Adhyaya 228

Verse 1

भ्च्प्स्ज्ल््स््ि ह्य #5््ाम्प्र् अष्टाविशर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: शार्कुकोपाख्यान--मन्दपाल मुनिके द्वारा जरिता- शार्डिकासे पुत्रोंकी उत्पत्ति और उन्हें बचानेके लिये मुनिका अग्निदेवकी स्तुति करना जनमेजय उवाच किमर्थ शार्कुकानग्निर्न ददाह तथागते । तस्मिन्‌ वने दहामाने ब्रद्मन्नेतत्‌ प्रचक्ष्य मे,जनमेजयने पूछा--ब्रह्मन्‌! इस प्रकार सारे वनके जलाये जानेपर भी अग्निदेवने उन चारों शार्ड्गकोंको क्यों दग्ध नहीं किया? यह मुझे बताइये

જનમેજય બોલ્યો—બ્રહ્મન્! અગ્નિદેવ ત્યાં આવ્યા ત્યારે અને તે વન દહન થતું હતું, ત્યારે તેમણે શાર્કુક પક્ષીઓને કેમ ન દગ્ધ કર્યા? આ મને કહો.

Verse 2

अदाहे हाश्वसेनस्य दानवस्य मयस्य च । कारणं कीर्तित ब्रह्म॒ज्छार्इुकाणां न कीर्तितम्‌,विप्रवर! आपने अश्वसेन नाग तथा मयदानवके न जलनेका कारण तो बताया है; परंतु शाड्ड्गकोंके दग्ध न होनेका कारण नहीं कहा है

જનમેજય બોલ્યો—વಿಪ્રવર! અશ્વસેન નાગ અને મય દાનવ ન બળ્યા તેનું કારણ તો તમે કહ્યું; પરંતુ શાર્કુકો ન દગ્ધ થયા તેનું કારણ કહ્યું નથી.

Verse 3

तदेतददभुतं ब्रह्मज्छा्डकाणामनामयम्‌ | कीर्तयस्वाग्निसम्मर्दे कथं ते न विनाशिता:,ब्रह्म! उस भयानक अग्निकाण्डमें उन शाड्र्गकोंका सकुशल बच जाना, यह बड़े आश्चर्यकी बात है। कृपया बताइये, उनका नाश कैसे नहीं हुआ?

જનમેજય બોલ્યો—બ્રહ્મન્! તે ભયંકર અગ્નિકાંડમાં શાર્કુકો નિરાપદ બચી ગયા, આ ખરેખર અદ્ભુત છે. કૃપા કરીને કહો—અગ્નિના તે પ્રચંડ સંમર્દમાં તેમનો નાશ કેમ ન થયો?

Verse 4

वैशम्पायन उवाच यदर्थ शार्कईकानग्निर्न ददाह तथागते । तत्‌ ते सर्व प्रवक्ष्यामि यथाभूतमरिंदम,वैशम्पायनजी कहते हैं--शत्रुदमन जनमेजय! वैसे भयंकर अग्निकाण्डमें भी अग्निदेवने जिस कारणसे शाडूर्गकोंको दग्ध नहीं किया और जिस प्रकार वह घटना घटित हुई, वह सब मैं तुम्हें बताता हूँ, सुनो

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે શત્રુદમન! તે ભયંકર અગ્નિકાંડ બની ગયા છતાં અગ્નિદેવે જે કારણસર શાર્કઈકોને દગ્ધ ન કર્યા, અને તે ઘટના જેમ બની—તે સર્વ હું તને યથાર્થ રીતે કહું છું. સાંભળ.

Verse 5

धर्मज्ञानां मुख्यतमस्तपस्वी संशितव्रत: । आसीन्महर्षि: श्रुत॒वान्‌ मन्दपाल इति श्रुत:,मन्दपाल नामसे विख्यात एक विद्दान्‌ महर्षि थे। वे धर्मज्ञोंमें श्रेष्ठ और कठोर व्रतका पालन करनेवाले तपस्वी थे

ધર્મજ્ઞોમાં સર્વોત્તમ, તપસ્વી અને કઠોર વ્રતોમાં દૃઢ—મંદપાલ નામના એક મહર્ષિ હતા; તેઓ વિદ્યામાં પ્રસિદ્ધ હતા.

