Adhyaya 128
Droṇa’s Ācārya-Dakṣiṇā: Capture of Drupada and Division of Pāñcāla (द्रोण-आचार्यदक्षिणा)
Upa-parva: Drona–Drupada Saṃbandha (Ācārya-Dakṣiṇā Episode)
Vaiśaṃpāyana recounts how Droṇa convenes his students and demands an ācārya-dakṣiṇā: the capture of Pāñcāla’s king Drupada during a strategic engagement. The disciples swiftly mobilize in chariots, enter Pāñcāla territory, subdue resistance, and seize Drupada with his ministers, delivering him to Droṇa. Droṇa addresses Drupada by reframing their former friendship: a king cannot properly befriend one without kingship, so Droṇa claims a political basis for renewed equality. He releases Drupada, grants him half the kingdom, and retains the northern portion, explicitly locating the division along the Bhāgīrathī (Gaṅgā). Drupada, though outwardly conciliatory, remains internally preoccupied with the humiliation and later seeks means (including the desire for progeny) to counter Droṇa’s advantage. The chapter closes by noting Droṇa’s acquisition of Ahicchatra and its territory as the concrete outcome of the settlement.
Chapter Arc: पाण्डु के दाह-संस्कार के उपरान्त कौरवों और सहस्रों ब्राह्मणों का सत्कार—दान, रत्न, और ग्राम-दान—से हस्तिनापुर में शोक का आवरण एक औपचारिक धर्म-कर्म में बदल जाता है। → शौच-निवृत्ति और वेदोक्त संस्कारों के बाद पाण्डव पितृ-गृह में भोग-वैभव के बीच बढ़ते हैं, पर भीतर-भीतर दुर्योधन का पाप-निश्चय पकता है—वह भीम पर निरन्तर दृष्टि रखता है और उसे बलपूर्वक बाँधकर वश में करने का संकल्प करता है। → दुर्योधन की कुटिल योजना के बीच भीम का अद्भुत प्रसंग उभरता है—नागलोक में वह एक ही श्वास में कुण्ड-कुण्ड का रस पी जाता है और नागदत्त दिव्य शय्या पर निर्भय विश्राम करता है; यह दृश्य उसके अतिमानवीय बल और भाग्य-रक्षा को चरम पर ले आता है। → भीम की शक्ति-प्राप्ति और नागों के संस्पर्श से उसका जीवन-रक्षण सुनिश्चित होता है; पाण्डव बाह्यतः संस्कार-पालन और गृहस्थ-समृद्धि में स्थित दिखते हैं, पर दुर्योधन की शत्रुता अब छिपी नहीं रहती—वह अवसर की प्रतीक्षा में है। → भीम के जीवित लौट आने और असाधारण सामर्थ्य के बाद दुर्योधन की अगली चाल क्या होगी—और यह वैर किस रूप में फूटेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत आदिपरव्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें पाण्डुके दाहसंस्कारसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १२६ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ३३ श्लोक हैं) सप्तविशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: पाण्डवों तथा धृतराष्ट्रपुत्रोंकी बालक्रीड़ा
વૈશંપાયન બોલ્યા—રાજન! ત્યારબાદ કુંતી, રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર અને બાંધવો સાથે ભીષ્મે પાંડુ માટે ‘સ્વધા’યુક્ત શ્રાદ્ધકર્મ કર્યું, જે અમૃતસમાન માનવામાં આવે છે.
Verse 2
कुरुंशश्च॒ विप्रमुख्यांश्व भोजयित्वा सहस्रश: । रत्नौघान् विप्रमुख्येभ्यो दत्त्वा ग्रामवरांस्तथा
તેમણે સમસ્ત કુરુઓને તથા હજારો શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યું; પછી તે મુખ્ય બ્રાહ્મણોને રત્નોના ઢગલા અને તેમ જ ઉત્તમ ગામો દાનમાં આપ્યા.
Verse 3
कृतशौचांस्ततस्तांस्तु पाण्डवान् भरतर्षभान् । आदाय विविशु: सर्वे पुरं वारणसाह्नयम्
ત્યારબાદ મરણાશૌચથી નિવૃત્ત થઈ ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ પાંડવોએ શૌચ-શુદ્ધિના વિધિઓ પૂર્ણ કર્યા. પછી સર્વ વડીલો તેમને સાથે લઈને વારણસાહ્વય—હસ્તિનાપુર—નગરમાં પ્રવેશ્યા.
Verse 4
सततं स्मानुशोचन्तस्तमेव भरतर्षभम् | पौरजानपदा: सर्वे मृतं स््वमिव बान्धवम्,नगर और जनपदके सभी लोग मानो कोई अपना ही भाई-बन्धु मर गया हो, इस प्रकार उन भरतकुलतिलक पाण्डुके लिये निरन्तर शोकमग्न हो गये
નગર અને જનપદના સર્વ લોકો તે ભરતશ્રેષ્ઠ પાંડુ માટે સતત શોક કરતા રહ્યા—જાણે તેમનો પોતાનો જ કોઈ સગો મૃત્યુ પામ્યો હોય.
Verse 5
भ्राद्धावसाने तु तदा दृष्टवा तं दु:खितं जनम् । सम्मूढां दुःखशोकार्ता व्यासो मातरमब्रवीत्,श्राद्धकी समाप्तिपर सब लोगोंको दुःखी देखकर व्यासजीने दुःख-शोकसे आतुर एवं मोहमें पड़ी हुई माता सत्यवतीसे कहा--
ત્યારે શ્રાદ્ધ પૂર્ણ થયા પછી, જનસમૂહને દુઃખિત જોઈ, દુઃખ-શોકથી વ્યાકુળ અને મોહગ્રસ્ત માતા સત્યવતીને વ્યાસજીએ કહ્યું.
