Adhyaya 189
देवसत्रे मृत्युनिरोधः, पूर्वेन्द्राणां मानुषावतरणम्, द्रौपदी-वरकथनम् (Suspension of Death at the Devasatra; Former Indras’ Human Descent; Draupadī’s Boon Etiology)
Upa-parva: Sambhava Parva (Origins of the Bharata line and divine incarnations)
Vyāsa recounts an ancient episode at Naimiṣāraṇya where the gods conduct a sacrificial session (satra). Yama (Vaivasvata), being engaged in the rite, ceases to take life, resulting in unchecked human proliferation and the gods’ anxiety over loss of distinction between mortals and immortals. The gods approach Prajāpati (Brahmā), who explains that mortality will resume once Yama completes his ritual obligations and that a further corrective will occur through divine potency manifesting in humans. The gods then witness a wondrous scene near the Bhāgīrathī (Gaṅgā): a weeping woman’s tear becomes a golden lotus, leading Indra to follow her to a mountain summit where a radiant youthful figure plays at dice. Indra’s pride is checked; he is immobilized by the deity’s gaze and is instructed to enter a mountain cleft, where he sees four similarly luminous figures—former Indras—anticipating his own displacement. Rudra/Śiva (as the controlling deity) directs these former Indras to assume human births, perform difficult deeds, and later return to heaven by merit. The narrative then connects this cosmic directive to the terrestrial: the former Indras become the Pāṇḍavas (with Arjuna marked as Indra’s portion), Lakṣmī is designated as their wife in the form of Draupadī, and Drupada is granted divine sight by Vyāsa to perceive their prior divine forms. Finally, an etiological account explains Draupadī’s polyandrous destiny: a sage’s daughter, having asked Śaṅkara repeatedly for a husband, receives the boon that she will have five husbands in a later birth; she is reborn as Drupada’s daughter Kṛṣṇā (Draupadī), suited to the five brothers by prior ordinance.
Chapter Arc: स्वयंवर-यात्रा के बाद पाण्डवों की वापसी के प्रसंग में सभा-स्थल पर वीरों की शक्ति-परख का वातावरण बनता है—मानो उत्सव के भीतर ही युद्ध का बीज अंकुरित हो उठा हो। → ब्राह्मणों की चर्चा और चुनौती के बीच अर्जुन हँसते-से दर्शक-समूह को पीछे रहने को कहता है और अकेले ही क्रुद्ध योद्धाओं को ‘मन्त्र-राशि’ और ‘विष’ की तरह रोक देने का दावा करता है। उधर दूसरे रण-क्षेत्र में भीम और शल्य मदमत्त गजराजों की भाँति भिड़ते हैं—घूँसों, घुटनों, धक्कों और खींचतान से संघर्ष उग्र होता जाता है। → भीम शल्य को पछाड़ देता है और अर्जुन के तेज से कर्ण शंकित होकर पीछे हटता है; इस दृश्य से समस्त राजाओं के मन में भय और विस्मय एक साथ उठता है—पाण्डवों की वास्तविक सामर्थ्य पहली बार खुलकर प्रकट होती है। → राजसभा का उन्माद शांत पड़ता है: शल्य की पराजय और कर्ण का युद्ध-त्याग संकेत देता है कि यह टकराव निर्णायक युद्ध नहीं, बल्कि पाण्डव-प्रताप की उद्घोषणा है। बलदेव के अतिरिक्त शल्य को परास्त करने में भीम की विशिष्टता स्वीकार की जाती है। → कर्ण का हटना अपमान की आग को बुझाता नहीं—यह शंका रह जाती है कि यह अपमान आगे किस रूप में प्रतिशोध बनेगा।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २६ श्लोक मिलाकर कुल २६३ “लोक हैं।) नफमरशा+ (0) असऔ मनन - ऊर्ध्वविस्तृतदोर्माने तालमित्यभिधीयते। इस वचनके अनुसार एक मनुष्य अपनी बाँहको ऊपर उठाकर खड़ा हो तो उस हाथसे लेकर पैरतककी लम्बाईको “ताल” कहते हैं। एकोननवर्त्याधेकशततमो ध्याय: अर्जुन और भीमसेनके द्वारा कर्ण तथा शल्यकी पराजय द्रौोपदीसहित भीम-अर्जुनका अपने डेरेपर जाना वैशम्पायन उवाच अजिनानि विधुन्वन्त: करकांश्व द्विजर्षभा: । ऊचुस्ते भीर्न कर्तव्या वयं योत्स्यामहे परान्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— મૃગચર્મ અને કમંડળુ હલાવતા તે દ્વિજશ્રેષ્ઠોએ કહ્યું— “ભય ન કર; અમે જ શત્રુઓ સાથે યુદ્ધ કરીશું.”
