Adhyaya 54
Vyāsa’s Arrival at Janamejaya’s Sarpasatra; Commissioning of Vaiśaṃpāyana’s Recital (व्यासागमनम्)
Upa-parva: Sarpasatra-Ākhyāna (Frame Narrative at Janamejaya’s Serpent Sacrifice)
Sauti reports that, upon hearing of King Janamejaya’s consecration for the sarpasatra, the sage Kṛṣṇa Dvaipāyana Vyāsa arrives with disciples proficient in Veda and Vedāṅga. The chapter briefly profiles Vyāsa’s extraordinary birth and credentials—his rapid maturation, mastery of Vedic corpora with ancillary disciplines and itihāsa, and his role in extending Śaṃtanu’s line through the births of Dhṛtarāṣṭra, Pāṇḍu, and Vidura. Janamejaya, seated amid a large ritual assembly of officiants and regional rulers, rises to receive him, offers a golden seat, and performs formal hospitality (pādya, ācamanīya, arghya, and a cow) according to śāstric procedure. After mutual courtesies, Janamejaya petitions Vyāsa for a comprehensive explanation of how the division between Kurus and Pāṇḍavas arose and how the great, world-altering conflict unfolded. Vyāsa then instructs his seated disciple Vaiśaṃpāyana to narrate in full what he has learned, and Vaiśaṃpāyana begins the ancient itihāsa for the king, assembly, and kṣatriya audience, focusing on the rupture and the destruction of sovereignty that followed.
Chapter Arc: माता जरत्कारु आस्तीक को बुलाकर बताती हैं कि अब वही घड़ी आ पहुँची है जिसके लिए उसे जन्म दिया गया था—सर्पयज्ञ की ज्वाला में गिरते नागों को बचाने का समय। → आस्तीक कारण पूछता है; माता कद्रू के शाप, ब्रह्मा की ‘एवमस्तु’ स्वीकृति, और वासुकि-नागकुल पर मंडराते विनाश का वृत्तांत सुनाती है। आस्तीक पर पिता-वंश और मातृ-वंश—दोनों के ऋण का भार एक साथ उतर आता है। → आस्तीक वासुकि को आश्वासन देता है कि वह यज्ञाग्नि से उठे भय को नष्ट करेगा और शाप-बंधन से मुक्ति दिलाएगा; फिर वह यज्ञायतन में पहुँचकर जनमेजय, ऋत्विजों, सदस्यों और अग्नि की स्तुति करता हुआ निर्णायक हस्तक्षेप के लिए मंच तैयार करता है। → आस्तीक का आगमन और उसका विधिवत् प्रवेश-आचरण स्थापित हो जाता है—वह अब यज्ञ-सभा में मान्य अतिथि/ब्राह्मण के रूप में खड़ा है, जिससे उसकी वाणी को वरदान-रूप अधिकार मिल सके। → यज्ञ की धधकती प्रक्रिया के बीच आस्तीक कब और कैसे ‘वर’ माँगकर सर्पसत्र को रोकेगा—यही प्रश्न अगले प्रसंग पर छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
अपन क्ात बछ। अर: 2 चतुष्पठ्चाशत्तमोड ध्याय: माताकी आज्ञासे मामाको सान्त्वना देकर आस्तीकका सर्पयज्ञमें जाना सौतिर्वाच तत आहूय पुत्र स्वं जरत्कारुर्भुजज्मा । वासुके्नागराजस्य वचनादिदमब्रवीत्
સૌતિ બોલ્યા—પછી નાગરાજ વાસુકિના વચન અનુસાર નાગકન્યા જરત્કારુએ પોતાના પુત્રને બોલાવી આ રીતે કહ્યું—
Verse 2
अहं तव पितु: पुत्र भ्रात्रा दत्ता निमित्तत: । काल: स चायं सम्प्राप्तस्तत् कुरुष्व यथातथम्
બેટા! એક નિમિત્ત લઈને મારા ભાઈએ તારા પિતასთან મારું લગ્ન કરાવ્યું હતું. હવે તેની પૂર્તિ માટે યોગ્ય સમય આવ્યો છે; તેથી તું યથાવત્ રીતે તે હેતુ પૂર્ણ કર.
Verse 3
आस्तीक उवाच कि निमित्तं मम पितुर्दत्ता त्वं मातुलेन मे । तन्ममाचदक्ष्व तत्त्वेन श्रुत्वा कर्तास्मि तत् तथा
આસ્તીક બોલ્યો—માતા! મારા મામાએ કયા નિમિત્તથી તમારું લગ્ન મારા પિતასთან કરાવ્યું હતું? તે મને તત્ત્વથી કહો. સાંભળીને હું તે પ્રમાણે તેની સિદ્ધિ માટે પ્રયત્ન કરીશ.