Verse 6
अतिक्रान्तसुखा: काला: पर्युपस्थितदारुणा: । श्रः श्र: पापिष्ठदिवसा: पृथिवी गतयौवना,“माँ! अब सुखके दिन बीत गये। बड़ा भयंकर समय उपस्थित होनेवाला है। उत्तरोत्तर बुरे दिन आ रहे हैं। पृथ्वीकी जवानी चली गयी
“મા! સુખના દિવસો વીતી ગયા; હવે દારુણ સમય નજીક આવી રહ્યો છે. દિવસે દિવસે વધુ પાપિષ્ઠ અને અમંગળ દિવસો આવી રહ્યા છે; પૃથ્વીનું યૌવન ચાલ્યું ગયું છે.”
Verse 7
बहुमायासमाकीर्णो नानादोषसमाकुल: । लुप्तधर्मक्रियाचारो घोर: कालो भविष्यति
“હવે એવો ઘોર સમય આવશે કે સર્વત્ર છલ-કપટ અને માયાનો પ્રભાવ છવાઈ જશે. નાનાપ્રકારના દોષો ફેલાશે; ધર્મકર્મ અને સદાચારનું આચરણ લુપ્ત થઈ જશે.”
Verse 8
कुरूणामनयाच्चापि पृथिवी न भविष्यति । गच्छ त्वं योगमास्थाय युक्ता वस तपोवने
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—કુરુઓના અન્યાયથી પૃથ્વી યથાવત્ નહીં રહે; તે વીરશૂન્ય બની જશે. તેથી તું યોગનો આશ્રય લઈને અહીંથી પ્રસ્થાન કર અને સંયમયુક્ત થઈ તપોવનમાં નિવાસ કર।
Verse 9
मा द्राक्षीस्त्वं कुलस्यास्य घोरं संक्षयमात्मन: । तथेति समनुज्ञाय सा प्रविश्याब्रवीत् स्नुषाम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તું પોતાની આંખે આ કુળનો ભયંકર સંહાર ન જો. ‘તથાસ્તુ’ કહી સંમતિ આપી તે અંદર ગઈ અને પોતાની પુત્રવધૂને બોલી।
Verse 10
अम्बिके तव पौत्रस्य दुर्नयात् किल भारता: । सानुबन्धा विनडृशक्ष्यन्ति पौराश्चैवेति नः श्रुतम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—અંબિકે! તારા પૌત્રના દુર્નયથી ભરતવંશીય વીર બાંધવ-સગાંসহ નાશ પામશે, અને આ નગરના નાગરિકો પણ—એવું અમે સાંભળ્યું છે।
Verse 11
तत् कौसल्यामिमामार्ता पुत्रशोकाभिपीडिताम् | वनमादाय भद्रं ते गच्छामि यदि मन्यसे,“अतः तुम्हारी राय हो, तो पुत्रशोकसे पीड़ित इस दुःखिनी अम्बालिकाको साथ ले मैं वनमें चली जाऊँ। तुम्हारा कल्याण हो”
અતએવ, જો તને યોગ્ય લાગે, તો પુત્રશોકથી પીડિત આ કૌસલ્યાને સાથે લઈને હું વનમાં જઈશ. તારો કલ્યાણ થાઓ।
Verse 12
तथेत्युक्ता त्वम्बिकया भीष्ममामन्त्रय सुव्रता । वन॑ ययौ सत्यवती स्नुषाभ्यां सह भारत
અંબિકાએ ‘તથાસ્તુ’ કહ્યા પછી, સુવ્રતા સત્યવતીએ ભીષ્મને વિદાય લઈને, પોતાની બંને પુત્રવધૂઓ સાથે વનમાં પ્રસ્થાન કર્યું, હે ભારત।
Verse 13
ता: सुघोरं तपस्तप्त्वा देव्यो भरतसत्तम । देहं त्यक्त्वा महाराज गतिमिष्टां ययुस्तदा,भरतवंशशिरोमणि महाराज जनमेजय! तब वे देवियाँ वनमें अत्यन्त घोर तपस्या करके शरीर त्यागकर अभीष्ट गतिको प्राप्त हो गयीं
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ મહારાજ! તે દિવ્ય સ્ત્રીઓએ વનમાં અત્યંત ઘોર તપ કર્યું; પછી દેહ ત્યજીને ઇચ્છિત ગતિને પ્રાપ્ત થઈ ગઈ.
Verse 14
वैशम्पायन उवाच अथाप्तवन्तो वेदोक्तान् संस्कारान् पाण्डवास्तदा | संव्यवर्धन्त भोगांस्ते भुज्जाना: पितृवेश्मनि
વૈશંપાયન બોલ્યા—રાજન! તે સમયે પાંડવોના વેદોક્ત સંસ્કાર (સમાવર્તન વગેરે) યથાવિધી થયા. પિતૃગૃહમાં નાનાપ્રકારના ધર્મસંગત ભોગો ભોગવતા તેઓ વધવા લાગ્યા અને બળ-આરોગ્યથી પુષ્ટ બન્યા.
Verse 15
धार्तराष्ट्रश्न सहिता: क्रीडन्तो मुदिता: सुखम् । बालक्रीडासु सर्वासु विशिष्टास्तेजसा भवन्
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો સાથે સુખપૂર્વક રમતા તેઓ સદા પ્રસન્ન રહેતા. સર્વ પ્રકારની બાળક્રીડાઓમાં પોતાના તેજથી તેઓ સર્વથી વિશિષ્ટ સાબિત થતા.
Verse 16
जवे लक्ष्याभिहरणे भोज्ये पांसुविकर्षणे | धार्तराष्ट्रान भीमसेन: सर्वान् स परिमर्दति
દોડમાં, દૂર રાખેલી લક્ષ્યવસ્તુને સૌપ્રથમ પહોંચી ઉઠાવી લાવવામાં, ભોજન-પાનમાં તથા ધૂળ ખેંચવાની રમતમાં પણ ભીમસેન ધૃતરાષ્ટ્રના સર્વ પુત્રોનું ગૌરવ ચૂર કરી દેતા.