Verse 2
तानेवं वदतो विप्रानर्जुन: प्रहसन्निव । उवाच प्रेक्षका भूत्वा यूयं तिष्ठथ पार्श्चत:,इस प्रकारकी बातें करनेवाले उन ब्राह्मणोंसे अर्जुनने हँसते हुए-से कहा--“आपलोग दर्शक होकर बगलमें चुपचाप खड़े रहें
એવી વાતો કરનાર તે વિપ્રોને અર્જુને જાણે હસતાં હસતાં કહ્યું— “તમે દર્શક બની બાજુમાં શાંતિથી ઊભા રહો.”
Verse 3
अहमेनानजिद्याग्रै: शतशो विकिरज्छरै: | वारयिष्यामि संक्रुद्धान् मन्त्रराशीविषानिव
“હું એકલો જ સીધી નોકવાળા સૈકડો બાણો વરસાવી, ક્રોધથી ઉન્મત્ત થયેલા આ શત્રુઓને રોકી દઈશ— જેમ મંત્રજ્ઞો મંત્રબળથી વિષધર સર્પોને વશ કરે છે.”
Verse 4
इति तद् धनुरानम्य शुल्कावाप्त॑ं महाबल: । भ्रात्रा भीमेन सहितस्तस्थौ गिरिरिवाचल:
આમ કહી મહાબલી અર્જુને સ્વયંવરમાં શુલ્કરૂપે પ્રાપ્ત થયેલું ધનુષ નમાવી તેમાં પ્રત્યંચા ચઢાવી; લક્ષ્યભેદ માટે તૈયાર થઈ ભાઈ ભીમસેન સાથે પર્વત સમ અચલ ઊભો રહ્યો.
Verse 5
ततः कर्णमुखानू् दृष्ट्वा क्षत्रियान् युद्धदुर्मदान् । सम्पेततुरभीतौ तौ गजौ प्रतिगजानिव
પછી કર્ણને આગે રાખીને યુદ્ધમદથી ઉન્મત્ત ક્ષત્રિયોને આવતાં જોઈ તે બંને ભાઈ નિર્ભય થઈ એમના પર તૂટી પડ્યા—જેમ મદમસ્ત બે હાથી વિરોધી હાથીઓ પર ધસી જાય તેમ.
Verse 6
ऊचुश्न वाच: परुषास्ते राजानो युयुत्सव: । आहवे हि द्विजस्यापि वधो दृष्टो युयुत्मत:
ત્યારે યુદ્ધ માટે ઉત્સુક તે રાજાઓએ કઠોર વાણીમાં કહ્યું—“રણભૂમિમાં, જો દ્વિજ પોતે યુદ્ધ કરવા તત્પર હોય, તો તેનો વધ પણ શાસ્ત્રસંમતિરૂપે માન્ય ગણાયો છે.”
Verse 7
इत्येवमुक्त्वा राजान: सहसा दुद्रुवुर्द्धिजान । ततः: कर्णो महातेजा जिष्णुं प्रति ययौ रणे,यों कहकर वे राजालोग सहसा ब्राह्मणोंकी ओर दौड़े। महातेजस्वी कर्ण अर्जुनकी ओर युद्धके लिये बढ़ा
આમ કહી તે રાજાઓ સહસા દ્વિજોની તરફ દોડી ગયા. ત્યારબાદ મહાતેજસ્વી કર્ણ રણમાં જિષ્ણુ (અર્જુન) તરફ આગળ વધ્યો.
Verse 8
युद्धार्थी वासिताहेतोर्गज: प्रतिगजं यथा । भीमसेनं ययौ शल्यो मद्राणामी श्वरो बली
જેમ હથિણીના હેતુથી યુદ્ધ કરવાની ઇચ્છા રાખીને એક હાથી પ્રતિદ્વન્દ્વી હાથીને ભેટવા આગળ વધે, તેમ મદ્રોના અધિપતિ મહાબલી શલ્ય ભીમસેનને યુદ્ધમાં સામનો કરવા ગયો.