Verse 6

स मार्ममाश्रितो राजन्नृषीणामूर्ध्वरेतसाम्‌ । स्वाध्यायवान्‌ धर्मरतस्तपस्वी विजितेन्द्रिय:,राजन! वे ऊ्ध्वरेता मुनियोंके मार्ग (ब्रह्मचर्य)-का आश्रय लेकर सदा वेदोंके स्वाध्यायमें संलग्न और धर्मपालनमें तत्पर रहते थे। उन्होंने सम्पूर्ण इन्द्रियोंको वशमें कर लिया था और वे सदा तपस्यामें ही लगे रहते थे

હે રાજન! તેમણે ઊર્ધ્વરેતા ઋષિઓનો માર્ગ—બ્રહ્મચર્ય—આશ્રય કર્યો હતો. તેઓ વેદ-સ્વાધ્યાયમાં સતત લાગેલા અને ધર્માચરણમાં રત; તપસ્વી તથા ઇન્દ્રિયજિત હતા.

Verse 7

स गत्वा तपस: पार देहमुत्सूज्य भारत । जगाम पितृलोकाय न लेभे तत्र तत्फलम्‌,भारत! वे अपनी तपस्याको पूरी करके शरीरका त्याग करनेपर पितृलोकमें गये; किंतु वहाँ उन्हें अपने तप एवं सत्कर्मोंका फल नहीं मिला

હે ભારત! તપસ્યાની પરાકાષ્ઠા પ્રાપ્ત કરીને તેમણે દેહ ત્યજી પિતૃલોકમાં ગમન કર્યું; પરંતુ ત્યાં તેમને તે તપ અને પુણ્યકર્મનું ફળ મળ્યું નહીં.

Verse 8

स लोकानफलान्‌ दृष्टवा तपसा निर्जितानपि । पप्रच्छ धर्मराजस्य समीपस्थान्‌ दिवौकस:,उन्होंने तपस्याद्वारा वशमें किये हुए लोकोंको भी निष्फल देखकर धर्मराजके पास बैठे हुए देवताओंसे पूछा

તપસ્યાથી જીતેલા લોક પણ નિષ્ફળ દેખાતા, તેમણે ધર્મરાજની નજીક બેઠેલા દેવતાઓને પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 9

मन्दपाल उवाच किमर्थमावृता लोका ममैते तपसार्जिता: । कि मया न कृतं तत्र यस्यैतत्‌ कर्मण: फलम्‌,मन्दपाल बोले--देवताओ! मेरी तपस्याद्वारा प्राप्त हुए ये लोक बंद क्‍यों हैं? (उपभोगके साधनोंसे शून्य क्यों हैं?) मैंने वहाँ कौन-सा सत्कर्म नहीं किया है, जिसका फल मुझे इस रूपमें मिला है

મન્દપાલ બોલ્યો—હે દેવગણ! મારી તપસ્યાથી પ્રાપ્ત થયેલા આ લોક કેમ આવૃત (ઢાંકેલા) છે? મેં ત્યાં એવું કયું સત્કર્મ નથી કર્યું, જેના કારણે મને કર્મફળ આ રૂપે મળ્યું છે?

Verse 10

तत्राहं तत्‌ करिष्यामि यदर्थमिदमावृतम्‌ । फलमेतस्य तपस: कथयध्वं दिवौकस:,जिसके लिये इस तपस्याका फल ढका हुआ है, मैं उस लोकमें जाकर वह कर्म करूँगा। आपलोग मुझसे उसको बताइये

જે હેતુથી આ તપસ્યાનું ફળ આવૃત રાખવામાં આવ્યું છે, હું ત્યાં જઈને એ જ કર્મ કરીશ. હે સ્વર્ગવાસીઓ! આ તપસ્યાનું ફળ શું છે, મને કહો.

Verse 11

देवा ऊचु: ऋणिनो मानवा ब्रह्मन्‌ जायन्ते येन तच्छूणु । क्रियाभिन्रह्मचर्येण प्रजया च न संशय:,देवताओंने कहा--ब्रह्मन! मनुष्य जिस ऋणसे ऋणी होकर जन्म लेते हैं, उसे सुनिये। यज्ञकर्म, ब्रह्मचर्यपालन और प्रजाकी उत्पत्ति--इन तीनोंके लिये सभी मनुष्योंपर ऋण रहता है, इसमें संशय नहीं है। यज्ञ, तपस्या और वेदाध्ययनके द्वारा वह सारा ऋण दूर किया जाता है। आप तपस्वी और यज्ञकर्ता तो हैं ही, आपके कोई संतान नहीं है