Verse 4
सौतिरुवाच तत आचरष्ट सा तस्मै बान्धवानां हितैषिणी । भगिनी नागराजस्य जरत्कारुरविक्लवा,उग्रश्रवाजी कहते हैं--तदनन्तर अपने भाई-बन्धुओंका हित चाहनेवाली नागराजकी बहिन जरत्कारु शान्तचित्त हो आस्तीकसे बोली
સૌતિ બોલ્યા—ત્યારબાદ બંધુજનોના હિતની ઇચ્છા ધરાવતી, નાગરાજની બહેન, અડગ અને શાંતચિત્ત જરત્કારુ તેની પાસે આવી અને તેને સંબોધીને બોલી.
Verse 5
जरत्कारुर॒वाच पन्नगानामशेषाणां माता कद्रूरिति श्रुता । तया शप्ता रुषितया सुता यस्मान्निबोध तत्
જરત્કારુ બોલી—વત્સ! સર્વ નાગોની માતા ‘કદ્રૂ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. એક વખત ક્રોધિત થઈ તેણે પોતાના પુત્રોને શાપ આપ્યો હતો. જે કારણે તે શાપ આપ્યો, તે હું કહું છું—સાંભળ.
Verse 6
उच्चै:श्रवा: सो5श्वराजो यन्मिथ्या न कृतो मम । विनतार्थाय पणिते दासी भावाय पुत्रका:
અશ્વરાજ ઉચ્ચૈઃશ્રવા વિષે વિનતા સાથે પાણ લાગ્યો હતો અને શરત એવી હતી કે જે હારે તે જીતનારની દાસી બને. પુત્રો! મારા કહ્યા છતાં તમે છલથી તે ઘોડાની પૂંછનો રંગ બદલી વિનતાનું વચન મિથ્યા કર્યું નહીં; તેથી જનમેજયના યજ્ઞમાં અગ્નિ તમને દહન કરી ભસ્મ કરશે—તમે બધા મરી પ્રેતલોકમાં જશો.
Verse 7
जनमेजयस्य वो यज्ञे धक्ष्यत्यनिलसारथि: । तत्र पञठ्चत्वमापन्ना: प्रेतलोक॑ गमिष्यथ
આસ્તીકે કહ્યું— “રાજા જનમેજયના યજ્ઞમાં પવનને સારથિ બનાવી અગ્નિ તમને દહન કરશે. ત્યાં જ તમારો અંત થશે; અને મરીને તમે પ્રેતલોકમાં જશો.”
Verse 8
तां च शप्तवतीं देव: साक्षाल्लोकपितामह: । एवमस्त्विति तद्वाक्यं प्रोवाचानुमुमोद च,कद्रूने जब इस प्रकार शाप दे दिया, तब साक्षात् लोकपितामह भगवान् ब्रह्माने 'एवमस्तु' कहकर उनके वचनका अनुमोदन किया
તેણે આ રીતે શાપ ઉચ્ચાર્યો ત્યારે, સాక్షાત્ લોકપિતામહ દેવ બ્રહ્માએ “એવમસ્તુ” કહી તેના વચનને સ્વીકારી અનુમોદન આપ્યું.
Verse 9
वासुकिश्नापि तच्छुत्वा पितामहवचस्तदा । अमृते मथिते तात देवाञ्छरणमीयिवान्,तात! मेरे भाई वासुकिने भी उस समय पितामहकी बात सुनी थी। फिर अमृत- मन्थनका कार्य हो जानेपर वे देवताओंकी शरणमें गये
આસ્તીકે કહ્યું— “તાત! તે સમયે વાસુકીએ પણ પિતામહના વચન સાંભળ્યા હતા. પછી અમૃત-મંથન પૂર્ણ થયા બાદ તે દેવતાઓની શરણમાં ગયો.”
Verse 10
सिद्धार्थाश्च सुरा: सर्वे प्राप्पामृतमनुत्तमम् । भ्रातरं मे पुरस्कृत्य पितामहमुपागमन्
આસ્તીકે કહ્યું— “બધા દેવતાઓ પોતાનો હેતુ સિદ્ધ કરીને અનુત્તમ અમૃત મેળવી ચૂક્યા હતા. ત્યારબાદ મારા ભાઈને આગળ રાખીને તેઓ પિતામહ બ્રહ્મા પાસે ગયા.”