Verse 17
हर्षात् प्रक्रीडमानांस्तान् गृह राजन् निलीयते । शिर:सु विनिगृहौतान् योधयामास पाण्डवै:
વૈશંપાયન બોલ્યા—રાજન! આનંદથી રમતમાં મગ્ન તે કૌરવ બાલકોને પકડી ભીમસેન ક્યારેક ઘરમાં છુપાઈ જતો. ક્યારેક તેમના માથા પકડીને તેમને પાંડવો સાથે ઝઝૂમવા લગાડતો.
Verse 18
शतमेकोत्तरं तेषां कुमाराणां महौजसाम् | एक एव निगृह्नाति नातिकृच्छाद् वृकोदर:
વૈશંપાયન બોલ્યા—રાજન! તે મહાબળવાન કુમારો એકસો એક હતા; છતાં વ્રકોદર ભીમ એકલો જ બહુ કષ્ટ વિના તેમને સૌને વશમાં કરી લેતો હતો.
Verse 19
कचेषु च निगृहौनान् विनिहत्य बलाद् बली | चकर्ष क्रोशतो भूमौ घृष्टजानुशिरोंड्सकान्
વૈશંપાયન બોલ્યા—બલવાન ભીમ તેમને બળપૂર્વક પકડી પરાજિત કરતો અને તેઓ ચીસો પાડતા હોવા છતાં જમીન પર ઘસડતો; તેથી તેમના ઘૂંટણ, માથું અને ખભા છીલાઈ જતા.
Verse 20
दश बालाज्जले क्रीडन् भुजाभ्यां परिगृहार सः । आस्ते सम सलिले मग्नो मृतकल्पान् विमुड्चति
વૈશંપાયન બોલ્યા—પાણીમાં રમતાં રમતાં તે પોતાની બંને ભુજાઓથી ધૃતરાષ્ટ્રના દસ છોકરાઓને પકડી લેતો અને લાંબા સમય સુધી એ જ પાણીમાં ડૂબેલો રહેતો; તેઓ મરણપ્રાય થઈ જાય ત્યારે જ તેમને છોડતો.
Verse 21
फलानि वृक्षमारुह् विचिन्वन्ति च ते तदा । तदा पादप्रहारेण भीम: कम्पयते द्रुमान्,जब कौरव वृक्षपर चढ़कर फल तोड़ने लगते, तब भीमसेन पैरसे ठोकर मारकर उन पेड़ोंको हिला देते थे
વૈશંપાયન બોલ્યા—જ્યારે તેઓ વૃક્ષો પર ચઢીને ફળો તોડવા લાગતા, ત્યારે ભીમ એ જ સમયે પોતાના પગના પ્રહારથી તે વૃક્ષોને કંપાવી દેતો હતો.
Verse 22
प्रहारवेगाभिहता द्रुमा व्याघूर्णितास्तत: । सफलाः: प्रपतन्ति स्म द्रुतं त्रस्ता: कुमारका:
વૈશંપાયન બોલ્યા—તે વેગભર્યા પ્રહારથી આઘાત પામીને વૃક્ષો જોરથી હલવા લાગ્યા; ત્યારે ભયભીત કુમારો ફળો સાથે ઝડપથી નીચે પડી ગયા.
Verse 23
न ते नियुद्धे न जवे न योग्यासु कदाचन | कुमारा उत्तरं चक्कुः स्पर्धभाना वृकोदरम्
વૈશંપાયને કહ્યું—નિયત યુદ્ધમાં, વેગમાં અને શિક્ષણ-અભ્યાસની કલાઓમાં ધૃતરાષ્ટ્રના કુમારો સતત સ્પર્ધા કરતા હોવા છતાં કદી પણ વૃકોદર (ભીમ)ને ન તો વટાવી શક્યા, ન તેની સમતા મેળવી શક્યા.
Verse 24
एवं स धारतराष्ट्रां क्ष स्पर्धभानो वृकोदर: । अप्रियेडतिष्ठदत्यन्तं बाल्यान्न द्रोहचेतसा
આ રીતે વૃકોદર (ભીમ) પણ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો સાથે સ્પર્ધા કરતાં તેમના માટે અત્યંત અપ્રિય એવા કાર્યોમાં જ અડગપણે લાગેલો રહેતો; પરંતુ કૌરવો પ્રત્યે તેના મનમાં દ્વેષ ન હતો—બાળસ્વભાવથી જ તે એમ કરતો, દ્રોહબુદ્ધિથી નહીં.
Verse 25
ततो बलमतिख्यात॑ धारतराष्ट्र: प्रतापवान् । भीमसेनस्य तज्ज्ञात्वा दुष्टरभावमदर्शयत्
ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રનો પ્રતાપી પુત્ર દુર્યોધન, ભીમસેનનું અત્યંત વિખ્યાત બળ જાણીને, તેના પ્રત્યે દુષ્ટભાવ દર્શાવવા લાગ્યો.
Verse 26
तस्य धर्मादपेतस्य पापानि परिपश्यत: । मोहादैश्वर्यलोभाच्च पापा मतिरजायत,वह सदा धर्मसे दूर रहता और पापकर्मोंपर ही दृष्टि रखता था। मोह और ऐश्वर्यके लोभसे उसके मनमें पापपूर्ण विचार भर गये थे
ધર્મથી વિમુખ થયેલો તે સદા પાપમાર્ગો જ જોતો રહ્યો; મોહ અને ઐશ્વર્યના લોભથી તેના મનમાં પાપમય બુદ્ધિ જન્મી.