દેવોએ કહ્યું—હે બ્રહ્મન્! સાંભળો, કયા ઋણના કારણે મનુષ્યો ઋણી બની જન્મે છે. યજ્ઞકર્મ, બ્રહ્મચર્યનું પાલન અને સંતાનોત્પત્તિ—આ ત્રણ બાબતોમાં સર્વ મનુષ્યો પર ઋણ રહે છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 12

तदपाक्रियते सर्व यज्ञेन तपसा श्रुतैः । तपस्वी यज्ञकृच्चासि न च ते विद्यते प्रजा,देवताओंने कहा--ब्रह्मन! मनुष्य जिस ऋणसे ऋणी होकर जन्म लेते हैं, उसे सुनिये। यज्ञकर्म, ब्रह्मचर्यपालन और प्रजाकी उत्पत्ति--इन तीनोंके लिये सभी मनुष्योंपर ऋण रहता है, इसमें संशय नहीं है। यज्ञ, तपस्या और वेदाध्ययनके द्वारा वह सारा ऋण दूर किया जाता है। आप तपस्वी और यज्ञकर्ता तो हैं ही, आपके कोई संतान नहीं है

તે સર્વ ઋણ યજ્ઞ, તપસ્યા અને વેદાધ્યયનથી દૂર થાય છે. તમે તપસ્વી અને યજ્ઞકર્તા તો છો; પરંતુ તમારી સંતાન નથી.

Verse 13

त इमे प्रसवस्यार्थे तव लोका: समावृता: । प्रजायस्व ततो लोकानुपभोक्ष्यसि पुष्कलान्‌,अतः संतानके लिये ही आपके ये लोक ढके हुए हैं। इसलिये पहले संतान उत्पन्न कीजिये, फिर अपने प्रचुर पुण्यलोकोंका फल भोगियेगा

આથી સંતાનોત્પત્તિના હેતુથી જ તમારા આ લોક આવૃત છે. તેથી પહેલાં સંતાન ઉત્પન્ન કરો; પછી તમે તમારા પ્રચુર પુણ્યલોકોના ફળનો પૂર્ણ ઉપભોગ કરશો.

Verse 14

पुंनाम्नो नरकात्‌ पुत्रस्त्रायते पितरं श्रुति: । तस्मादपत्यसंताने यतस्व ब्रह्मसत्तम,श्रुतिका कथन है कि पुत्र 'पुत' नामक नरकसे पिताका उद्धार करता है। अतः विप्रवर! आप अपनी वंशपरम्पराको अविच्छिन्न बनानेका प्रयत्न कीजिये

શ્રુતિ કહે છે કે પુત્ર ‘પું’ નામના નરકમાંથી પિતાનો ઉદ્ધાર કરે છે. તેથી, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, સંતાન દ્વારા વંશપરંપરા અવિચ્છિન્ન રહે તે માટે પ્રયત્ન કરો.

Verse 15

वैशम्पायन उवाच तच्छुत्वा मन्दपालस्तु वचस्तेषां दिवौकसाम्‌ । क्व नु शीघ्रमपत्यं स्याद्‌ बहुलं चेत्यचिन्तयत्‌,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! देवताओंका वह वचन सुनकर मन्दपालने बहुत सोचा-विचारा कि कहाँ जानेसे मुझे शीघ्र संतान होगी

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જનમેજય! દેવતાઓના તે વચન સાંભળી મન્દપાલે ઊંડો વિચાર કર્યો—ક્યાં જઈને મને શીઘ્ર અને બહુ સંતાન પ્રાપ્ત થશે?

Verse 16

स चिन्तयन्नभ्यगच्छत्‌ सुबहुप्रसवान्‌ खगान्‌ । शार््धिकां शार््रिको भूत्वा जरितां समुपेयिवान्‌,यह सोचते हुए वे अधिक बच्चे देनेवाले पक्षियोंके यहाँ गये और शार्ज्रिक होकर जरिता नामवाली शार्डििकासे सम्बन्ध स्थापित किया

એ રીતે વિચારતા તે બહુ સંતાન આપતા પક્ષીઓ પાસે ગયો. શાર્ધિક (નર) રૂપ ધારણ કરીને તેણે શાર્ધિકા જરિતા પાસે જઈ તેની સાથે સંયોગ કર્યો.