Verse 9
दुर्योधनादय: सर्वे ब्राह्म॒णैः सह संगता: । मृदुपूर्वमयत्नेन प्रत्ययुध्यंस्तदाहवे
ત્યારે દુર્યોધન આદિ સૌ બ્રાહ્મણો સાથે એકત્ર થઈ તે રણભૂમિમાં વિશેષ પ્રયત્ન વિના, મર્યાદાવશ—જાણે રમતમાં—મૃદુ રીતે પરસ્પર પ્રતિ યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।
Verse 10
ततो्र्जुन: प्रत्यविध्यदापतन्तं शितै: शरै: । कर्ण वैकर्तनं श्रीमान् विकृष्प बलवद् धनु:,तब तेजस्वी अर्जुनने अपने धनुषको जोरसे खींचकर अपनी ओर वेगसे आते हुए सूर्यपुत्र कर्णको कई तीक्ष्ण बाण मारे
પછી શ્રીમાન અર્જુને ધનુષ્યને બળપૂર્વક ખેંચી, પોતાની તરફ વેગથી ધસી આવતા સૂર્યપુત્ર વૈકર્તન કર્ણને અનેક તીક્ષ્ણ બાણોથી ભેદી નાખ્યો।
Verse 11
तेषां शराणां वेगेन शितानां तिग्मतेजसाम् | विमुह्यमानो राधेयो यत्नात् तमनुधावति,उन दुःसह तेजवाले तीखे बाणोंके वेगपूर्वक आघातसे राधानन्दन कर्णको मूर्च्छा आने लगी। वह बड़ी कठिनाईसे अर्जुनकी ओर बढ़ा
તે અસહ્ય તેજવાળા તીક્ષ્ણ બાણોના વેગભર્યા પ્રહારોને કારણે રાધેય કર્ણ ઘૂમરાઈને બેભાન થવા લાગ્યો; છતાં પણ ભારે પ્રયત્નથી સંભળી તે અર્જુનનો પીછો કરતો આગળ વધ્યો।
Verse 12
तावुभावप्यनिर्देश्यौ लाघवाज्जयतां वरौ । अयुध्येतां सुसंरब्धावन्योन्यविजिगीषिणौ
વિજયી વીરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તે બંને યોદ્ધા હાથની ચપળતામાં અદ્વિતીય હતા; કોણ મોટો કોણ નાનો—એ નક્કી કરવું અશક્ય હતું. પરસ્પરને જીતવાની ઇચ્છાથી, ઉગ્ર ક્રોધે તેઓ લડી રહ્યા હતા।
Verse 13
कृते प्रतिकृतं पश्य पश्य बाहुबलं च मे । इति शूरार्थवचनैरभाषेतां परस्परम्
તેઓ પરસ્પર કહેતા—“જો, તું જે કર્યું તેનું મેં પ્રતિકૃત કર્યું; અને જો, મારી ભુજાઓનું બળ!”—આ રીતે શૌર્યસૂચક વચનો વડે એકબીજાને લલકારતા રહ્યા।
Verse 14
ततोडअर्जुनस्य भुजयोर्वीर्यमप्रतिमं भुवि । ज्ञात्वा वैकर्तनः कर्ण: संरब्ध: समयोधयत्
ત્યારે પૃથ્વી પર અર્જુનના ભુજબળની સમતા નથી એમ જાણી સૂર્યપુત્ર વૈકર્તન કર્ણ ક્રોધથી ઉગ્ર બની દૃઢતાથી તેની સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો।
Verse 15
अर्जुनेन प्रयुक्तांस्तान् बाणान् वेगवतस्तदा । प्रतिहत्य ननादोच्चै: सैन्यानि तदपूजयन्
ત્યારે અર્જુને ચલાવેલા તે વેગવાન બાણોને પ્રતિહત કરીને કર્ણે ઊંચે સ્વરે સિંહનાદ કર્યો; અને સમગ્ર સેનાએ તેના તે અદભુત પરાક્રમની પ્રશંસા કરી।
Verse 16
कर्ण उवाच तुष्यामि ते विप्रमुख्य भुजवीर्यस्य संयुगे । अविषादस्य चैवास्य शत्त्रास्त्रविजयस्थ च
કર્ણ બોલ્યો—હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ! યુદ્ધમાં તારા ભુજબળથી હું પ્રસન્ન છું. તારમાં ન થાકનો ચિહ્ન છે, ન વિષાદનો; અને તું જાણે શસ્ત્ર-અસ્ત્રો પર વિજય મેળવી તેમને વશમાં કરી લીધાં હોય એમ લાગે છે।
Verse 17
किं त्वं साक्षाद् धनुर्वेदो रामो वा विप्रसत्तम | अथ साक्षाद्धरिहय: साक्षाद् वा विष्णुरच्युत:
હે વિપ્રસત્તમ! તું સాక్షાત્ ધનુર્વેદ છે કે પરશુરામ? અથવા હરિહયોના સ્વામી ઇન્દ્ર છે કે સ્વયં અચ્યૂત ભગવાન વિષ્ણુ?
