब्रवीत्‌,“'भगवन! इस संसारमें सदाचारी मनुष्य प्रायः दरिद्र एवं द्रव्यहीन हैं। वे किस कर्मसे किस तरह यहाँ यज्ञका फल पा सकते हैं? उनकी यह बात सुनकर ब्रह्माजीने कहा

ભીષ્મે કહ્યું—“અહીં લોકો યજ્ઞનું ફળ કયા કર્મથી પ્રાપ્ત કરશે?” તેમની વાત સાંભળી બ્રહ્માએ ઉત્તર આપ્યો।

Verse 46

ब्रह्मोवाच अहो प्रश्नो महाभागा गूढार्थ: परम: शुभ: । सूक्ष्म: श्रेयांश्व॒ मर्दानां भवद्धिः समुदाह्ृत:

બ્રહ્માએ કહ્યું—“અહો! મહાભાગો, આ પ્રશ્ન ગૂઢ અર્થવાળો, પરમ શુભ અને અત્યંત સૂક્ષ્મ છે. તે મર્ત્યોના પરમ શ્રેય માટે છે, અને તમે તેને યોગ્ય રીતે રજૂ કર્યો છે।”

Verse 47

ब्रह्माजी बोले--महान्‌ भाग्यशाली सप्तर्षियो! तुम लोगोंने परम शुभकारक, गूढ़ अर्थसे युक्त, सूक्ष्म एवं मनुष्योंके लिये कल्याणकारी प्रश्न सामने रखा है ।। श्रूयतां सर्वमाख्यास्थे नेखिलेन तपोधना: । यथा यज्ञफल मर्त्यो लभते नाज संशय:

બ્રહ્માજી બોલ્યા—મહાભાગ્યશાળી સપ્તર્ષિઓ! તમે મારા સમક્ષ પરમ શુભકારક, ગૂઢ અર્થથી યુક્ત, સૂક્ષ્મ અને માનવહિતકારી પ્રશ્ન મૂક્યો છે. તપોધન ઋષિઓ, સાંભળો—મર્ત્ય મનુષ્ય યજ્ઞફળ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરે છે તે હું સંપૂર્ણ રીતે કહું છું; તેમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 48

तपोधनो! मनुष्य जिस प्रकार बिना किसी संशयके यज्ञका फल पाता है, वह सब पूर्णरूपसे बताऊँगा, सुनो ।। पौषमासस्य शुक्‍ले वै यदा युज्येत रोहिणी । तेन नक्षत्रयोगेन आकाशशयनो भवेत्‌,पौषमासके शुक्ल पक्षमें जिस दिन रोहिणी नक्षत्रका योग हो, उस दिनकी रातमें मनुष्य स्नान आदिसे शुद्ध हो एक वस्त्र धारण करके श्रद्धा और एकाग्रताके साथ खुले मैदानमें आकाशके नीचे शयन करे और चन्द्रमाकी किरणोंका ही पान करता रहे। ऐसा करनेसे उसको महान्‌ यज्ञका फल मिलता है

તપોધન ઋષિઓ, સાંભળો—મનુષ્ય નિઃસંદેહ યજ્ઞફળ કેવી રીતે પામે છે તે હું સંપૂર્ણ રીતે કહું છું. પૌષ માસના શુક્લ પક્ષમાં જે દિવસે રોહિણી નક્ષત્રનો યોગ થાય, તે રાત્રે ખુલ્લા આકાશ નીચે શયન કરવું જોઈએ.

Verse 49

एकवस्त्र: शुचि: स्नात: श्रद्धान: समाहित: । सोमस्य रश्मय: पीत्वा महायज्ञफलं लभेत्‌,पौषमासके शुक्ल पक्षमें जिस दिन रोहिणी नक्षत्रका योग हो, उस दिनकी रातमें मनुष्य स्नान आदिसे शुद्ध हो एक वस्त्र धारण करके श्रद्धा और एकाग्रताके साथ खुले मैदानमें आकाशके नीचे शयन करे और चन्द्रमाकी किरणोंका ही पान करता रहे। ऐसा करनेसे उसको महान्‌ यज्ञका फल मिलता है

એક જ વસ્ત્ર ધારણ કરીને, સ્નાનથી શુદ્ધ થઈ, શ્રદ્ધાવાન અને એકાગ્રચિત્ત બની, સોમ (ચંદ્ર)ની કિરણોનું ‘પાન’ કરવું; આમ કરવાથી મહાયજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 50

एतद्‌ व: परम॑ गुह्ां कथितं द्विजसत्तमा: । यन्मां भवन्तः पृच्छन्ति सूक्ष्मतत्त्वार्थदर्शिन:,विप्रवरो! तुमलोग सूक्ष्मतत्त्व एवं अर्थके ज्ञाता हो। तुमने मुझसे जो कुछ पूछा है, उसके अनुसार मैंने तुम्हें यह परम गूढ़ रहस्य बताया है

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! તમે સૂક્ષ્મ તત્ત્વ અને અર્થના દ્રષ્ટા છો. તમે મને જે પૂછ્યું હતું, તે મુજબ મેં તમને આ પરમ ગૂઢ રહસ્ય કહી દીધું છે.

Verse 56

पूजितं च जगत्‌ तेन सदेवासुरमानुषम्‌ । जो मनुष्य अश्व॒त्थ वृक्ष, गोरोचना और गौकी सदा पूजा करता है, उसके द्वारा देवताओं, असुरों और मनुष्योंसहित सम्पूर्ण जगत्‌की पूजा हो जाती है

તેના દ્વારા દેવો, અસુરો અને મનુષ્યો સહિત સમગ્ર જગત જાણે પૂજિત થઈ જાય છે.