Verse 27
अयं बलवतां श्रेष्ठ: कुन्तीपुत्रो वृकोदर: । मध्यम: पाण्डुपुत्राणां निकृत्या संनिगृह्मुताम्
વૈશંપાયને કહ્યું—“આ કુન્તીપુત્ર વૃકોદર, પાંડુપુત્રોમાં મધ્યમ હોવા છતાં બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે; તેને છલથી પકડી બંધનમાં નાખવો જોઈએ.”
Verse 28
प्राणवान् विक्रमी चैव शौर्येण महतान्वित: । स्पर्थते चापि सहितानस्मानेको वृकोदर:,“यह बलवान् और पराक्रमी तो है ही, महान् शौर्यसे भी सम्पन्न है। भीमसेन अकेला ही हम सब लोगोंसे होड़ बद लेता है
વૈશંપાયન બોલ્યા— તે પ્રાણશક્તિથી ભરપૂર અને પરાક્રમી છે, મહાન શૌર્યથી યુક્ત છે. આપણે સૌ એકત્ર હોઈએ તોય વૃકોદર (ભીમ) એકલો જ આપણાં સૌને ટક્કર આપી શકે છે.
Verse 29
तं तु सुप्तं पुरोद्याने गड्जायां प्रक्षिपामहे । अथ तस्मादवरजं श्रेष्ठ चैव युधिष्ठिरम्
વૈશંપાયન બોલ્યા— નગર-ઉદ્યાનમાં તે સૂઈ જાય ત્યારે તેને ઉઠાવી ગંગામાં ફેંકી દઈએ. પછી તેના નાના ભાઈ અર્જુનને અને તેના મોટા ભાઈ, શ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિરને બળપૂર્વક કેદ કરીને હું એકલો જ સમગ્ર પૃથ્વી પર રાજ કરું.
Verse 30
प्रसह बन्धने बद्ध्वा प्रशासिष्ये वसुंधराम् । एवं स निश्चयं पाप: कृत्वा दुर्योधनस्तदा । नित्यमेवान्तरप्रेक्षी भीमस्यासीन्महात्मन:
“તેમને બળપૂર્વક બંધનમાં બાંધીને હું પૃથ્વીનું શાસન કરીશ.” એવો પાપી નિશ્ચય કરીને દુર્યોધન તે સમયથી મહાત્મા ભીમને હાનિ પહોંચાડવાની તક સતત શોધતો રહ્યો.
Verse 31
जनमेजय! तदनन्तर दुर्योधनने गंगातटपर जल-विहारके लिये ऊनी और सूती कपड़ोंके विचित्र एवं विशाल गृह तैयार कराये
વૈશંપાયન બોલ્યા— હે જનમેજય! ત્યારબાદ દુર્યોધને ગંગા-તટ પર જલવિહાર માટે ઊની અને સૂતી વસ્ત્રોથી સજ્જ, વિચિત્ર અને વિશાળ મંડપો (ગૃહો) તૈયાર કરાવ્યા.
Verse 32
सर्वकामै: सुपूर्णानि पताकोच्छायवन्ति च । तत्र संजनयामास नानागाराण्यनेकश:
વૈશંપાયન બોલ્યા— તે નિવાસો સર્વ ઇચ્છિત સામગ્રીથી ભરપૂર હતા અને ઊંચી ધ્વજપતાકાઓથી શોભિત હતા. ત્યાં તેણે અનેક પ્રકારનાં અનેક ગૃહો (કક્ષો) બનાવડાવ્યાં.
Verse 33
ततो जलविहारार्थ कारयामास भारत | चैलकम्बलवेश्मानि विचित्राणि महान्ति च
પછી, હે ભારતવંશજ, તેણે જલવિહાર માટે મોટા અને વિચિત્ર રચનાવાળા ચૈલ-કંબળના મંડપો બનાવડાવ્યા. ત્યારબાદ પ્રમાણકોટિ નામના પ્રદેશમાં એક સ્થળે પહોંચી, હે ભારત, તેણે ત્યાં એક ક્રીડાભૂમિ બનાવડાવી અને તેનું નામ ‘ઉદકક્રીડન’ (જલક્રીડા) રાખ્યું.
Verse 34
भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च चोष्यं लेहुमथापि च । उपपादितं नरैस्तत्र कुशलै: सूदकर्मणि
ત્યાં રસોઈના કાર્યમાં કુશળ અનેક માણસોએ મળીને ભક્ષ્ય, ભોજ્ય, પેય, ચોષ્ય અને લેહ્ય—એવા અનેક પ્રકારના ખાદ્ય-પદાર્થો તૈયાર કર્યા.
Verse 35
न्यवेदयंस्तत् पुरुषा धार्तराष्ट्राय वै तदा । ततो दुर्योधनस्तत्र पाण्डवानाह दुर्मति:
ત્યારે રાજપુરુષોએ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર દુર્યોધનને તે વાતની જાણ કરી. ત્યારબાદ દુષ્ટબુદ્ધિ દુર્યોધને ત્યાં પાંડવોને કહ્યું—
Verse 36
गड्जां चैवानुयास्याम उद्यानवनशोभिताम् | सहिता भ्रातर: सर्वे जलक्रीडामवाप्नुम:,“आज हमलोग भाँति-भाँतिके उद्यान और वनोंसे सुशोभित गंगाजीके तटपर चलें। वहाँ हम सब भाई एक साथ जलविहार करेंगे”
“આવો, ઉદ્યાનો અને વનોની શોભાથી સુશોભિત ગંગાતટ પર જઈએ. ત્યાં આપણે બધા ભાઈઓ સાથે મળીને જલક્રીડાનો આનંદ લઈએ.”