Verse 18
आत्मप्रच्छादनार्थ वै बाहुवीर्यमुपाश्रित: । विप्ररूप॑ विधायेदं मन्ये मां प्रतियुध्यसे
હું માનું છું કે તું પોતાનું સાચું સ્વરૂપ છુપાવવા ભુજબળનો આશ્રય લઈને આ બ્રાહ્મણવેષ ધારણ કરી મારી સામે યુદ્ધ કરી રહ્યો છે।
Verse 19
न हि मामाहवे क्रुद्धमन्य: साक्षाच्छचीपते: । पुमान् योधयितु शक्त: पाण्डवाद् वा किरीटिन:
કર્ણ બોલ્યો— યુદ્ધમાં હું ક્રોધિત થાઉં ત્યારે, સાક્ષાત્ શચીપતિ ઇન્દ્ર અથવા કિરીટધારી પાંડવ અર્જુન સિવાય બીજો કોઈ પુરુષ મારો સામનો કરવા સમર્થ નથી।
Verse 20
तमेवं वादिनं तत्र फाल्गुन: प्रत्यभाषत । नास्मि कर्ण थनुर्वेदो नास्मि राम: प्रतापवान्,कर्णके ऐसा कहनेपर अर्जुनने उसे इस प्रकार उत्तर दिया--'कर्ण! न तो मैं धनुर्वेद हूँ और न प्रतापी परशुराम”
કર્ણ આમ બોલ્યો ત્યારે ત્યાં ફાલ્ગુન (અર્જુન) એ તેને ઉત્તર આપ્યો— “કર્ણ! હું ધનુર્વેદ સ્વયં નથી, અને હું પ્રતાપી રામ (પરશુરામ) પણ નથી।”
Verse 21
ब्राह्मणो5स्मि युधां श्रेष्ठ: सर्वशस्त्रभूतां वर: । ब्राह्मे पौरंदरे चास्त्रे नेष्ठितो गुरुशआसनात्
કર્ણ બોલ્યો— “હે યુદ્ધશ્રેષ્ઠ! હું બ્રાહ્મણ છું; શસ્ત્ર ધારણ કરનારાઓમાં હું શ્રેષ્ઠ છું. બ્રહ્માસ્ત્ર અને પૌરંદર (ઇન્દ્ર)ના અસ્ત્રમાં હું ગુરુની આજ્ઞા મુજબ સંપૂર્ણ રીતે નિષ્ણાત છું।”
Verse 22
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु राधेयो युद्धात् कर्णो न्यवर्तत
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— “આ રીતે કહેવામાં આવતાં રાધેય કર્ણ યુદ્ધમાંથી પાછો વળ્યો.”
Verse 23
अपरस्मिन् वनोद्देशे वीरोी शल्यवृकोदरौ
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— “એ જ સમયે વનના બીજા પ્રદેશમાં શલ્ય અને વૃકોદર (ભીમ)—બંને પરાક્રમી વીરો—એ સ્થળને જ રણભૂમિ બનાવી પરસ્પર લલકારતા, બે મત્ત ગજરાજોની જેમ યુદ્ધ કરી રહ્યા હતા. બંને વિદ્યામાં, બળમાં અને યુદ્ધકલામાં નિપુણ હતા।”
Verse 24
बलिनीौ युद्धसम्पन्नौ विद्यया च बलेन च । अन्योन्यमाह्दयन्तौ तु मत्ताविव महागजौ
વૈશંપાયન બોલ્યા—વિદ્યા, બળ અને યુદ્ધકલા વડે સંપૂર્ણ સજ્જ એવા મહાબલી શલ્ય અને ભીમસેને બીજું સ્થાન રણક્ષેત્ર બનાવી પરસ્પર લલકારતા, મત્ત મહાગજોની જેમ યુદ્ધ કર્યું. ધર્મયુદ્ધના મેદાનમાં તેમની પ્રતિસ્પર્ધાએ પરાક્રમને વધુ ઉગ્ર બનાવ્યો.