Verse 11
ते त॑ प्रसादयामासु: सुरा: सर्वेडब्जसम्भवम् | राज्ञा वासुकिना सार्थ शापोड्सौ न भवेदिति
ત્યારે બધા દેવતાઓએ નાગરાજ વાસુકિ સાથે મળીને કમળ-સમ્ભવ બ્રહ્માને પ્રસન્ન કર્યા—એક જ આશયથી કે માતાનો તે શાપ અમલમાં ન આવે.
Verse 12
देवा ऊचु वासुकिर्नागराजो<यं दुःखितो ज्ञातिकारणात् । अभिशाप: स मातुस्तु भगवन् न भवेत् कथम्
દેવોએ કહ્યું—“ભગવન્! નાગરાજ વાસુકિ પોતાના સ્વજનોના કારણે અત્યંત દુઃખિત છે. કયા ઉપાયથી તેની માતાનો શાપ એમના પર લાગુ ન પડે?”
Verse 13
ब्रह्मोवाच जरत्कारुर्जरत्कारुं यां भार्या समवाप्स्यति । तत्र जातो द्विज:ः शापान्मोक्षयिष्यति पन्नगान्
બ્રહ્માએ કહ્યું—“જરત્કારુ ઋષિ ‘જરત્કારુ’ નામની પત્ની પ્રાપ્ત કરશે. તેના ગર્ભથી જન્મેલો દ્વિજપુત્ર નાગોને માતાના શાપથી મુક્ત કરશે.”
Verse 14
एतच्छुत्वा तु वचनं वासुकि: पन्नगोत्तम: । प्रादान्माममरप्रख्य तव पित्रे महात्मने
આસ્તીક બોલ્યો—“બ્રહ્માના આ વચન સાંભળીને, હે દેવતુલ્ય તેજસ્વી! નાગશ્રેષ્ઠ વાસુકિએ મને તમારા મહાત્મા પિતાની સેવામાં અર્પણ કરી દીધી. આ સંકટ આવતાં ઘણાં પહેલાં જ આ જ હેતુથી મારું વિવાહ નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું; ત્યારબાદ મહર્ષિઓની કૃપાથી મારા ગર્ભથી તમારો જન્મ થયો. હવે જનમેજયના સર્પયજ્ઞનો એ પૂર્વનિર્ધારિત સમય આવી પહોંચ્યો છે, જ્યાં સર્પો અવિરત અગ્નિમાં દહાઈ રહ્યા છે. તેથી ભયથી તમે તેમનો ઉદ્ધાર કરો; મારા ભાઈને પણ એ ભયંકર જ્વાળાથી બચાવો. જે હેતુથી મને તમારા જ્ઞાની પિતાની સેવામાં આપવામાં આવી હતી, તે વ્યર્થ ન થવો જોઈએ. કહો, પુત્ર—આ આપત્તિમાંથી સર્પોને બચાવવા તમે શું યોગ્ય માનો છો?”
Verse 15
प्रागेवानागते काले तस्मात् त्वं मय्यजायथा: । अयं स काल: सम्प्राप्तो भयान्नस्त्रातुमहसि
આસ્તીક બોલ્યો—“નિયત સમય આવતાં પહેલાં જ આ જ હેતુથી તું મારા ગર્ભથી જન્મ્યો હતો. હવે એ જ સમય આવી પહોંચ્યો છે; તેથી, હે દેવતુલ્ય તેજસ્વી પુત્ર, ભયથી અમને બચાવવું તને યોગ્ય છે.”
Verse 16
भ्रातरं चापि मे तस्मात् त्रातुमहसि पावकात् । न मोघं तु कृतं तत् स्यथाद् यदहं तव धीमते । पित्रे दत्ता विमोक्षार्थ कथं वा पुत्र मन््यसे
“અતઃ તમારે મારા ભાઈને પણ અગ્નિમાંથી બચાવવો જોઈએ. વિમોચન માટે જ જે હેતુથી મને તમારા જ્ઞાની પિતાની સેવામાં આપવામાં આવી હતી, તે નિષ્ફળ ન થવો જોઈએ. કહો, પુત્ર—તમે શું યોગ્ય માનો છો?”