Verse 37
एवमस्त्विति तं चापि प्रत्युवाच युधिष्ठिर: । ते रथैर्नगराकारैदेशजैक्ष गजोत्तमै:
આ સાંભળીને યુધિષ્ઠિરે “એવમસ્તુ” કહી દુર્યોધનની વાત સ્વીકારી. પછી કૌરવ-પાંડવ બધા જ નગરસમાન ભવ્ય રથોમાં અને પોતાના દેશમાં ઉત્પન્ન શ્રેષ્ઠ હાથીઓ પર સવાર થઈ નગરમાંથી નીકળ્યા અને ઉદ્યાન-વન તરફ ગયા. નજીક પહોંચીને સાથે આવેલા નગરના મુખ્ય લોકોને વિદાય આપી, જેમ સિંહ પર્વતની ગુફામાં પ્રવેશે તેમ, ઉદ્યાનની શોભા નિહાળતા નિહાળતા તે બધા ભાઈઓ તેમાં પ્રવેશ્યા.
Verse 38
निर्ययुर्नगराच्छूरा: कौरवा: पाण्डवै: सह | उद्यानवनमासाद्य विसृज्य च महाजनम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—પાંડવો સાથે શૂર કૌરવો નગરમાંથી નીકળ્યા. ઉદ્યાન-વન પાસે પહોંચી, સાથે આવેલા મુખ્ય વૃદ્ધો અને નગરના માન્ય નાગરિકોને વિદાય આપી; પછી બધા ભાઈઓ ઉદ્યાનની શોભા નિહાળતા નિહાળતા, જેમ સિંહો પર્વતની ગુફામાં પ્રવેશે તેમ અંદર પ્રવેશ્યા.
Verse 39
विशन्ति सम तदा वीरा: सिंहा इव गिरेगुहाम् | उद्यानमभिपश्यन्तो भ्रातर: सर्व एव ते
ત્યારે તે બધા વીર ભાઈઓ ઉદ્યાનને નિહાળતા એકસાથે અંદર પ્રવેશ્યા—જેમ સિંહો પર્વતની ગુફામાં પ્રવેશે તેમ.
Verse 40
उपस्थानगहै: शुभ्रेवलभीभिश्न शोभितम् । गवाक्षकैस्तथा जालैर्यन्त्रै: सांचारिकेरपि
તે ઉદ્યાન સુંદર ઉપસ્થાનગૃહો, શ્વેત વલભી-છજ્જાઓ, ગવાક્ષો અને જાળીઓ, તેમજ જ્યાં-ત્યાં ખસેડી શકાય એવા જળછાંટવાના યંત્રોથી પણ શોભિત હતું.
Verse 41
सम्मार्जितं सौधकारैश्षित्रकारैश्व चित्रितम् । दीर्घिकाभिश्न पूर्णाभिस्तथा पद्माकरैरपि
સૌધકારોએ તેને ઝાડૂ-પોંછ કરીને ચોખ્ખું કર્યું હતું અને ચિત્રકારોએ ચિત્રોથી શોભાવ્યું હતું. પાણીથી ભરેલી દીર્ઘિકાઓ તથા કમળ-સરોભરો પણ તેની શોભા વધારતા હતા.
Verse 42
जल तच्छुशुभे छन्न॑ फुल्लैर्जलरुहैस्तथा । उपच्छन्ना वसुमती तथा पुष्पैर्यथर्तुकै:
ત્યાંનું જળ ફૂલેલા જલરુહો (કમળો)થી ઢંકાઈ અત્યંત સુંદર લાગતું હતું. એ જ રીતે ઋતુ અનુસાર ખીલીને ઝરી પડેલા પુષ્પોથી ધરતી પણ આચ્છાદિત હતી.
Verse 43
तत्रोपविष्टास्ते सर्वे पाण्डवा: कौरवाश्न ह । उपपन्नान् बहून् कामांस्ते भुज्जन्ति ततस्ततः
ત્યાં પહોંચી પાંડવો અને કૌરવો સૌએ યોગ્ય સ્થાનો પર બેસી ગયા. પછી પ્રયત્ન વિના પ્રાપ્ત થયેલા નાનાવિધ ભોગ અને સામગ્રીને તેઓ ક્રમશઃ ભોગવવા લાગ્યા.
Verse 44
अथोयद्यानवरे तस्मिंस्तथा क्रीडागताश्न ते । परस्परस्य वक्त्रेभ्यो ददुर्भक्ष्यांस्ततस्तत:
પછી તે સુંદર ઉદ્યાનમાં રમવા આવેલા કૌરવ અને પાંડવ હાસ્ય-વિનોદમાં એકબીજાના મોઢામાં ખાવાની વસ્તુઓ મૂકવા લાગ્યા.
Verse 45
ततो दुर्योधन: पापस्तद्धक्ष्ये कालकूटकम् । विषं प्रक्षेपपामास भीमसेनजिघांसया
ત્યારે પાપી દુર્યોધને ભીમસેનને નાશ કરવાની ઇચ્છાથી તેના ભોજનમાં ‘કાલકૂટ’ નામનું ભયંકર વિષ મિશ્રિત કરાવ્યું.
Verse 46
स्वयमुत्थाय चैवाथ हृदयेन क्षुरोपम: । स वाचामृतकल्पश्च भ्रातृवच्च सुहृदू यथा
પછી તે પોતે ઊભો થયો. તેનું હૃદય ઉસ્તરા જેવું તીખું હતું, પરંતુ તેની વાણી અમૃત સમી લાગતી હતી. સગા ભાઈ અને હિતૈષી મિત્રની જેમ તે ભીમસેન માટે પોતે જ નાનાવિધ ભક્ષ્ય પરોસવા લાગ્યો. ભોજનમાં દોષ છે તે અજાણ ભીમે દુર્યોધને પરોસેલું બધું જ ખાઈ લીધું. આ જોઈ નીચબુદ્ધિ દુર્યોધન મનમાં મન હસતો પોતાને સફળ માનવા લાગ્યો.