Verse 25
मुष्टिभिर्जानुभिश्वैव निघ्नन्तावितरेतरम् । प्रकर्षणाकर्षणयोरभ्याकर्षविकर्षणै:
વૈશંપાયન બોલ્યા—બન્ને ઘૂંસાઓ અને ઘૂંટણોથી એકબીજાને પ્રહાર કરવા લાગ્યા. ખેંચાતાણ અને ધક્કામુકીમાં ક્યારેક નજીક ખેંચતા, ક્યારેક દૂર ઠેલતા; હેતુ એક જ—પ્રતિસ્પર્ધીનું સંતુલન બગાડી તેને ધરાશાયી કરવો.
Verse 26
आचर्कर्षतुरन्योन्यं मुष्टिभिश्वापि जघ्नतुः । ततश्नट्चटाशब्द: सुघोरो हूभवत् तयो:
વૈશંપાયન બોલ્યા—તેઓ પરસ્પર ખેંચતા અને મુક્કાઓથી પ્રહાર કરતા રહ્યા. ત્યારે તેમના ઘા પરથી અત્યંત ભયંકર ‘ચટ-ચટ’ એવો અવાજ ઊઠ્યો—જાણે પથ્થરો અથડાતા હોય. થોડો સમય સુધી તે સમરમાં તેઓ એકબીજાને ખેંચતા-ઠેલતા રહ્યા.
Verse 27
पाषाणसम्पातनिभीै: प्रहारैरभिजध्नतु: । मुहूर्त तौ तदान्योन्यं समरे पर्यकर्षताम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—પથ્થરો અથડાય તેવી ધ્વનિ કરનારા પ્રહારો વડે તેઓ પરસ્પર પર તૂટી પડ્યા. થોડો સમય તે સમરમાં તેઓ એકબીજાને ખેંચતા-ઠેલતા રહ્યા; જાણે સંયમને બદલે માત્ર દેહબળ જ નિર્ણાયક બન્યું હોય.
Verse 28
ततो भीम: समुत्क्षिप्य बाहुभ्यां शल्यमाहवे । अपातयत् कुरुश्रेष्ठो ब्राह्मणा जहसुस्तदा,तदनन्तर कुरुश्रेष्ठ भीमसेनने दोनों हाथोंसे शल्यको ऊपर उठाकर उस युद्धभूमिमें पटक दिया। यह देख ब्राह्मणलोग हँसने लगे
ત્યારે કુરુશ્રેષ્ઠ ભીમે યુદ્ધની વચ્ચે બંને ભુજાઓથી શલ્યને ઊંચકીને રણભૂમિ પર પટક્યો. આ અદભુત બળપ્રદર્શન જોઈ ત્યાં હાજર બ્રાહ્મણો હસી પડ્યા—જાણે ગંભીર સંઘર્ષમાં પણ ક્ષણભર માટે રમૂજી રીતે પલડો ફેરવાઈ ગયો હોય.
Verse 29
तत्राश्नर्य भीमसेनश्वकार पुरुषर्षभः । यच्छल्यं पातितं भूमौ नावधीद् बलिनं बली,कुरुश्रेष्ठ बलवान् भीमसेनने एक आश्चर्यकी बात यह की कि महाबली शल्यको पृथ्वीपर पटककर भी मार नहीं डाला
ત્યાં પુરુષશ્રેષ્ઠ ભીમસેને એક અદ્ભુત કાર્ય કર્યું. મહાબલી શલ્યને ધરતી પર પછાડી દીધા છતાં તે બળવાન ભીમે તેને માર્યો નહીં.