Verse 17

तस्यां पुत्रानजनयच्चतुरो ब्रह्म॒वादिन: । तानपास्य स तत्रैव जगाम लपितां प्रति

તેમાંથી તેણે ચાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા, જે બ્રહ્મવિદ્યા-નિષ્ઠ હતા. તેમને ત્યાં જ મૂકીને તે એ જ સ્થળેથી લપિતા તરફ ગયો.

Verse 18

तस्मिन्‌ गते महाभागे लपितां प्रति भारत

હે ભારત! તે મહાભાગ્યવાન લપિતા તરફ ગયો પછી, કથા હવે લપિતાને લગતા પ્રસંગ તરફ વળે છે.

Verse 19

तेन त्यक्तानसंत्याज्यानृषीनण्डगतान्‌ वने,अंडेमें स्थित उन मुनियोंको यद्यपि मन्दपालने त्याग दिया था, तो भी वे त्यागने योग्य नहीं थे। अतः पुत्र-शोकसे पीड़ित हुई जरिताने खाण्डववनमें अपने पुत्रोंको नहीं छोड़ा। वह स्नेहसे विह्नल होकर अपनी तवृत्तिद्वारा उन नवजात शिशुओंका भरण-पोषण करती रही

વનમાં અંડામાં રહેલા તે ઋષિ-પુત્રોને મન્દપાલે ભલે ત્યજી દીધા હોય, તોય તેઓ ત્યજવા યોગ્ય ન હતા. તેથી પુત્ર-શોકથી વ્યાકુળ જરિતાએ ખાંડવવનમાં પોતાના પુત્રોને છોડ્યા નહીં. માતૃસ્નેહથી વિહ્વળ થઈ, તેણે પોતાના જ ઉપાયોથી તે નવજાત શિશુઓનું પાલન-પોષણ કર્યું.

Verse 20

न जहीौ पुत्रशोकार्ता जरिता खाण्डवे सुतान्‌ । बभार चैतान्‌ संजातान्‌ स्ववृत्त्या स्‍्नेहविप्लवा,अंडेमें स्थित उन मुनियोंको यद्यपि मन्दपालने त्याग दिया था, तो भी वे त्यागने योग्य नहीं थे। अतः पुत्र-शोकसे पीड़ित हुई जरिताने खाण्डववनमें अपने पुत्रोंको नहीं छोड़ा। वह स्नेहसे विह्नल होकर अपनी तवृत्तिद्वारा उन नवजात शिशुओंका भरण-पोषण करती रही

વૈશમ્પાયને કહ્યું—પુત્ર-શોકથી વ્યાકુળ જરિતાએ ખાંડવવનમાં પોતાના પુત્રોને ત્યજ્યા નહીં. માતૃસ્નેહથી કંપતી થઈ, તેણે પોતાના જ સાધનોથી તે નવજાતોને ધારણ કરી પોષી ઉછેર્યા; તેમને પરિત્યક્ત માનવા તે તૈયાર ન થઈ.

Verse 21

ततोअग्निं खाण्डवं दग्धुमायान्तं दृष्टवानृषि: । मन्दपाल शक्षरंस्तस्मिन्‌ वने लपितया सह,उधर वनमें लपिताके साथ विचरते हुए मन्दपाल मुनिने अग्निदेवको खाण्डववनका दाह करनेके लिये आते देखा

પછી તે જ વનમાં લપિતાની સાથે વિચરતા ઋષિ મન્દપાલે ખાંડવવન દગ્ધ કરવા માટે આવતાં અગ્નિદેવને જોયા.

Verse 22

त॑ संकल्पं विदित्वाग्नेर्ज्ञात्वा पुत्रांक्ष बालकान्‌ । सोभितुष्टाव विप्रर्षिब्राह्माणो जातवेदसम्‌

વૈશમ્પાયને કહ્યું—અગ્નિના તે સંકલ્પને જાણી અને તે બાળકોને પોતાના જ પુત્રો તરીકે ઓળખી, તે બ્રાહ્મણ—વಿಪ્રોમાં શ્રેષ્ઠ ઋષિ—પ્રસન્ન થયો અને જાતવેદસ્ (અગ્નિ)ની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો.