Verse 17
सौतिर्वाच एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा सास्तीको मातरं तदा | अब्रवीद् दुःखसंतप्तं वासुकिं जीवयन्निव
સૌતિ બોલ્યા—માતાએ એમ કહ્યે ત્યારે આસ્તીકે ‘તથાસ્તુ’ કહી માતાને કહ્યું—“મા! તમારી આજ્ઞા જેવી, તેવી જ કરીશ.” પછી દુઃખથી સંતપ્ત વાસુકિને જાણે જીવનદાન આપતો હોય તેમ તે બોલ્યો—
Verse 18
अहं त्वां मोक्षयिष्यामि वासुके पन्नगोत्तम । तस्माच्छापान्महास तत्त्व सत्यमेतद् ब्रवीमि ते,“महान् शक्तिशाली नागराज वासुके! मैं आपको माताके उस शापसे छुड़ा दूँगा। यह आपसे सत्य कहता हूँ
“પન્નગોત્તમ વાસુકે! હું તને તે શાપમાંથી મુક્ત કરી દઈશ. મહાસત્ત્વ! આ હું તને સત્ય કહું છું.”
Verse 19
भव स्वस्थमना नाग न हि ते विद्यते भयम् । प्रयतिष्ये तथा राजन् यथा श्रेयो भविष्यति,“नागप्रवर! आप निश्चिन्त रहें। आपके लिये कोई भय नहीं है। राजन! जैसे भी आपका कल्याण होगा, मैं वैसा प्रयत्न करूँगा
“હે નાગશ્રેષ્ઠ! મનથી નિશ્ચિંત રહો; તમારે કોઈ ભય નથી. રાજન! તમારું શ્રેય થાય એમ હું પ્રયત્ન કરીશ.”
Verse 20
न मे वागनृतं प्राह स्वैरेष्वपि कुतोडन्यथा । त॑ वै नृपवरं गत्वा दीक्षितं जनमेजयम्
“મારી વાણી કદી—હાસ્યમાં પણ—અસત્ય બોલી નથી; તો સંકટકાળે તો કેવી રીતે અન્યથા બોલું? તેથી હું સર્પયજ્ઞ માટે દીક્ષિત નૃપશ્રેષ્ઠ જનમેજય પાસે જઈશ.”
Verse 21
वाम्भि्मड्नलयुक्ताभिस्तोषयिष्येडद्य मातुल । यथा स यज्ञो नृपतेर्निवर्तिष्यति सत्तम
“હે માતુલ! સત્તમ! આજે હું મંગલયુક્ત, સુચયિત વાણીથી રાજાને પ્રસન્ન કરીશ, જેથી નૃપતિનો તે યજ્ઞ નિવર્તે.”
Verse 22
स सम्भावय नागेन्द्र मयि सर्व महामते । न ते मयि मनो जातु मिथ्या भवितुमहति
આસ્તીક બોલ્યો—હે નાગેન્દ્ર, હે મહામતે! મારે પર પૂર્ણ વિશ્વાસ રાખો. જરૂરી બધું સિદ્ધ કરવાની શક્તિ મારી પાસે છે; તમારા હૃદયમાં મારા પ્રત્યે જે આશા-વિશ્વાસ છે, તે કદી વ્યર્થ નહીં જાય.
Verse 23
वायुकिरुवाच आस्तीक परिधघूर्णामि हृदयं मे विदीर्यते । दिशो न प्रतिजानामि ब्रह्म॒ृदण्डनिपीडित:
વાસુકિ બોલ્યો—આસ્તીક! માતાના શાપરૂપ બ્રાહ્મદંડથી પીડિત થઈ હું ચક્કર ખાઈ રહ્યો છું; મારું હૃદય જાણે ફાટી રહ્યું છે, અને મને દિશાઓનું પણ ભાન રહ્યું નથી.
Verse 24
आस्तीक उवाच न संतापस्त्वया कार्य: कथंचित् पन्नगोत्तम | प्रदीप्ताग्ने: समुत्पन्नं नाशयिष्यामि ते भयम्
આસ્તીક બોલ્યો—હે પન્નગોત્તમ! તું કોઈ રીતે પણ સંતાપ ન કર. આ સર્પયજ્ઞની પ્રજ્વલિત અગ્નિથી તને જે ભય ઉપજ્યો છે, હું તેનો નાશ કરી દઈશ.