Verse 30
पातिते भीमसेनेन शल्ये कर्णे च शड्किते । शड्किता: सर्वराजान: परिवत्रुर्वकोदरम्
ભીમસેને શલ્યને પછાડ્યો અને કર્ણ પણ શંકિત થયો ત્યારે બધા રાજાઓ ભયભીત થઈ ગયા; યુદ્ધનો વિચાર છોડીને તેમણે વકોદર (ભીમ) ને ચારે તરફથી ઘેરીને ઊભા રહ્યા.
Verse 31
ऊचुश्न सहितास्तत्र साध्विमौ ब्राह्मणर्षभौ । विज्ञायेतां क्वजन्मानौ क्वनिवासौ तथैव च
ત્યારે તેઓ બધા એકસાથે ત્યાં બોલી ઊઠ્યા—“અહો! આ બંને ધન્ય છે, બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ છે. જાણો તો ખરા—એમનો જન્મ ક્યાં થયો અને એમનો નિવાસ ક્યાં છે?”
Verse 32
को हि राधासुतं कर्ण शक्तो योधयितुं रणे । अन्यत्र रामाद् द्रोणाद् वा पाण्डवाद् वा किरीटिन:,“परशुराम, द्रोण अथवा पाण्डुनन्दन अर्जुनके सिवा दूसरा ऐसा कौन है, जो युद्धमें राधानन्दन कर्णका सामना कर सके
“પરશુરામ, દ્રોણાચાર્ય અથવા કિરીટધારી પાંડવ અર્જુન સિવાય યુદ્ધમાં રાધાસુત કર્ણનો સામનો કરવા બીજો કોણ સમર્થ છે?”
Verse 33
कृष्णाद् वा देवकीपुत्रात् कृपाद् वापि शरद्वत: । को वा दुर्योधन शक्त: प्रतियोधयितुं रणे
“એ જ રીતે દેવકીપુત્ર શ્રીકૃષ્ણ અથવા શરદ્વતપુત્ર કૃપાચાર્ય સિવાય રણમાં દુર્યોધનનો સામનો કરવા બીજો કોણ સમર્થ છે?”
Verse 34
तथैव मद्राधिपतिं शल्यं बलवतां वरम् | बलदेवादृते वीरात् पाण्डवाद् वा वृकोदरात्
એ જ રીતે બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ મદ્રાધિપતિ શલ્યને પણ, વીર બલદેવ સિવાય અથવા પાંડવ વૃકોદર (ભીમ) સિવાય, રણમાં બીજો કોણ પાડી શકે?
Verse 35
वीराद् दुर्योधनाद् वान्य: शक्तः पातयितुं रणे । क्रियतामवहारो<स्माद् युद्धाद् ब्राह्मणसंवृतात्
વીર દુર્યોધન સિવાય રણમાં (એવા યોદ્ધાને) પાડી દેવાની શક્તિ બીજામાં કોની છે? તેથી બ્રાહ્મણોથી ઘેરાયેલા આ યુદ્ધક્ષેત્રમાંથી પીછેહઠ કરવી જોઈએ.
Verse 36
ब्राह्मणा हि सदा रक्ष्या: सापराधापि नित्यदा | अथैनानुपलभ्येह पुनर्योत्स्याम हृष्टवत्
બ્રાહ્મણો અપરાધી હોય તો પણ સદા રક્ષ્ય છે. તેથી પહેલાં અહીં એમની સાચી ઓળખ જાણી લઈએ; પછી (તેઓ ઇચ્છે તો) અમે પ્રસન્નચિત્તે ફરી એમની સાથે યુદ્ધ કરીશું.
Verse 37
तांस्तथावादिन: सर्वान् प्रसमीक्ष्य क्षिती श्वरान् । अथान्यान् पुरुषांश्षापि कृत्वा तत् कर्म संयुगे
તે બધા રાજાઓને એમ બોલતા જોઈ, અને યુદ્ધના સંઘર્ષમાં તે કાર્ય કરીને અન્ય પુરુષોને પણ સંભાળી, ભીમસેન અને અર્જુન (પોતાના પરાક્રમથી) અત્યંત પ્રસન્ન થયા.