Verse 23

मन्दपाल उवाच त्वमग्ने सर्वलोकानां मुखं त्वमसि हव्यवाट्‌,मन्दपालने कहा--अग्निदेव! आप सब लोकोंके मुख हैं, आप ही देवताओंको हविष्य पहुँचाते हैं

મન્દપાલે કહ્યું—“હે અગ્નિદેવ! તમે સર્વ લોકોના મુખ છો; તમે હવ્યવાહ છો—તમારા દ્વારા જ આહુતિ દેવતાઓ સુધી પહોંચે છે.”

Verse 24

त्वमन्त: सर्वभूतानां गूढश्वरसि पावक । त्वामेकमाहु: कवयस्त्वामाहुस्त्रिविध पुन:,पावक! आप समस्त प्राणियोंके अन्तस्तलमें गूढ़-रूपसे विचरते हैं। विद्वान्‌ पुरुष आपको एक (द्वितीय ब्रह्मरूप) बताते हैं। फिर दिव्य, भौम और जठरानलरूपसे आपके त्रिविध स्वरूपका प्रतिपादन करते हैं

માણ્ડપાલ બોલ્યો— હે પાવક! તમે સર્વ પ્રાણીઓના અંતરમાં ગુપ્તરૂપે વિહરો છો. કવિ-ઋષિઓ તમને એક જ પરમ તત્ત્વ કહે છે; અને ફરી તમને ત્રિવિધ વર્ણવે છે— દિવ્ય અગ્નિ, ભૌમ અગ્નિ અને દેહમાં રહેલી જઠરાગ્નિ।

Verse 25

त्वामष्टधा कल्पयित्वा यज्ञवाहमकल्पयन्‌ । त्वया विश्वमिदं सृष्टं वदन्ति परमर्षय:,आपको ही पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, सूर्य, चन्द्रमा और यजमान--इन आठ मूर्तियोंमें विभक्त करके ज्ञानी पुरुषोंने आपको यज्ञवाहन बनाया है। महर्षि कहते हैं कि इस सम्पूर्ण विश्वकी सृष्टि आपने ही की है

તમને અષ્ટરૂપે કલ્પી જ્ઞાનીજનોએ તમને યજ્ઞના વાહક તરીકે સ્થાપિત કર્યા છે. પરમર્ષિઓ કહે છે— આ સમગ્ર વિશ્વ તમારી દ્વારા જ સર્જાયું છે।

Verse 26

त्वदृते हि जगत्‌ कृत्स्नं सद्यो नश्येद्‌ हुताशन । तुभ्यं कृत्वा नमो विप्रा: स्वकर्मविजितां गतिम्‌

હે હુતાશન! તમારા વિના આ સમગ્ર જગત ક્ષણમાં નાશ પામે. તેથી વિપ્રો તમને નમસ્કાર કરીને, પોતાના કર્મધર્મના પુણ્યથી પ્રાપ્ત થતી કલ્યાણમય ગતિને પામે છે।

Verse 27

त्वामग्ने जलदानाहुः खे विषक्तान्‌ सविद्युत:,अग्ने! आकाशगमें विद्युतकें साथ मेघोंकी जो घटा घिर आती है, उसे भी आपका ही स्वरूप कहते हैं

હે અગ્નિ! આકાશમાં અટકેલા, વીજળી સાથે ઝળહળતા, જળ વરસાવનારા મેઘસમૂહોને પણ લોકો તમારું જ સ્વરૂપ કહે છે।

Verse 28

दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हेतय: । जातवेदस्त्वयैवेदं विश्व सृष्ट महाद्युते,प्रलयकालमें आपसे ही भयंकर ज्वालाएँ निकलकर सम्पूर्ण प्राणियोंको भस्म कर डालती हैं। महान्‌ तेजस्वी जातवेदा! आपसे ही यह सम्पूर्ण विश्व उत्पन्न हुआ है

પ્રલયકાળે તમારામાંથી નીકળેલી ભયંકર જ્વાળાઓ સર્વ પ્રાણીઓને દહન કરીને ભસ્મ કરી દે છે. હે મહાદ્યુતિ જાતવેદ! તમારા દ્વારા જ આ સમગ્ર વિશ્વ સર્જાયું છે।

Verse 29

तवैव कर्म विहितं भूतं सर्व चराचरम्‌ । त्वया55पो विहिता: पूर्व त्वयि सर्वमिदं जगत्‌,तथा आपके ही द्वारा कर्मोंका विधान किया गया है और सम्पूर्ण चराचर प्राणियोंकी उत्पत्ति भी आपसे ही हुई है। आपसे ही पूर्वकालमें जलकी सृष्टि हुई है और आपमें ही यह सम्पूर्ण जगत्‌ प्रतिष्ठित है