Verse 47
स्वयं प्रक्षिपते भक्ष्यं बहु भीमस्य पापकृत् प्रतीच्छितं सम भीमेन त॑ं वै दोषमजानता
પાપકર્તા તે પોતે જ ભીમ માટે ઘણું ભક્ષ્ય પરોસતો રહ્યો. ભોજનમાં છુપાયેલ દોષ અજાણ ભીમે જે રીતે અપાયું તે રીતે સ્વીકારી બધું જ ખાઈ લીધું.
Verse 48
ततो दुर्योधनस्तत्र हृदयेन हसन्निव | कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यते पुरुषाधम:
ત્યારે ત્યાં દુર્યોધન હૃદયમાં જાણે હસતો હોય તેમ—એ પુરુષાધમ—પોતાને કૃતકૃત્ય માનવા લાગ્યો. અંદરથી તેનું હૃદય છરીની ધાર જેવું તીખું હતું; પરંતુ બહારથી તે એવી મધુર વાતો કરતો હતો જાણે અમૃત ઝરતું હોય. સગા ભાઈ અને હિતૈષી સુહૃદની જેમ તે પોતે જ ભીમસેન માટે નાનાવિધ ભક્ષ્ય પદાર્થો પીરસવા લાગ્યો. ભીમસેન ભોજનના દોષથી અજાણ હતા; તેથી દુર્યોધને જેટલું પીરસ્યું, તે બધું તેમણે ખાઈ લીધું. આ જોઈ નીચ દુર્યોધન મનમાં જ આનંદિત થઈ પોતાને સફળ માનવા લાગ્યો.
Verse 49
ततस्ते सहिता: सर्वे जलक्रीडामकुर्वत । पाण्डवा धार्तराष्ट्रश्न तदा मुदितमानसा:,तब भोजनके पश्चात् पाण्डव तथा धुतराष्ट्रके पुत्र सभी प्रसन्नचित्त हो एक साथ जलक्रीड़ा करने लगे
પછી ભોજન પછી પાંડવો અને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો—બધા—પ્રસન્નમનથી એક સાથે જળક્રીડા કરવા લાગ્યા.
Verse 50
क्रीडावसाने ते सर्वे शुचिवस्त्रा: स्वलंकृता: । दिवसान्ते परिश्रान्ता विहृत्य च कुरूद्वहा:
જળક્રીડા પૂર્ણ થતાં દિવસના અંતે વિહારથી થાકેલા તે સર્વ કુરુશ્રેષ્ઠ વીરોએ શુદ્ધ વસ્ત્રો ધારણ કર્યા અને સુંદર આભૂષણોથી શોભિત થઈ, એ જ ક્રીડાભવનોમાં રાત્રિ વિતાવવાનો વિચાર કર્યો. તે સમયે વધુ પરિશ્રમને કારણે બલવાન ભીમસેન વિશેષ થાકી ગયો હતો.
Verse 51
विहारावसथेष्वेव वीरा वासमरोचयन् । खिन्नस्तु बलवान् भीमो व्यायम्याभ्यधिकं तदा
ત્યારે તે વીરોએ એ જ વિહાર-ગૃહોમાં રાત્રિવાસ કરવો યોગ્ય માન્યો. પરંતુ તે સમયે વધુ વ્યાયામને કારણે બલવાન ભીમ વિશેષ રીતે થાકી અને ખિન્ન થયો હતો.
Verse 52
वाहयित्वा कुमारांस्ताञ्जलक्रीडागतांस्तदा । प्रमाणकोट्यां वासार्थी सुष्वापावाप्य तत् स्थलम्
પછી જળક્રીડામાં આવેલા તે કુમારોને સાથે લઈને, વિશ્રામની ઇચ્છાથી તે પ્રમાણકોટિમાં આવેલા તે ગૃહમાં ગયો અને ત્યાં જ એક સ્થળે સૂઈને નિદ્રાધીન થયો.
Verse 53
शीतं वातं समासाद्य श्रान्तो मदविमोहित: । विषेण च परीताड़्रो निश्रैष्ट: पाण्डुनन्दन:
વૈશંપાયન બોલ્યા—ઠંડી હવા મળતાં પાંડુનંદન ભીમ અત્યંત થાકી ગયો; વિષના મદથી તેની ઇન્દ્રિયો મોહિત થઈ ગઈ. વિષ તેના અંગ-અંગમાં ફેલાઈ ગયું હતું, તેથી તે ત્યાં એવો પડ્યો કે સંપૂર્ણ નિશ્ચેષ્ટ, જડ સમાન જણાતો હતો.
Verse 54
ततो बद्ध्वा लतापाशैर्भीम॑ दुर्योधन: स्वयम् | मृतकल्पं तदा वीर॑ स्थलाज्जलमपातयत्
પછી દુર્યોધને પોતે જ લતાઓના પાશોથી વીર ભીમને કસીને બાંધી દીધો. જ્યારે તે મૃત-કલ્પ થયો, ત્યારે ઊંચા કાંઠેથી તેને ગંગાના જળમાં ધક્કો મારી નાખ્યો.
Verse 55
स निःसज्रो जलस्यान्तमथ वै पाण्डवोडविशत् । आक्रामन्नागभवने तदा नागकुमारकान्
વૈશંપાયન બોલ્યા—પાંડવ ભીમ પાણીના તળ સુધી ડૂબતો ગયો અને નાગલોકમાં પ્રવેશ્યો. નાગોના નિવાસમાં આગળ વધતાં તેના દેહભારથી ઘણા નાગકુમારો દબાઈ ગયા. ત્યારે અનેક મહાવિષધર નાગો ભેગા થઈ, વિષથી ભરેલા ભયંકર મોટા દાંતોથી ભીમસેનને વારંવાર ડંખ મારવા લાગ્યા.