Verse 38
वैशम्पायन उवाच तत् कर्म भीमस्य समीक्ष्य कृष्ण: कुन्तीसुतो तौ परिशड्कमान: । निवारयामास महीपतींस्तान् धर्मेण लब्धेत्यनुनीय सर्वान्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ભીમના તે અદભુત કાર્યને જોઈ, આ બંને કુંતીપુત્રો (ભીમ અને અર્જુન) જ હશે એવી શંકા રાખીને, કૃષ્ણે દ્રૌપદી ધર્મપૂર્વક પ્રાપ્ત થઈ છે એમ સૌને સમજાવી, તે રાજાઓને વિનયપૂર્વક યુદ્ધથી અટકાવ્યા.
Verse 39
एवं ते विनिवृत्तास्तु युद्धाद् युद्धविशारदा: । यथावासं ययु: सर्वे विस्मिता राजसत्तमा:
આ રીતે શ્રીકૃષ્ણના સમજાવવાથી યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ એવા શ્રેષ્ઠ રાજાઓ યુદ્ધથી નિવૃત્ત થયા અને આશ્ચર્યચકિત થઈ સૌ પોતપોતાના શિબિરો તરફ ચાલ્યા ગયા।
Verse 40
वृत्तो ब्रह्मोत्तरो रड्र: पाज्चाली ब्राह्मुणैर्वता । इति ब्रुवन्त: प्रययुर्ये तत्रासन् समागता:
ત્યાં ભેગા થયેલા દર્શકો પોતપોતાના ઘરો તરફ જતા જતા કહેતા હતા—“આ રંગમંડપના ઉત્સવથી બ્રાહ્મણોની શ્રેષ્ઠતા સિદ્ધ થઈ; અને પાંચાલકુમારી દ્રૌપદી બ્રાહ્મણોએ પ્રાપ્ત કરી।”
Verse 41
ब्राह्मणैस्तु प्रतिच्छन्नी रौरवाजिनवासिभि: । कृच्छेण जग्मतुस्ती तु भीमसेनधनंजयौ
રુરુ મૃગના ચામડાને વસ્ત્રરૂપે ધારણ કરનારા બ્રાહ્મણોથી ઢંકાયેલા અને ઘેરાયેલા હોવાથી ભીમસેન અને ધનંજય (અર્જુન) બહુ કઠિનાઈથી આગળ વધી શકતા હતા।
Verse 42
विमुक्तीो जनसम्बाधाच्छत्रुभि: परिवीक्षितौ । कृष्णयानुगतौ तत्र नृवीरी तौ विरेजतु:
જનસમૂહની ભીડમાંથી બહાર નીકળતાં જ શત્રુઓએ તેમને સારી રીતે જોઈ લીધા. આગળ આગળ તે બંને નરવીર હતા અને તેમના પાછળ પાછળ કૃષ્ણા (દ્રૌપદી) ચાલી રહી હતી; દ્રૌપદી સાથે ત્યાં તે બંનેની વિશેષ શોભા દેખાતી હતી।
Verse 43
पौर्णमास्यां घनैर्मुक्तौ चन्द्रसूर्याविवोदितौ । तेषां माता बहुविधं विनाशं पर्यचिन्तयत्
તેઓ જાણે પૂર્ણિમાની રાત્રે મેઘસમૂહમાંથી મુક્ત થઈ પ્રકાશિત થતા ચંદ્ર અને સૂર્ય જેવા દેખાતા હતા. પરંતુ ભિક્ષાનો સમય વીતી ગયો છતાં પુત્રો પરત ન ફર્યા ત્યારે તેમની માતા કુંતીદેવી સ્નેહવશ અનેક પ્રકારની ચિંતાઓમાં ડૂબી તેમના વિનાશની આશંકા કરવા લાગી—“ક્યાંક ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોએ પાંડવોને ઓળખીને મારી તો નાંખ્યા નથી ને? અથવા વૈરભાવ દૃઢ રાખનારા મહાભયંકર માયાવી રાક્ષસોએ મારા બાળકોને મારી તો નાંખ્યા નથી ને? મહાત્મા વ્યાસના નિશ્ચિત મતના વિરુદ્ધ કંઈ બની તો નથી ગયું ને?”
Verse 44
अनागच्छत्सु पुत्रेषु भैक्षकालेडभिगच्छति । धार्तराष्ट्रहता न स्युर्विज्ञाय कुरुपुज्वा:
વૈશંપાયન બોલ્યા— ભિક્ષાનો સમય આવી ગયો છતાં પુત્રો પાછા ન ફર્યા, ત્યારે માતૃસ્નેહથી વ્યાકુળ કુંતી અનેક પ્રકારની ચિંતાઓમાં ડૂબી તેમના વિનાશની આશંકા કરવા લાગી— “શું ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોએ કુરુશ્રેષ્ઠ પાંડવોને ઓળખીને મારી નાખ્યા હશે?”