હે પ્રભુ! કર્મનું વિધાન માત્ર આપના દ્વારા જ નિર્ધારિત થયું છે અને સમગ્ર ચરાચર સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ પણ આપમાંથી જ થઈ છે. આદિકાળમાં જળની સૃષ્ટિ આપએ જ કરી, અને આ સમગ્ર જગત આપમાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 30

त्वयि हव्यं च कव्यं च यथावत्‌ सम्प्रतिष्ठितम्‌ । त्वमेव दहनो देव त्वं धाता त्वं बृहस्पति:

આપમાં જ યથાવિધિ હવ્ય અને કવ્ય—દેવોને અર્પિત આહુતિઓ અને પિતૃઓ માટેના ક્રિયાકર્મ—દૃઢ રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે. હે દેવ! આપ જ દહનરૂપ અગ્નિ છો; આપ જ ધાતા છો અને આપ જ બૃહસ્પતિ છો.

Verse 31

वैशम्पायन उवाच एवं स्तुतस्तदा तेन मन्दपालेन पावक:,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्‌! मन्दपाल मुनिके इस प्रकार स्तुति करनेपर अग्निदेव उन अमित-तेजस्वी महर्षिपर बहुत प्रसन्न हुए और प्रसन्नचित्त होकर उनसे बोले --'मैं आपके किस अभीष्ट कार्यकी सिद्धि करूँ?”

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે રાજન! મન્દપાલ મુનિએ આ રીતે સ્તુતિ કરતાં પાવક અગ્નિદેવ તે અમિત તેજસ્વી મહર્ષિ પર અત્યંત પ્રસન્ન થયા. પ્રસન્નચિત્તે તેમણે કહ્યું—“તમારું કયું ઇષ્ટ કાર્ય હું સિદ્ધ કરું?”

Verse 32

तुतोष तस्य नृपते मुनेरमिततेजस: । उवाच चैन प्रीतात्मा किमिष्टं करवाणि ते,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्‌! मन्दपाल मुनिके इस प्रकार स्तुति करनेपर अग्निदेव उन अमित-तेजस्वी महर्षिपर बहुत प्रसन्न हुए और प्रसन्नचित्त होकर उनसे बोले --'मैं आपके किस अभीष्ट कार्यकी सिद्धि करूँ?”

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે નૃપ! તે અમિત તેજસ્વી મુનિની સ્તુતિથી અગ્નિદેવ અત્યંત તૃપ્ત થયા. પ્રીતાત્મા બની તેમણે તેને કહ્યું—“તમારું કયું ઇષ્ટ કાર્ય હું કરું?”

Verse 33

तमब्रवीन्मन्दपाल: प्राउ्जलिहव्यवाहनम्‌ । प्रदहन्‌ खाण्डवं दावं मम पुत्रान्‌ विसर्जय,तब मन्दपालने हाथ जोड़कर हव्यवाहन अग्निसे कहा--“भगवन्‌! आप खाण्डववनका दाह करते समय मेरे पुत्रोंको बचा दें”

ત્યારે મન્દપાલે હાથ જોડીને હવ્યવાહન અગ્નિને કહ્યું—“ભગવન્! ખાંડવવનને દહન કરતાં સમયે મારા પુત્રોને છોડો; તેમને બચાવો.”

Verse 34

तथेति तत्‌ प्रतिश्रुत्य भगवान्‌ हव्यवाहन: । खाण्डवे तेन कालेन प्रजज्वाल दिधक्षया,“बहुत अच्छा” कहकर भगवान्‌ हव्यवाहनने वैसा करनेकी प्रतिज्ञा की और उस समय खाण्डववनको जलानेके लिये वे प्रज्वलित हो उठे

“તથાસ્તુ” કહી ભગવાન હવ્યવાહન (અગ્નિ) એ તેમ કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરી; અને એ જ સમયે ખાંડવવનને દહન કરવાની ઇચ્છાથી તેઓ પ્રજ્વલિત થયા।

Verse 176

बालान्‌ स तानण्डगतान्‌ सह मात्रा मुनिर्वने । जरिताके गर्भसे चार ब्रह्मवादी पुत्रोंको मुनिने जन्म दिया। अंडेमें पड़े हुए उन बच्चोंको मातासहित वहीं छोड़कर वे मुनि वनमें लपिताके पास चले गये