Verse 25
ब्रह्मदण्डं महाघोरं कालाग्निसमतेजसम् । नाशयिष्यामि मात्र त्वं भयं कार्षी: कथंचन,कालाग्निके समान दाहक और अत्यन्त भयंकर शापका यहाँ मैं अवश्य नाश कर डालूँगा। अत: आप उससे किसी तरह भय न करें
આસ્તીક બોલ્યો—કાલાગ્નિ સમાન તેજથી દહન કરતો અને અત્યંત ભયંકર એવો બ્રાહ્મદંડરૂપ શાપ હું નિશ્ચયે નાશ કરી દઈશ; તેથી તું કોઈ રીતે પણ ભય ન કર.
Verse 26
सौतिरुवाच ततः स वासुकेरघोरमपनीय मनोज्वरम् । आधाय चात्मनोड्रेषु जगाम त्वरितो भूशम्
સૌતિ બોલ્યો—પછી તેણે વાસુકિનો ભયંકર મનોજ્વર દૂર કર્યો અને તે ભાર પોતે ઉપર લઈ લીધો; અને વાસુકિ તથા અન્ય નાગોને પ્રાણસંકટમાંથી બચાવવા માટે તે અત્યંત ઉતાવળે રાજા જનમેજયના સર્પયજ્ઞ તરફ ગયો.
Verse 27
जनमेजयस्य त॑ यज्ञ सर्वे: समुदितं गुणै: । मोक्षाय भुजगेन्द्राणामास्तीको द्विजसत्तम:
ભુજગેન્દ્રોના મોક્ષ માટે દ્વિજશ્રેષ્ઠ આસ્તીક રાજા જનમેજયના તે યજ્ઞમાં ગયા, જે સર્વ ઉત્તમ ગુણોથી સમ્પન્ન હતો.
Verse 28
स गत्वापश्यदास्तीको यज्ञायतनमुत्तमम् | वृतं सदस्यैर्बहुभि: सूर्यवल्निसमप्रभै:,वहाँ पहुँचकर आस्तीकने परम उत्तम यज्ञमण्डप देखा, जो सूर्य और अग्निके समान तेजस्वी अनेक सदस्योंसे भरा हुआ था
ત્યાં જઈ આસ્તીકે પરમ ઉત્તમ યજ્ઞાયતન જોયું; તે સૂર્ય અને અગ્નિ સમાન તેજસ્વી અનેક સભ્યોથી ઘેરાયેલું હતું.
Verse 29
स तत्र वारितो द्वा:स्थै: प्रविशन् द्विजसत्तम: । अभितुष्टाव त॑ यज्ञ प्रवेशार्थी परंतप:
દ્વિજશ્રેષ્ઠ આસ્તીક જ્યારે યજ્ઞમંડપમાં પ્રવેશ કરવા લાગ્યા, ત્યારે દ્વારપાલોએ તેમને અટકાવ્યા. ત્યારે પ્રવેશની ઇચ્છાથી, કામ-ક્રોધ વગેરે આંતરિક શત્રુઓને દહન કરનાર આસ્તીકે તે યજ્ઞની સ્તુતિ શરૂ કરી.
Verse 30
स प्राप्य यज्ञायतनं वरिष्ठ द्विजोत्तम: पुण्यकृतां वरिष्ठ: । तुष्टाव राजानमनन्तकीर्ति- मृत्विक्सदस्यांश्व तथैव चाग्निम्
તે શ્રેષ્ઠ યજ્ઞાયતન પાસે પહોંચી, પુણ્યકર્મ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા દ્વિજોત્તમ આસ્તીકે અનંત કીર્તિથી શોભિત યજમાન રાજા જનમેજય, તેમજ ઋત્વિજ, સભાસદો અને અગ્નિદેવનું સ્તવન આરંભ્યું.
Verse 53
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपर्वके अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें सर्पसत्रके विषयमें वायुकिवचनसम्बन्धी तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત આસ્તીકપર્વમાં, સર્પસત્ર વિષયક તથા વાયુકિવચન સંબંધિત ત્રેપનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 54
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पसत्रे आस्तीकागमने चतुष्पञ्चाशत्तमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના આસ્તીકપર્વમાં સર્પસત્ર તથા આસ્તીકના આગમનનું વર્ણન કરતો ચોપનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a governance dilemma of epistemic responsibility: the king seeks a complete, authoritative account of a catastrophic kin-conflict, requiring that knowledge be sourced through legitimate witnesses and transmitted without distortion.
Public understanding of complex ethical history depends on disciplined institutions—ritual propriety, respect for learning, and lineage-based instruction—so that collective memory can guide future conduct.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary functions structurally by establishing narrative authority (Vyāsa → Vaiśaṃpāyana) and the ritual-court setting that legitimizes the ensuing account.