Verse 45
मायान्वितैर्वा रक्षोभि: सुघोरैर्दुढवैरिभि: । विपरीतं मतं जातं व्यासस्यापि महात्मन:
અથવા માયામાં નિપુણ, અત્યંત ભયંકર અને દૃઢ વૈર ધરાવતા રાક્ષસોએ આ કર્યું હશે. શું મહાત્મા વ્યાસના નિશ્ચિત મતના પણ વિરુદ્ધ કંઈ બની ગયું છે?
Verse 46
इत्येवं चिन्तयामास सुतस्नेहावृता पृथा । ततः सुप्तजनप्राये दुर्दिने मेघसम्प्लुते
આ રીતે પુત્રસ્નેહથી આવૃત પૃથા (કુંતી) મનમાં જ વિચારતી રહી. પછી મેઘોથી છવાયેલા તે દુર્દિનમાં, જ્યારે લોકો જાણે ઊંઘ્યા હોય તેમ થઈ ગયા હતા,
Verse 47
महत्यथापराह्ि तु घनै: सूर्य इवावृत: । ब्राह्मणै: प्राविशत् तत्र जिष्णुर्भार्गववेश्म तत्
ત્યારે મહા અપરાહ્ન સમયે, ઘન મેઘોથી ઢંકાયેલા સૂર્ય સમાન, બ્રાહ્મણોથી ઘેરાયેલો જિષ્ણુ (અર્જુન) ત્યાં ભાર્ગવના તે ગૃહમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 189
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि पाण्डवप्रत्यागमने एकोननवत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत स्वयंवरपर्वमें पाण्डवप्रत्यागमनविषयक एक सौ नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત સ્વયંવરપર્વમાં પાંડવ-પ્રત્યાગમન વિષયક એકસો નેવ્યાસીવો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 216
स्थितो<स्म्यद्य रणे जेतुं त्वां वै वीर स्थिरो भव । मैं तो सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें उत्तम और योद्धाओंमें श्रेष्ठ एक ब्राह्मण हूँ। गुरुका उपदेश पाकर ब्रह्मास्त्र तथा इन्द्रास्त्र दोनोंमें पारंगत हो गया हूँ। वीर! आज मैं तुम्हें युद्धमें जीतनेके लिये खड़ा हूँ
આજે હું રણભૂમિમાં તને જીતવા માટે દૃઢપણે ઊભો છું; હે વીર, તું પણ સ્થિર રહી ઊભો રહેજે. હું સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં ઉત્તમ અને યોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવો બ્રાહ્મણ છું. ગુરુના ઉપદેશથી બ્રહ્માસ્ત્ર અને ઇન્દ્રાસ્ત્ર—બન્નેમાં પારંગત થયો છું. વીર! આજે તને પરાજિત કરવા હું ઊભો છું; તું પણ ધૈર્યપૂર્વક અચળ રહી ઊભો રહેજે.
Verse 226
बाद्यां तेजस्तदाजय्यं मन्यमानो महारथ: । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! अर्जुनकी यह बात सुनकर महारथी कर्ण ब्राह्मतेजको अजेय मानता हुआ उस समय युद्ध छोड़कर हट गया
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જનમેજય! અર્જુનની વાત સાંભળીને મહારથી કર્ણે બ્રાહ્મતેજને અજય માન્યું અને તે સમયે યુદ્ધમાંથી પીછેહઠ કરીને દૂર થયો.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns order versus exception: Yama’s temporary suspension of death (for ritual duty) produces societal imbalance, raising the ethical question of how sacred obligation should be reconciled with the maintenance of worldly stability.
The chapter teaches that roles and limits (mortality, duty, hierarchy) are instruments of balance; when pride or functional confusion arises, corrective knowledge and disciplined action restore differentiation and uphold dharma across cosmic and human domains.
No explicit phalaśruti is stated in the supplied passage; the meta-function is etiological—linking later events (Pāṇḍava origins and Draupadī’s marriage structure) to prior causes—thereby positioning comprehension of origins as integral to interpreting dharma and consequence.