Verse 56
ततः समेत्य बहुभिस्तदा नागैर्महाविषै: । अदश्यत भृशं भीमो महादंष्टविषोल्बणै:
પછી અનેક મહાવિષધર નાગો એકત્ર થયા; વિષથી ઉગ્ર બનેલા, મોટા દાંતવાળા તે સર્પોએ ભીમને અત્યંત પ્રચંડ રીતે વારંવાર ડંખ માર્યો.
Verse 57
ततो<स्य दश्यमानस्य तद् विषं कालकूटकम् | हतं सर्पविषेणैव स्थावरं जड़मेन तु,उनके द्वारा डँसे जानेसे कालकूट विषका प्रभाव नष्ट हो गया। सर्पोंके जंगम विषने खाये हुए स्थावर विषको हर लिया
ત્યારે તે ડંખાતો હતો ત્યારે તેના અંદરનું કાલકૂટ વિષ નષ્ટ થઈ ગયું. સર્પોના જંગમ વિષે તેણે પીધેલું સ્થાવર વિષ દબાવીને હરાવી દીધું.
Verse 58
दंष्टाश्न देष्टिणां तेषां मर्मस्वपि निपातिता: । त्वचं नैवास्य बिभिदु: सारत्वात् पृथुवक्षस:
વૈશંપાયન બોલ્યા—તે સર્પોએ તેના મર્મસ્થાનોમાં પણ દાંત ગાડ્યા, તોય તેની ચામડી ભેદી શક્યા નહીં; કારણ કે વિશાળવક્ષ ભીમસેનની દેહસારતા એવી દૃઢ હતી કે તેની ત્વચા લોખંડ જેવી કઠોર હતી.
Verse 59
ततः प्रबुद्ध: कौन्तेय: सर्व संछिद्य बन्धनम् | पोथयामास तान् सर्वान् केचिद् भीताः: प्रदुद्रुवु:
ત્યારબાદ કૌન્તેય જાગ્યો. તેણે પોતાના બધા બંધનો તોડી નાખ્યા અને તે બધા સર્પોને પકડી પકડી જમીન પર પછાડ્યા; કેટલાય સર્પો ભયથી ભાગી ગયા.
Verse 60
हतावशेषा भीमेन सर्वे वासुकिम भ्ययु: । ऊचुश्न सर्पराजानं वासुकिं वासवोपमम्,भीमके हाथों मरनेसे बचे हुए सभी सर्प इन्द्रके समान तेजस्वी नागराज वासुकिके समीप गये और इस प्रकार बोले---
ભીમના સંહારથી બચેલા બધા સર્પો ઇન્દ્રસમાન તેજસ્વી નાગરાજ વાસુકિ પાસે ગયા અને સર્પરાજ વાસુકિને આ રીતે કહ્યું.
Verse 61
अयं नरो वै नागेन्द्र हप्सु बद्ध्वा प्रवेशित: । यथा च नो मतिर्वीर विषपीतो भविष्यति,“नागेन्द्र! एक मनुष्य है, जिसे बाँधकर जलमें डाल दिया गया है। वीरवर! जैसा कि हमारा विश्वास है, उसने विष पी लिया होगा
તેઓ બોલ્યા—“હે નાગેન્દ્ર! એક મનુષ્યને બાંધીને જળમાં નાખવામાં આવ્યો છે. હે વીર! અમારી સમજ મુજબ તેણે વિષ પીધું હશે.”
Verse 62
निश्रैष्टोडस्माननुप्राप्त: स च दष्टोडन्वबुध्यत । ससंज्ञश्नापि संवृत्तश्छित््वा बन्धनमाशु न:
તેઓ બોલ્યા—“તે પડી ગયા પછી પણ ફરી અમારી પાસે આવી પહોંચ્યો; અને દંશાયેલો હોવા છતાં તેને હોશ આવ્યો. હોશ આવતાં જ તેણે ઝડપથી બંધનો કાપી નાખ્યા અને અમારા પર તૂટી પડ્યો.”
Verse 63
ततो वासुकिरभ्येत्य नागैरनुगतस्तदा
ત્યારે વાસુકિ અનેક નાગો સાથે ત્યાં આવી ભયંકર પરાક્રમી મહાબાહુ ભીમસેનને જોયો. એ જ ક્ષણે નાગરાજ આર્યકે પણ તેને જોયો—જે પૃથાના પિતા શૂરેસેનના નાનાં હતા. તેણે પોતાના દૌહિત્રના દૌહિત્રને છાતી સાથે કસીને આલિંગન આપ્યું અને હર્ષિત થયો. મહાયશસ્વી નાગરાજ વાસુકિ પણ ભીમસેન પર અત્યંત પ્રસન્ન થઈ બોલ્યો—“એના માટે કયું પ્રિય કાર્ય કરવું? તેને ધનનો ઢગલો, સોનું અને રત્નોના ભંડાર અર્પણ કરવાં શું?”
Verse 64
पश्यति सम महाबाहुं भीम॑ भीमपराक्रमम् । आर्यकेण च दृष्ट: स पृथाया आर्यकेण च
વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યારે તેણે મહાબાહુ, ભીમપરાક્રમી ભીમને જોયો. એ જ સમયે પૃથાના વંશસંબંધિત વૃદ્ધ નાગ આર્યકે પણ તેને જોયો. વંશજને ઓળખીને આર્યકે તેને છાતી સાથે કસીને આલિંગન આપ્યું અને હર્ષિત થયો. મહાયશસ્વી નાગરાજ વાસુકિ પણ ભીમસેન પર અત્યંત પ્રસન્ન થઈ બોલ્યો—“એના માટે કયું પ્રિય કાર્ય કરવું? તેને ધન, સોનું અને રત્નોના ભંડાર આપવાં શું?”