Verse 63

पूजा ममैषा नास्त्यन्या यावल्‍लोका: प्रतिष्ठिता: । उस रूपमें उनके द्वारा की हुई पूजाको मैं यथार्थरूपसे अपनी पूजा मानकर ग्रहण करता हूँ। जबतक ये सम्पूर्ण लोक प्रतिष्ठित हैं, तबतक यह पूजा ही मेरी पूजा है। इससे भिन्न दूसरे प्रकारकी पूजा मेरी पूजा नहीं है

ભીષ્મે કહ્યું—આ જ મારી પૂજા છે; બીજી કોઈ નથી. જ્યાં સુધી આ લોક સ્થિર અને પ્રતિષ્ઠિત છે, ત્યાં સુધી તેઓએ એ જ રૂપે કરેલી આ પૂજાને હું યથાર્થ રીતે મારી પૂજા માનીને સ્વીકારું છું. આથી ભિન્ન પ્રકારની પૂજા મારી પૂજા નથી.

Verse 125

इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें पितरोंका रहस्य नामक एक सौ पचीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં ‘પિતૃઓનું રહસ્ય’ નામનો એકસો પચ્ચીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

Verse 126

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि देवरहस्ये षड्विंशत्यधिकशततमो<ध्याय:

ઇતિ શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વમાં દાનધર્મપર્વના અંતર્ગત ‘દેવરહસ્ય’ વિષયક એકસો છવ્વીસમો અધ્યાય સમાપ્ત.

Verse 253

पिण्डदास्तस्य हीयन्ते न च प्रीणाति वै पितृन्‌ । धर्मने कहा--ब्राह्मण यदि राजाका कर्मचारी हो, वेतन लेकर घण्टा बजानेका काम करता हो, दूसरोंका सेवक हो, गोरक्षा एवं वाणिज्यका व्यवसाय करता हो, शिल्पी या नट हो, मित्रद्रोही हो, वेद न पढ़ा हो अथवा शूद्र जातिकी स्त्रीका पति हो, ऐसे लोगोंको किसी तरह भी देवकार्य (यज्ञ) और पितृकार्य (श्राद्ध) का अन्न आदि नहीं देना चाहिये। जो इन्हें पिण्ड या अन्न देते हैं, उनकी अवनति होती है तथा उनके पितरोंको भी तृप्ति नहीं होती

ધર્મે કહ્યું—આવા અપાત્રોને પિંડદાન કરનારનું પુણ્ય ક્ષીણ થાય છે અને પિતૃઓ પણ તૃપ્ત થતા નથી. બ્રાહ્મણ જો રાજાનો કર્મચારી હોય, વેતન લઈને ઘંટ વગાડવાનું કામ કરતો હોય, પરસેવક હોય, ગોરક્ષા અથવા વાણિજ્યનો વ્યવસાય કરતો હોય, શિલ્પી કે નટ હોય, મિત્રદ્રોહી હોય, વેદ ન ભણ્યો હોય, અથવા શૂદ્ર જાતિની સ્ત્રીનો પતિ હોય—તો એવા લોકોને કોઈ રીતે પણ દેવકાર્ય (યજ્ઞ) અને પિતૃકાર્ય (શ્રાદ્ધ)નું અન્નાદિ આપવું ન જોઈએ. જે તેમને પિંડ કે અન્ન આપે છે, તેમની અવનતિ થાય છે અને તેમના પિતૃઓ પણ તૃપ્ત થતા નથી.

Verse 293

तस्य दोषान्‌ प्रवक्ष्यामि तच्छुणुध्वं समाहिता: । अग्नि बोले--जो दुर्बुद्धि मनुष्य लात उठाकर उससे गौका, महाभाग ब्राह्मणका अथवा प्रज्वलित अग्निका स्पर्श करता है, उसके दोष बता रहा हूँ, सब लोग एकाग्रचित्त होकर सुनो

ધર્મે કહ્યું—તેના દોષો હું હવે કહું છું; તમે સૌ એકાગ્ર થઈને સાંભળો. જે દુર્બુદ્ધિ માણસ પગ ઉંચકીને ગાયને, મહાભાગ બ્રાહ્મણને અથવા પ્રજ્વલિત અગ્નિને સ્પર્શ કરે છે, તેના દોષો હું વર્ણવું છું; સૌ સમાહિત ચિત્તે સાંભળો.

Verse 423

प्रदक्षिणमभ्रिक्रम्य सर्वे प्राजजलय: स्थिता: । भीष्मजी कहते हैं--राजन्‌! तदनन्तर महान्‌ सौभाग्यशाली विश्वविख्यात वसिष्ठ आदि सभी सप्तर्षियोंने कमलयोनि ब्रह्माजीकी प्रदक्षिणा की और सब-के-सब हाथ जोड़कर उनके सामने खड़े हो गये

ભીષ્મે કહ્યું—રાજન! ત્યારબાદ વસિષ્ઠ વગેરે વિશ્વવિખ્યાત મહાભાગ્યશાળી સપ્તર્ષિઓએ કમલયોનિ બ્રહ્માજીની પ્રદક્ષિણા કરી; અને પછી સૌએ હાથ જોડીને તેમની સામે વિનયપૂર્વક ઊભા રહ્યા.