વનમાં મુનિએ જરિતાના ગર્ભમાંથી ચાર બ્રહ્મવાદી પુત્રોને જન્મ આપ્યો. તે શિશુઓ અંડામાં જ બંધ હતા; તેમને માતા સહિત ત્યાં જ મૂકી મુનિ વનમાં લપિતાના પાસે ચાલ્યા ગયા।

Verse 183

अपत्यस्नेहसंयुक्ता जरिता बह्गचिन्तयत्‌ । भारत! महाभाग मन्दपाल मुनिके लपिताके पास चले जानेपर संतानके प्रति स्नेहयुक्त जरिताको बड़ी चिन्ता हुई

સંતાનસ્નેહથી યુક્ત જરિતા અત્યંત ચિંતિત થઈ; મુનિ માંડપાલ ચાલ્યા ગયા પછી તેનું મન વારંવાર બાળકોના કલ્યાણ તરફ વળી જતું હતું।

Verse 223

पुत्रान्‌ प्रति वदन्‌ भीतो लोकपालं महौजसम्‌ । अग्निदेवके संकल्पको जानकर और अपने पुत्रोंकी बाल्यावस्थाका विचार करके ब्रह्मर्षि मन्दपाल भयभीत होकर महातेजस्वी लोकपाल अग्निसे अपने पुत्रोंकी रक्षाके लिये निवेदन करते हुए (ईश्वरकी भाँति) उनकी स्तुति करने लगे

અગ્નિદેવના સંકલ્પને જાણીને અને પોતાના પુત્રોની બાળાવસ્થાનો વિચાર કરીને બ્રહ્મર્ષિ માંડપાલ ભયભીત થયો; ત્યારે મહાતેજસ્વી લોકપાલ અગ્નિ સમક્ષ પુત્રોની રક્ષા માટે વિનયપૂર્વક પ્રાર્થના કરતાં, ઈશ્વર સમાન તેમની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો।

Verse 227

इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपव॑के अन्तर्गत मयदर्शनपर्वमें मयदानवकी रक्षाविषयक दो सौ सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત મયદર્શનપર્વમાં મયદાનવની રક્ષા વિષયક બે સો સત્તાવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।

Verse 228

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि शार्ज़ुकोपाख्यानेडष्टाविंशत्यधिकद्धिशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत मयदर्शनपर्वमें शा्ड्ुकोपाख्यानविषयक दो सौ अद्वाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત મયદર્શનપર્વમાં શાર્ઙ્ગકોપાખ્યાન વિષયક બે સો અઠ્ઠાવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 266

गच्छन्ति सह पत्नीभि: सुतैरपि च शाश्वतीम्‌ । हुताशन! आपके बिना सम्पूर्ण जगत्‌ तत्काल नष्ट हो जायगा। ब्राह्मणलोग आपको नमस्कार करके अपनी पत्नियों और पुत्रोंके साथ कर्मानुसार प्राप्त की हुई सनातन गतिको प्राप्त होते हैं

તેઓ પત્નીઓ સાથે અને પુત્રો સાથે પણ શાશ્વત ગતિને પામે છે. હે હુતાશન! આપ વિના સમગ્ર જગત ક્ષણમાં નષ્ટ થઈ જાય. બ્રાહ્મણો આપને નમસ્કાર કરીને, પત્ની-પુત્રો સહિત, કર્માનુસાર પ્રાપ્ત થતી સનાતન ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 303

त्वमश्विनौ यमौ मित्र: सोमस्त्वमसि चानिल: । आपट्ीमें हव्य और कव्य यथावत्‌ प्रतिष्ठित हैं। देव! आप ही दग्ध करनेवाले अग्नि, धारण-पोषण करनेवाले धाता और बुद्धिके स्वामी बृहस्पति हैं। आप ही युगल अश्विनीकुमार, मित्र (सूर्य), चन्द्रमा और वायु हैं

આપ જ અશ્વિનીકુમારોનું યુગલ, આપ જ યમદ્વય, મિત્ર, સોમ અને અનિલ છો. હે દેવ! હવ્ય અને કવ્ય—બંને—આપમાં જ યથાવત્ પ્રતિષ્ઠિત છે. આપ જ દહન કરનાર અગ્નિ, ધારણ-પોષણ કરનાર ધાતા અને બુદ્ધિના સ્વામી બૃહસ્પતિ છો.