Verse 65
तदा दौहित्रदौहित्र: परिष्वक्त: सुपीडितम् । सुप्रीतश्चाभवत् तस्य वासुकि: स महायशा:
ત્યારે દૌહિત્રનો દૌહિત્ર આર્યક દ્વારા કસીને આલિંગિત થઈ છાતી સાથે દબાયો. તે જોઈ મહાયશસ્વી વાસુકિ અત્યંત પ્રસન્ન થયો અને ભીમસેનના સન્માનનો વિચાર કરવા લાગ્યો—“એના માટે કયું પ્રિય કાર્ય કરવું? તેને ધન, સોનું અને રત્નોના ભંડાર આપવા જોઈએ.”
Verse 66
अब्रवीत् तं च नागेन्द्र: किमस्य क्रियतां प्रियम् धनौघो रत्ननिचयो वसु चास्य प्रदीयताम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યારે નાગેન્દ્રે કહ્યું—“એના માટે કયું પ્રિય કાર્ય કરવું? તેને ધનનો ઢગલો, રત્નોનો ભંડાર અને અન્ય સંપત્તિ આપવામાં આવે.”
Verse 67
एवमुक्तस्तदा नागो वासुकिं प्रत्यभाषत । यदि नागेन्द्र तुष्टो&सि किमस्य धनसंचयै:,उनके यों कहनेपर आर्यक नागने वासुकिसे कहा--“नागराज! यदि आप प्रसन्न हैं तो यह धनराशि लेकर क्या करेगा”
એવું કહેવાતા તે નાગે વાસુકિને કહ્યું—“હે નાગેન્દ્ર! જો તમે પ્રસન્ન જ હો, તો એને ધનસંચયથી શું કામ?”
Verse 68
रसं पिबेत् कुमारो<यं त्वयि प्रीते महाबल: । बल॑ नागसहस्रस्य यस्मिन् कुण्डे प्रतिष्ठितम्
વૈશંપાયન બોલ્યા— તમે પ્રસન્ન થાઓ ત્યારે આ મહાબલી રાજકુમાર તમારી આજ્ઞાથી તે કુંડનું રસ પીવે; જેમાં હજાર હાથીઓનું બળ પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 69
यावत् पिबति बालो<यं तावदस्मै प्रदीयताम् । एवमस्त्विति तं नागं वासुकि: प्रत्यभाषत,“यह बालक जितना रस पी सके, उतना इसे दिया जाय।” यह सुनकर वासुकिने आर्यक नागसे कहा 'ऐसा ही हो”
વૈશંપાયન બોલ્યા— આ બાળક જેટલો રસ પી શકે, એટલો જ તેને આપવો. તે સાંભળી વાસુકિએ તે નાગને કહ્યું— “એમ જ થાઓ.”
Verse 70
ततो भीमस्तदा नागै: कृतस्वस्त्ययन: शुचि: । प्राड्मुखश्नोपविष्टश्न॒ रसं पिबति पाण्डव:,तब नागोंने भीमसेनके लिये स्वस्तिवाचन किया। फिर वे पाण्डुकुमार पवित्र हो पूर्वाभिमुख बैठकर कुण्डका रस पीने लगे
પછી નાગોએ ભીમસેન માટે સ્વસ્તિવાચન કર્યું. ત્યારબાદ પાંડવકુમાર શુદ્ધ થઈ પૂર્વમુખે બેસીને કુંડનું રસ પીવા લાગ્યો.
Verse 71
एकोच्छवासात् तत: कुण्ड पिबति सम महाबल: । एवमष्टौ स कुण्डानि हापिबत् पाण्डुनन्दन:,वे एक ही साँसमें एक कुण्डका रस पी जाते थे। इस प्रकार उन महाबली पाण्डुनन्दनने आठ कुण्डोंका रस पी लिया
પછી તે મહાબલી એક જ શ્વાસમાં એક કુંડનું રસ પી જતો. આ રીતે પાંડુનંદને આઠ કુંડોના રસ પી લીધા.
Verse 72
ततस्तु शयने दिव्ये नागदत्ते महाभुज: । अशेत भीमसेनस्तु यथासुखमरिंदम:,इसके बाद शत्रुओंका दमन करनेवाले महाबाहु भीमसेन नागोंकी दी हुई दिव्य शय्यापर सुखपूर्वक सो गये
પછી શત્રુદમન કરનાર મહાબાહુ ભીમસેન નાગોએ આપેલી દિવ્ય શય્યા પર સુખપૂર્વક સૂઈ ગયો.
Verse 127
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि भीमसेनरसपाने सप्तविंशत्यधिकशततमो< ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત સંભવપર્વમાં ભીમસેનના રસપાન વિષયક એકસો સત્તાવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 623
पोथयन्तं महाबाहुं त्वं वै तं ज्ञातुमरहसि । “वह हमलोगोंके पास बेहोशीकी हालतमें आया था
અમને પછાડતો એ મહાબાહુ પુરુષ કોણ છે તે તારે ઓળખવું જોઈએ. તે મૂર્છિત હાલતમાં અમારી પાસે આવ્યો હતો; પરંતુ અમે ડંખ મારતાં જ જાગી ઊઠ્યો અને હોશમાં આવ્યો. હોશમાં આવતાં જ એ બલવાને તરત જ પોતાના બધા બંધનો તોડી નાખ્યા અને હવે અમને દબાવી રહ્યો છે. તમે જઈને તેને ઓળખો।
Frequently Asked Questions
The chapter tests whether a teacher’s rightful due (ācārya-dakṣiṇā) can be ethically enforced through political coercion, and whether restoring “friendship” by redefining status through territorial control is compatible with dharmic restraint.
Institutional roles shape moral claims: friendship, authority, and reciprocity are mediated by social status and power; unresolved resentment after a coerced settlement can persist as a latent causal force in later events.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is etiological—explaining how a formal compromise (release and partition) can still generate enduring enmity, thereby preparing narrative causality for later confrontations.